CHƯƠNG 1 Cơ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BÁT BUỘC 1. KHÁI QUÁT VÊ CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU BÁO HIÉM XÃ HỘI BẤT BUỘC 1. Khái niệm về BHXII và công tác quân lý thu háo hiểm xă hội bắt buộc “Trên thế giới, BHXH ra đời cách dây hàng trăm năm và trở thành giãi pháp hừu hiệu giúp con người vượt qua nhừng khó khăn, rủi ro ưong cuộc sống và trong quá trình lao dộng. BHXH trờ thành nền tãng cơ bân cũa hệ thống an sinh xà hội của mồi quốc gia, được thực hiện ờ hầu hết các nước trẽn thế giới và ngày càng phát triền.
Dê đảm bão quyền lợi cơ bán cho người lao động trên toàn thế giới và an toàn xà hội, ILO ban hành Công ước số 102 ngày 04/6/1952 về quy phạm tối thiêu an toàn xà hội, có quy định 09 che độ trợ câp gồm: chế độ chăm sóc y tế; chế độ trợ cấp tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp; chẻ độ trợ cap ôm đau; chê độ ượ cấp thai sán; chẻ dộ trợ cấp thât nghiệp; chế độ trợ cấp tàn tật; chế độ trợ cấp tuồi già; ché độ trợ cắp tiền tuất và chế độ ượ cấp gia đình” (Tồ chức Lao động Quốc tế). Hiện nay trên thế giới tôn tại nhiều quan diêm và cách tô chức hệ thông BHXH khác nhau. Tuy nhiên, có hai trường phái (quan điểm) có anh hương dến hệ thống BHXH cũng như ASXH cùa nhiều nước trên the giới, đó là trường phái Bismarck và trường phái Beveridge. Trường phái BHXH cũa Bismarck (Tể tướng Đức, 1815-1898) gắn với mô hình Nhà nước xà hội.
Theo trường phái này, thực hiện BHXH là bắt buộc, dổi tượng là người lao dộng và người sứ dụng lao dộng, trên cơ sờ có dóng phí BHXH. Phí BHXH được đỏng góp dựa trên thu nhập thực tê cùa người lao động đê hình thành quỹ BHXH và quỹ này chi chi tra trợ cấp cho nhừng người tham gia BHXH. Nhà nước không tham 11 gia đóng góp vào quỹ BHXH, không quản lý quỹ BHXH, nhưng với vai trò bảo hộ cho quỹ BHXH ưong nhừng trường hợp bất kha kháng, mất khã năng thanh toán. Hệ thống BHXH gán kết chặt chè với các hệ thống khác trong xà hội Dửc đẽ hình thành và phát triển hệ thống ASXH mang dấu ấn cùa Nhà nước xà hội Đức.
Từ hệ thống BHXH Đức đã hình thành trường phái BHXH Bismarck hay còn gọi là trường phái BHXH dựa trên sự dóng góp và mức hương thụ dựa trẽn sự đóng góp và có sự chia sẻ giừa người lao động và người sử dụng lao động. Trường phái BHXH cũa Beveridge (Nhà kinh tế học người Anh, 1879- 1963) dựa trên nền tâng của Nhà nước phúc lợi. Năm 1946 trên cơ sở đề xuất cũa Beveridge, Quôc hội Anh đà thông qua Luật BHXH quốc gia. Luật này nhàm hồ trợ người lao động trong các trường hợp suy giâm hoặc mất thu nhập do mất việc làm (thất nghiệp), ốm đau, gia cà.
Người hướng BHXH sè được hường một mức thông nhất, không phụ thuộc vào thu nhập hoặc sự đóng góp cùa họ (chi đóng ở mức tối thiểu). Quỹ BHXH được hình thành thông qua thuế của mọi người dân có thu nhập và quân lý thống nhất. BHXH theo mô hình này không tạo sức hấp dẫn vì mang tính “cào bằng” và mức hường không còn ý nghía dăm bão thu nhập từ việc làm khi người lao dộng bị giâm hoặc mất thu nhập từ việc làm vì chi được hường mức tối thiếu, như nhau với tất cả mọi người. Trường phái này cũa Beveridge còn dược gọi là trường phái Nhà nước phúc lợi và gắn với ASXH.
