CHƯƠNG 1 – LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Khái niệm, vai trò của bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm Bảo hiểm xã hội Điều kiện tất yếu để tồn tại mà ngay từ khi loài người mới xuất hiện đó là nhu cầu cá nhân phải được đảm bảo gồm ăn, uống, mặc, ở, đi lại .… Nhưng không phải những nhu cầu đấy tự nhiên mà có để con người dùng, mà phải đánh đổi bằng cả mồ hôi và công sức do lao động mới có được. Do nhu cầu của loài người ngày càng cao và không có giới hạn, nên cần phải có sự sáng tạo để tạo ra được những sản phẩm thiết thực hơn trong nhu cầu sinh họat hàng ngày.
Đời sống sẽ trở lên đầy đủ, hiện đại, thiết thực hơn, xã hội ngày càng phát triển hơn khi những sản phẩm mà con người làm càng nhiều và tốt hơn. Nhưng trong hoạt động sản xuất, làm việc, nghiên cứu học tập hàng ngày không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió, cũng gặp nhiều may mắn để làm việc và thu nhập phục vụ cho cuộc sống bình dị. Mà có rất nhiều trở ngại đã cản bước làm cho mức thu nhập bị giảm đi, có khi hoàn toàn không còn thu nhập do những vấn đề khách quan gây nên làm ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống. Chẳng hạn như, công ty giảm biên chế nên mất việc, gặp tai nạn trong lúc lao động, sức khỏe không được đảm bảo để phục vụ sản xuất, hơn hết là quá tuổi lao động….
Khi gặp phải những vấn đề như trên, thu nhập của người lao động và gia đình họ thì không có nhưng các nhu cầu thường ngày không vì vậy mà giảm đi, có khi còn bị mất thêm chi phí cho các khoản không lường tới như: thăm khám sức khỏe lúc ốm đau, mệt mỏi. Tai nạn trong lao động cần phải chạy chữa lâu dài… Chính vì thế, để đảm bảo cuộc sống thì con người và xã hội cần phải có cách tìm những hướng giải quyết khác như: kêu sự giúp đỡ của Nhà nước, dựa vào các nhà hảo tâm, sự sẻ chia và đùm bọc lẫn nhau. Nhưng mọi vấn đề được giải quyết theo cách này sẽ không được lâu dài và sẽ có rất nhiều vấn đề phát sinh liền kề, cuộc sống phải thụ động dựa dẫm vào người khác. 5 Dưới góc nhìn của chế độ chính sách: Bảo hiểm xã hội chính là một chính sách xã hội nhằm bảo vệ, giải quyết những nhu cầu, những chế độ quyền lợi đến đông đảo người NLĐ và các đối tượng khác hàng ngày đang hoạt động sản xuất.
Một nước có nền kinh tế phát triển là một nước đảm bảo mọi chế độ chính sách cho người dân. Dưới góc độ quản lý: Bảo hiểm xã hội là phương tiện quản lý của Nhà nước, giúp cho các mối quan hệ trong nền kinh tế nhiều thành phần chặt chẽ hơn. Hay nói cách khác đó là mối tương quan giữa những doanh nghiệp, người lao động và Nhà nước được bền vững hơn, giúp cho sự thu nhập giữa con người với con người trong xã hội được cân đối hơn. Dưới góc độ tài chính: Bảo hiểm xã hội là một quỹ tài chính tập trung được xây dựng từ sự đóng góp của các tổ chức doanh nghiệp và NLĐ có sự hỗ trợ của Nhà nước.
Dưới góc độ thu nhập: Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế, bù đắp một phần thu nhập nào đó cho NLĐ lúc người lao động bị mất, bị giảm thu nhập khi gặp phải sự cố trong lao động sản xuất. Do vậy, toàn bộ quá trình diễn ra trong sản xuất cũng như các mối tương quan giữa các đơn vị, doanh nghiệp với công nhân được nhìn nhận chung là BHXH thiên về công nhân tham gia trực tiếp hoạt động sản xuất. Chính vì vậy, “BHXH là sự đảm bảo cuộc sống cho đối tượng trực tiếp tham gia sản xuất khi các đối tượng vấp phải những điều không may và có thể hỗ trợ một phần kinh phí nào đó đối với những đối tượng không còn khả năng làm việc hoặc bị giảm khả năng làm viêc, mất việc làm, trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần không nhỏ vào trật tự của xã hội (vì nếu không còn chút thu nhập nào để phục vụ cho đời sống hàng ngày thì những người đấy có khả năng sẽ phạm vào các tệ nạn xã hội [2,Tr7)”. 6 Như vậy, khái niệm về BHXH được khái quát một cách cao nhất, đầy đủ nhất khi có luật BHXH, đó là: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH.
Bảo hiểm xã hội có 2 hình thức: Bảo hiểm xã hội bắt buộc và Bảo hiểm xã hội tự nguyện. - Bảo hiểm xã hội tự nguyện: là hình thức mà mọi đối tượng khi tham gia được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng sao cho phù hợp với thu nhập nhưng không quá 20 lần mức lương tối thiểu và thụ hưởng theo quy định của luật. - Bảo hiểm xã bắt buộc: là loại hình bắt buộc các tổ chức cá nhân và NLĐ trực tiếp tham gia hoạt động sản xuất bắt buộc phải tham gia theo luật quy định. Từ những phân tích ở trên ta thấy vai trò của Nhà nước tác động đến doanh nghiệp, tổ chức có sử dụng lao động thông qua luật BHXH bằng con đường thu BHXH bắt buộc hoặc các văn bản có tính pháp lý.
