mở đầu cho cuộc thử nghiệm kiếm tìm hình thức mới cho tiểu thuyết khá phong phú và vẫn đang tiếp tục. Quan niệm truyền thống về tiểu thuyết mờ dần đi. Nguyễn Bình Phƣơng và Thuận sử dụng dòng hồi ức miên man của ngƣời kể chuyện tạo ra những mảng màu hiện thực, dùng thì hiện tại cho mọi thời gian của quá khứ. Hồ Anh Thái với Cõi người rung chuông tận thế và Châu Diên với Người sông Mê đã thể hiện một lối kết hợp ảo và thực đƣa ngƣời đọc vào sự bất định, mê hoặc “nhƣ trong trò chơi rubic hay kính vạn hoa” (Nguyễn Thị Bình, Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, một cái nhìn khái quát, NCVH số 2/2007).
Tất cả tạo ra cảm giác về sự trôi dạt của thân phận con ngƣời. Các thủ pháp nghệ thuật nhƣ đồng hiện, kỹ thuật dòng ý thức, độc thoại nội tâm. Motip giấc mơ, hồi ức hoài niệm đã tỏ ra có hiệu lực bộc lộ đƣợc nỗi niềm sâu kín của con ngƣời. Ở đây, cái ngổn ngang bề bộn và khuynh hƣớng tự do trong hành ngôn và sự co giãn của kết cấu đã góp phần tạo nên giọng điệu mới, hơn nữa có thể nói lên đƣợc một cái gì đó khá chuẩn xác về một tâm thế có thật và rất khó phát hiện trong cuộc sống hôm nay.
Khuynh hƣớng hiện thực với bút pháp mới, từ kết cấu trần thuật đến hình tƣợng, từ nhân vật đến giọng điệu. Với những phối hợp “đa phức”, đa tầng và có nhiều đứt gãy về điểm nhìn, về ngƣời kể chuyện, các tác giả đã mang đến những “thế giới hiện thực” bị xáo trộn, bị phân mảng, trở nên biệt lập và không thể kết nối thành một cái nhìn toàn vẹn, duy nhất nhƣ Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương 19 (LUAN.Phuong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Phuong Luận văn thạc sỹ Vũ Thị Phương trong các tiểu thuyết truyền thống nữa. Ở đây đã nảy sinh một cuộc “đối thoại ngầm” giữa tác giả với nhân vật và bạn đọc thông qua sự “tƣơng tác” giữa các điểm nhìn, các ngôi, và hệ quả tất yếu của nó sẽ là đa dạng hóa các giọng điệu trần thuật, phá vỡ sự độc tôn của một “giọng chủ âm” trên văn bản tự sự. Tất cả đều hƣớng đến một phƣơng pháp đọc mới đòi hỏi sự sáng tạo của ngƣời đọc.
Đó là cách đọc không thụ động, đòi hỏi ngƣời đọc chủ động suy nghĩ, cùng sáng tạo với tác giả. Bên cạnh đó trong quá trình đọc, chính công chúng là ngƣời luôn khách quan trong việc “đào thải” các hiện tƣợng vô giá trị hoặc phản giá trị, cổ vũ và định hƣớng cho những xu hƣớng phù hợp với thị hiếu thẩm mỹ của xã hội, của dân tộc. Với những cách tân ở nhiều mức độ khác nhau, tiểu thuyết Việt Nam đã có những thành tựu đáng kể trong nỗ lực hòa nhịp cùng dòng chảy văn học đƣơng đại thế giới. Những cách tân mạnh mẽ đó (có dấu hiệu xuất hiện chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn chƣơng) đã phá vỡ ranh giới của hàng loạt quan niệm mang tính định giá: về chủ nghĩa hiện thực, về vai trò của chủ đề tƣ tƣởng trong tác phẩm, về tầm vóc và quy mô của các tự sự.2 Xu hướng rút ngắn dung lượng tiểu thuyết Ngày nay với sự phát triển nhƣ vũ bão của công nghệ thông tin nó cuốn nhịp độ cuộc sống đi nhanh hơn, tiểu thuyết cũng không nằm ngoài sự ảnh hƣởng đó.