Hiện nay nhiều nước thực hiện theo mô hình này nhưng với ý nghía cũa ASXH. Từ hai trường phái này, trên thế giới đã có nhiều cách tố chức BHXH khác nhau hoặc theo trường phái Bismarck hoặc theo trường phái Beveridge hoặc là trường phái hồn hợp. Trước năm 1995, Việt Nam thực hiện BHXH theo cơ chế bao cấp (nguồn tài trợ chú yếu từ ngân sách nhà nước). Như vậy, gẩn giống với mô hình Nhà nước phúc lợi của Beveridge, nhưng khác ờ chồ người lao động không phải đóng góp vào quỳ BHXH mà tất cả qua ngân sách nhà nước.
Việt Nam hiện nay về cơ bân thực hiện gần 12 giống theo trường phái của Bismarck. Theo sự phát triên kinh te - xà hội, ranh giới giừa BHXH và ASXH thường không còn rõ ràng, nhưng về bàn chất vần có sự khác nhau với nhừng cơ che khác nhau, cho dù BHXH là một bộ phận quan trọng cùa ASXH. Định hình được hướng đi cho một mô hình, một hệ thong BHXH phụ thuộc nhiêu vào ý chí cũa nhà nước và cua thê chê chính trị cùa mồi quôc gia. Ớ nước ta theo Luật BHXH: "Báo hiểm xâ hội là sự háo đâm thay thể hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giám hoặc mất thu nhập do Ồm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sờ đỏng vào quỹ báo hi êm xà hội.[I] Công tác quán lý thu bảo hiềm xâ hội bắt buộc Với chức năng cai trị, Nhà nước sư dụng quyền lực của mình thông qua các thề chế chính trị bao gồm các hệ thống pháp luật và các thiết chề chính trị (các cơ quan quyền lực Nhà nước) đê tồ chức thực hiện công tác thu bão hiếm xã hội bắt buộc dưới 2 hình thức bầt buộc và tự nguyện.
Tùy theo điều kiện cụ thề của từng đối tượng, Nhà nước quy định cụ thể đối tượng nào thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc thì dối tượng đỏ phải dóng BHXH theo quy định, còn đối tượng nào thuộc diện tự nguyện thì đối tượng đó được quyền lựa chọn, cân nhắc các chế độ BHXH, cân nhắc mức dóng, mức hường trước khi tham gia. Khi đà tham gia, tất cà các đối tượng tự nguyện hay bắt buộc dêu phái tuân thù nhừng quy định cùa Nhà nước về mức dỏng, thời gian dỏng và diều kiện hường ché độ BHXH. Thu bão hiêm xà hội bắt buộc luôn gẳn liền với quyền lực cùa Nhà nước bằng hệ thống pháp luật. Vì vậy ta có thề hiểu: Thu bão hiểm xà hội bắt buộc là việc nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng phải đóng BHXH theo mức phí qui dịnh hoặc cho phép một số dối tượng tự nguyện tham gia, lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình.
Trên cơ sở dó hình thành một quỳ tiền tệ tập trung nhăm mục dích dám bão cho các hoạt động BHXH. 13 “Thu báo hiểm xà hội bẳt buộc thực chất là quá trình phân phối lại một phần thu nhập của các đối tượng tham gia BHXH, phân phối và phân phôi lại một phân cùa cái cũa xã hội dưới dạng giá trị, nhăm giãi quyết hài hòa các mối quan hệ về mặt lợi ích kinh tế, góp phẩn đàm bảo công bàng xà hội. Theo khái niệm thì thu bào hiếm xà hội bắt buộc bất buộc là việc Nhà nước bat buộc các đỏi tượng phái đóng BHXH theo mức phí nhất định được quy định bởi Luật” [ 1J - Quân lý thu bào hiêm xã hội bat buộc là hoạt động tô chức, điêu hành và giám sát của cơ quan BHXH nhằm dam báo đơn vị sử dụng lao động, người lao dộng, người dân chấp hành hành nghía vụ nộp BHXH theo quy định cua pháp luật. “Quân lý thu bảo hiểm xà hội bắt buộc dâm bão cho chính sách BHXH được thực thi nghiêm chinh trong thực tiền.
