CHƯƠNG 1 CÁC VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN THU NSNN TẠI KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò của ngân sách nhà nước 1.1 Khái niệm về ngân sách nhà nước NSNN là phạm trù kinh tế, lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển của nhà nước ở các quốc gia trên thế giới. Để đáp ứng những nhu cầu chi tiêu của mình, thì nhà nước phải huy động được nguồn lực trong xã hội. Trong buổi đầu, nguồn đóng góp chủ yếu dưới dạng hiện vật theo phương thức cống nạp, tô thuế hoặc lao dịch của người dân, các khoản thu chi của nhà nước không có kế hoạch, không có niên độ, không có luật điều chỉnh nên thiếu thống nhất, mang tính tùy tiện và không được kiểm soát chặt chẽ. Cùng với sự ra đời của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trên thế giới, kinh tế hàng hóa phát triển mạnh.
Nhà nước ở các quốc gia lớn mạnh hơn, chức năng và nhiệm vụ phức tạp hơn, nhu cầu chi tiêu tăng lên rất lớn. Việc thu nộp hiện vật được thay thế chủ yếu bằng tiền và được thực hiện rõ ràng, thống nhất theo quy định của pháp luật. Khái niệm về ngân sách và NSNN cũng được hình thành. Như vậy, khái niệm NSNN gắn với sự hình thành và phát triển của nhà nước và quan hệ hàng hóa tiền tệ.
Hiện nay, thuật ngữ NSNN được sử dụng khá phổ biến ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới. "NSNN là toàn bộ các khoản thu và chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước.”1 Việc phân phối hoặc phân phối lại thông qua việc thu - chi NSNN dưới các hình thức khác nhau, về bản chất đó là quá trình giải quyết lợi ích kinh tế giữa nhà 1 Luật NSNNsố 83/2015/QH13 ngày 25/11/2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 nước và các chủ thể kinh tế - xã hội nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước được giao và thực hiện mục tiêu chung của quốc gia.2 Đặc điểm về NSNN Bản chất của NSNN được nhìn nhận một cách rõ nét thông qua các đặc điểm sau: Thứ nhất, quy mô quỹ NSNN và các hình thức thu, chi NSNN đều được quyết định bởi quy mô, tốc độ, chất lượng phát triển của mỗi ngành, mỗi vùng, mỗi địa phương. Sự phát triển kinh tế sẽ là nền tảng cho sự hình thành nguồn thu NSNN, sự phát triển trong xã hội về cơ bản sẽ đặt ra nhu cầu phải chi NSNN, song các nhu cầu này chỉ có khả năng đáp ứng khi kinh tế có sự phát triển. Thứ hai, các quan hệ phân phối của NSNN chủ yếu dựa trên nguyên tắc không hoàn trả một cách trực tiếp.
Cần nhận thức rõ đặc điểm này để lựa chọn và áp dụng các biện pháp trong quản lý thu – chi và phân cấp NSNN cho từng điều kiện kinh tế, xã hội và trong từng thời gian cụ thể. Thứ ba, sự phát triển và vận động không ngừng của NSNN luôn phải được kế hoạch hóa một cách cao độ. Nền tảng cho việc kế hoạch hóa NSNN là mục tiêu thúc đẩy kinh tế và xã hội mà nhà nước đề ra cho các khoảng thời gian khác nhau từ ngắn hạn đến dài hạn. Thứ tư, công khai, minh bạch luôn là yêu cầu đòi hỏi phải đáp ứng trong suốt quá trình quản lý NSNN.
Làm tốt được vấn đề công khai, minh bạch ngân sách, thì công tác xã hội hóa huy động nguồn thu NSNN sẽ đảm bảo và chi tiêu ngân sách sẽ ít bị thất thoát, lãng phí.3 Vai trò của Ngân sách Nhà nước Vai trò của NSNN được nhìn nhận trên ở các góc độ sau: Thứ nhất, NSNN đảm bảo nguồn tài chính đáp ứng cho việc thực thi các nhiệm vụ và chức năng của nhà nước trong từng thời giai đoạn cụ thể theo quy định của pháp luật. Có được vai trò này là do xuất phát từ mối quan hệ giữa chủ thể quản lý và công cụ quản lý. Chủ thể của NSNN là nhà nước. Do đó, những việc mà chủ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 13 thể phải làm thì đương nhiên NSNN phải lo đáp ứng về nguồn tài chính.
Tuy nhiên, chỉ những nhu cầu hợp pháp thì NSNN mới có nghĩa vụ đáp ứng. Thứ hai, NSNN là một công cụ tài chính quan trọng và được nhà nước sử dụng để hướng dẫn, điều tiết, kích thích cung cầu hàng hóa dịch vụ của nền kinh tế trong từng thời gian cụ thể. Chính vì vậy, chính phủ luôn phải quan tâm để thiết lập cho quan hệ cung cầu này luôn có khả năng ở trạng thái cân bằng. Vai trò này có thể nhận diện thông qua hai mặt của hoạt động thu NSNN và chi NSNN.
Thứ ba, NSNN giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính của nền kinh tế quốc dân. Mặc dù hệ thống tài chính của nền kinh tế quốc dân của các quốc gia khác nhau có rất nhiều điểm khác biệt, nhưng xét trên góc độ gắn kết các khâu trong hệ thống đó với chủ thể quản lý, thì nó thường bao gồm: các quỹ tiền tệ của khu vực công, các quỹ tiền tệ của khu vực tư. NSNN là quỹ tiền tệ lớn nhất, thuộc quyền quản lý và chi phối của nhà nước. Vai trò này được thừa nhận trong hoạt động thực tiễn thông qua thu chi NSNN.