Ngành BHXH đã đưa các biện pháp, nghiệp vụ của ngành để trực tiếp tác dộng vào doanh nghiệp và các đối tượng khác nhằm đạt được chỉ tiêu đề ra. Bản chất của Bảo hiểm xã hội Bản chất của BHXH được thể hiện cụ thể trong các nội dung dưới đây: - Một là: BHXH là nhu cầu cần thiết, phức tạp và đa dạng hóa của xã hội, nó hoạt động theo sự phát triển của nền kinh tế dựa trên các hoạt động sản xuất kinh doanh, sự gắn kết giữa người thuê và người đi làm thuê. Khi nền kinh tế của một xã hội đang trên đà phát triển thì ngành BHXH cũng được hoàn thiện và đa dạng hơn. Vì thế có thể nói rằng, BHXH sẽ không bao giờ có thể vượt qua được nền kinh tế của đất nước, hay nói đúng hơn thì nền kinh tế chính là nền móng vững chắc của BHXH.
7 - Hai là: Trong hoạt động BHXH có phát sinh một số các mối quan hệ theo chiều ngang giữa các bên như: Bên được BHXH, bên tham gia đóng BHXH, bên Bảo hiểm xã hội. Bên tham gia Bảo hiểm xã hội có thể CBCNV, các đối tượng khác và NLĐ, hoặc có cả các doanh nghiệp và công nhân viên cùng tham gia. Bên Bảo hiểm xã hội là bên thực hiện các quyền lợi, chế độ chính sách của BHXH. Thực tế thì do Nhà nước tạo ra và hỗ trợ các bên chuyên trách đó.
Bên được BHXH là các đối tượng trực tiếp tham gia vào hoạt động SXKD, NLĐ và người nhà của họ khi họ có đủ quyền lợi được thụ hưởng. - Ba là: những tai nạn bất ngờ trong khi sản xuất dẫn đến không còn sức khỏe và điều kiện để lao động hoặc giảm sức khỏe trong quá trình lao động ngoài dự tính của người đang trong độ tuổi lao động như: bị TN trong khi làm việc hoặc những biến cố không phải do tai nạn trong khi sản xuất, những vấn đề đột ngột sảy đến không nhưng mong muốn như: thai sản, tuổi già, mất việc … Ngoài những rủi ro trên, có thể có những rủi ro xảy ra không phải trong lúc làm việc mà vẫn được coi là tai nạn lao động như tai nạn giao thông nhưng phải trong quãng đường và thời gian người lao động thường xuyên đi từ nhà đến nơi làm việc. - Bốn là: BHXH luôn được đánh giá cao trong vấn đề giải quyết phúc lợi xã hội. Nó luôn đảm bảo lợi ích cho tất cả CBCNV và người thân của họ khi mà họ gặp phải những điều không may xảy ra trong cuộc sống hàng ngày như bệnh tật, mất việc do tinh giảm biên chế.
Vai trò của Bảo hiểm xã hội Ngay khi mới thành lập, Bảo hiểm xã hội đã được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm, giao cho một nhiệm vụ hết sức quan trọng đó chính là đảm bảo mọi chế độ, quyền lợi, chính sách đối với NLĐ khi còn trong độ tuổi lao động hoặc quá tuổi lao động. Chính vì thế BHXH luôn thể hiện tính cộng đồng, vừa có tính nhân văn - xã hội lại vừa có tính kinh tế, được đánh giá trên những yếu tố sau: 8 1. Đối với bản thân người lao động và gia đình họ - Bảo hiểm xã hội tạo điều kiện cho CBCNV đang học tập nghiên cứu, làm việc và người thân của họ yên tâm về mặt kinh tế. Bởi vì, khi tham gia mọi hoạt động bất kỳ nào trong sản xuất, hàng tháng cứ đến kỳ nhận lương CBCNV và người lao động để lại một phần thu nhập của mình để đóng góp vào quỹ BHXH.
Như vậy, khi gặp phải những rủi ro bất ngờ mang lại, CBCNV, người lao động và gia đình họ sẽ được hưởng một phần nào đó cho những khoản bị giảm hoặc bị mất từ số tiền đã để lại. Điều đó, tạo cho CBCNV và người lao động ra sức học tập nghiên cứu cống hiến hết mình vì công việc, đảm bảo năng xuất và chất lượng ngày càng cao góp phần đẩy mạnh sự tăng trưởng của nền kinh tế đất nước và không phải lo lắng khi gặp phải những sự cố rủi ro xảy ra. Đây cũng là vai trò chủ yếu của chính sách BHXH, nó quyết định phương thức hoạt động của ngành BHXH. - BHXH làm mối quan hệ giữa đơn vị, doanh nghiệp và CBCNV, đối với nhà nước được khăng khít hơn, lợi ích hơn.
Đối với xã hội - BHXH không những đảm bảo ổn định mọi nhu cầu cấp thiết trong đời sống của NLĐ và người thân họ. ngoài ra, BHXH còn biểu hiện sự động viên, quan tâm của mọi tổ chức các nhân và các loại hình doanh nghiệp đối với NLĐ qua việc hàng tháng nộp tiền bảo hiểm xã hội theo tỷ lệ NLĐ đóng một phần còn mọi tổ chức các nhân và các loại hình doanh nghiệp đóng hai phần vào quỹ BHXH. Ngoài ra BHXH còn thể hiện tính chất chủ nghĩa nhân văn “mọi người vì một người và một người vì mọi người”.