Ọuân lý tốt việc thu báo hiểm xà hội bắt buộc chinh là diều hành, giám sát để dơn vị SDLĐ, NLĐ phái nộp đúng, nộp đủ và nộp đúng hạn số phải nộp BHXH vào quỹ BHXH theo quy định. Vì vậy, có thê khăng dịnh quán lý thu bão hiêm xà hội bat buộc có vai trò quyết định đối với sự ôn định và phát triển quỹ BHXH” [16]. Đặc diếm cũa công tác quán lý thu bâo hiểm xã hội hát buộc • Đặc diêm hoạt dộng thu bảo hiềm xã hội bắt buộc - “Hoạt động thu bào hiểm xà hội bẳt buộc là hoạt động không vì lợi nhuận. Mục dích tạo lập quỹ BHXH là nhằm chi trả các chế dộ cho người lao động bị ốm đau, thai sàn, dường sức, hưu trí, TNLD-BNN,Từ tuất.
Hoạt dộng thu bào hiểm xã hội bắt buộc có sự kết hợp giừa tính bắt buộc và tự nguyện. Ngoài hình thức bắt buộc, Nhà nước còn quy định loại hình bào hiêm xà hội tự nguyện đê mọi người có thê tham gia bão hiềm xă hội tự nguyện nhàm góp phần thực hiện an sinh xã hội và đáp ứng nhu cầu của người tham gia bao hiểm xà hội" [16]. - “Bão hiêm xã hội là một quỹ độc lập, một mặt chịu sự chi phối cùa Nhà nước về cơ chế chính sách, phạm vi thu bào hiểm xà hội bẩt buộc,theo đúng qui định cùa 14 pháp luật. Hoạt động thu bào hiểm xà hội bắt buộc là hoạt động riêng cua BHXH Việt Nam, khác với các hoạt động thu cùa các tô chức khác, cá nhân khác là Bào hiêm xã hội Việt Nam vừa tô chức thu bảo hiểm xà hội bất buộc đồng thời thực hiện thanh toán các chế độ bao hiểm xã hội như ốm dau, thai săn, dường sức, hưu trí, TNLD-BNN, Tử tuất” [16].
• Dặc diem quản lý thu báo hiếm xã hội bắt buộc “Số đối tượng phải thu là rất lớn và gia tăng theo thời gian nên công tác quán lý thu bão hiểm xà hội bắt buộc là rất khó khãn và phức tạp. Công tác thu mang tính chắt định kỷ, lặp đi lặp lại do đó khối lượng công việc là rât lớn đòi hỏi nguòn nhân lực và cơ sở vật chàt phục vụ cho công tác thu cùng phải tương ứng. Dối tượng thu là tiền nên dễ xảy ra sai phạm, vi phạm đạo đức và lạm dụng quỹ vốn tiên thu bão hiêm xà hội băt buộc. Các đặc điêm trên có ảnh hường lớn dèn công tác quân lý thu bão hiêm xà hội băt buộc của cơ quan BHXH các cấp” [16].
• Nguyên tắc của quân lý thu bão hiếm xã hội bắt buộc - Thu dựa trên các văn hàn pháp luật - Thu dùng doi tượng, thu dủ so lượng và dám hảo dùng thời gian quy' định - Bao dám quyền lợi người tham gia háo hiếm xà hội - Bảo đảm hoạt động thu bảo hiếm xã hội hất buộc ổn định, bền vừng, hiệu quá 1.