Thông qua thu NSNN sẽ quyết định đến quy mô của các quỹ tiền ngoài nhà nước lớn hay nhỏ và ngược lại cũng quyết định đến quy mô của quỹ SNN lớn hay nhỏ. Đây cũng chính là cơ sở cho các nhà nghiên cứu kinh tế xây dựng, đề xuất mối quan hệ giữa tích tụ và tập trung vốn. Thông qua chi NSNN sẽ tác động trực tiếp hoặc gián tiếp tới sự hình thành, phát triển của các quỹ tiền tệ khác ngoài NSNN và nằm trong hệ thống tài chính của nền kinh tế.2 Thu Ngân sách Nhà nước 1.1 Khái niệm thu Ngân sách Nhà nước “Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật”2 Thu NSNN ở xã hội nào cũng luôn được gắn liền với quyền lực chính trị, các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước, do vậy, thu NSNN mang tính bắt buộc 2 Luật NSNN số 01/2002/QH11 ngày 16/12/2002 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 14 cưỡng chế vì nhà nước là đại diện của nhân dân, chủ sở hữu tất cả tài sản quốc gia, tài nguyên đất nước. Đồng thời thu NSNN cũng là sự phân phối nguồn tài chính quốc gia giữa nhà nước và các chủ thể khác trong một nước dựa trên quyền lực nhà nước.
Nhà nước sử dụng quyền lực để thu NSNN được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau như: ban hành các chính sách thu, hướng dẫn thực hiện quy trình thủ tục thu, áp dụng các biện pháp thoái thu hoặc cưỡng chế chấp hành nghĩa vụ nộp NSNN.2 Đặc điểm thu NSNN Hoạt động thu NSNN có đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, thu NSNN phải thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, nhà nước phải ban hành các văn bản pháp lý quy định rõ ràng về hình thức thu, nội dung thu. Pháp luật hóa các khoản thu mới, mỗi khi cần đưa thêm một khoản thu mới vào áp dụng trong thực tiễn. Thứ hai, hoạt động thu NSNN nhằm huy động một bộ phận giá trị sản phẩm xã hội, vì vậy, hoạt động này luôn gắn chặt với thực trạng kinh tế của đất nước. Cơ sở chủ yếu của hoạt động thu NSNN là giá trị các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ được sáng tạo ra từ các khu vực kinh tế.
Như vậy, chỉ tiêu tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và chỉ số tăng trưởng kinh tế đều là những chỉ tiêu chủ yếu chi phối tỷ lệ giá trị sản phẩm xã hội mà nhà nước có thế tập trung vào quỹ NSNN. Thứ ba, thu NSNN được tiến hành thông qua hai cơ chế điển hình là tự nguyện và bắt buộc. Trong đó, bắt buộc được xem là chủ yếu. Thông thường, cơ chế bắt buộc được áp dụng trong trường hợp nhà nước tiến hành tập trung các khoản thu từ thuế, phí và lệ phí vào NSNN, còn cơ chế tự nguyện lại được nhà nước áp dụng trong trường hợp cần huy động các khoản tiền viện trợ của nước ngoài, của các tổ chức quốc tế hay các khoản đóng góp tự nguyện khác của công chúng cho Nhà nước.
Thứ tư, về chủ thể tham gia vào hoạt động thu NSNN được phân thành hai nhóm. Một là, những chủ thể đại diện cho nhà nước trong việc thực hiện nhiệm vụ quản lý thu như tài chính, thuế, hải quan và các cơ quan khác được BTC ủy quyền, TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Hai là, những chủ thể đóng góp vào thu NSNN dựa trên tinh thần tự nguyện hoặc theo nghĩa vụ bắt buộc gồm các cá nhân, tổ chức có nghĩa vụ nộp NSNN.3 Vai trò của thu NSNN - Thứ nhất, thu NSNN là công cụ động viên, huy động các nguồn tài chính cần thiết nhằm tạo lập quỹ tiền tệ tập trung của NSNN. Nhà nước muốn thực thi những nhiệm vụ, chức năng của mình thì tất yếu phải có nguồn tài chính.
Để thực hiện đầy đủ vai trò này, điều cần thiết đối với hệ thống thu NSNN là phải dự đoán, phát hiện, khai thác, tính toán chính xác các nguồn lực tài chính của đất nước mà có thể huy động được; không ngừng hoàn thiện về cơ chế chính sách, cách thức tổ chức thu nộp NSNN. - Thứ hai, thu NSNN là một trong những công cụ quan trọng của nhà nước trong quá trình tổ chức quản lý kinh tế. Thu NSNN là công cụ góp phần hướng dẫn và điều tiết hoạt động kinh doanh sản xuất. Động lực cơ bản của mọi hoạt động kinh doanh sản xuất là thu nhập ngày tăng cho cá nhân và cho cơ sở.
Mối quan hệ phân chia tỷ lệ giữa các khoản thu nhập là một trong những yếu tố quan trọng quyết định đến xu hướng phát triển kinh doanh và sản xuất, điều này trở nên rõ ràng hơn trong điều kiện nền kinh tế thị trường.