Con ngƣời ngày càng có nhiều nguồn để tiếp nhận thông tin hơn nên tiểu thuyết cũng phải có quá trình vận động cho phù hợp với thời đại mới nhƣ rút ngắn dung lƣợng tiểu thuyết, không còn là những bộ trƣờng thiên tiểu thuyết mà thay vào đó là những tiểu thuyết mang hình thức một truyện dài nhƣng lại có có độ nén lớn về nội dung phản ánh. “Chân lý luôn nằm bên ngoài chúng ta, và thay vì lèn chặt đời mình bằng những ngôn từ, chúng ta có thể rút lại, nói ít đi, nhưng hãy làm sao gia Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương 20 (LUAN.Phuong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Phuong Luận văn thạc sỹ Vũ Thị Phương tăng trọng lượng mỗi từ, hãy làm cho mỗi từ chứa đầy sự bí ẩn và niềm kính sợ, ngôn ngữ xứng đáng được như vậy” [12]. Phạm Thị Hoài với Thiên Sứ (80 trang) đƣợc coi là tác giả tiên phong của tiểu thuyết ngắn ở Việt Nam, sau đó là Nguyễn Bình Phƣơng với Thoạt kì thuỷ (167 trang) Vào cõi (180 trang), Những đứa trẻ chết già (202 trang), Trí nhớ suy tàn (127 trang), Ngồi (300 trang) ; Thuận - Chinatown (227 trang), Paris 11 tháng 8 (287 trang) ; Mạc Can - Tấm ván phóng dao (193 trang); Tạ Duy Anh - Thiên thần sám hối – (125 trang) Đi tìm nhân vật (225 trang); Vũ Huy Anh - Trăm năm thoáng chốc (190 trang)…. Những tác phẩm này có sự xuất hiện của “trò chơi cấu trúc văn bản” nhằm phá hủy cốt truyện truyền thống, tiến hành biểu hiện và nhận thức thế giới theo tinh thần phân mảnh, và sự liên kết bề sâu của các phân mảnh đó tạo ra đƣợc một ý niệm nhất quán nào đó về thế giới.
Tự nó mang ý nghĩa biểu đạt sự phân rã, đổ vỡ của hiện thực đời sống đƣơng đại. Tiểu thuyết ngắn còn mang tính triết lý và chất thơ. Chất triết lý toát ra từ những suy tƣ trực tiếp, từ những tranh biện cật vấn độc thoại, từ việc công khai đem vào truyện những đoạn tiểu luận…Chất thơ lại thể hiện trong những mơ mộng, xúc cảm nội tâm, hoặc cả những chất liệu huyền thoại đƣợc các nhà văn công khai sử dụng… Hầu hết các tiểu thuyết ngắn đều tạo ra rất nhiều những biểu tƣợng nghệ thuật có sức khái quát và sức gợi cao. Biểu tƣợng có khi là những hình ảnh của cuộc sống trần thế hàng ngày, có khi là những mẫu gốc có sẵn từ truyền thống văn hóa của văn học Việt Nam và thế giới [9] 1.3 Phương thức tiếp cận tác phẩm phong phú hơn tạo ra một văn hóa đọc mới Giờ đây các nhà xuất bản, tòa soạn không còn là bà đỡ duy nhất của tiểu thuyết nữa mà không ít tác phẩm đƣợc thai nghén và sinh ra từ môi Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương 21 (LUAN.Phuong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Phuong Luận văn thạc sỹ Vũ Thị Phương trƣờng internet (Trƣờng hợp Chuyện của thiên tài của Nguyễn Thế Hoàng Linh là một điển hình).
Môi trƣờng internet (mạng điện tử toàn cầu) nhƣ các website văn hóa - văn học trong và ngoài nƣớc, các tờ báo điện tử, các blog của cá nhân,. khiến tác phẩm đến đƣợc với công chúng (ở nhiều lứa tuổi, nghề nghiệp, tầng lớp khác nhau) và cũng nhận đƣợc phản hồi nhanh chóng, rộng rãi hơn từ phía công chúng. Sự quan tâm của đông đảo độc giả với các tác phẩm: Tấm ván phóng dao, Cánh đồng bất tận, Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật. trong thời gian vừa qua là những dẫn chứng tiêu biểu.
Có thể thấy “văn học mạng” chính là: văn bản đƣợc chuyển từ trang giấy lên màn ảnh, kéo theo sự thay đổi trong chính bản thân khái niệm “văn bản”. Nếu văn bản cổ điển đƣợc thiết kế theo một trật tự tuyến tính, thì văn bản điện tử, ngƣợc lại, có tính chất phi tuyến tính. Ở đó, ngƣời đọc đƣợc tự do chọn các điểm nối (link) để có thể chuyển mạch văn hay mạch truyện theo một chiều hƣớng khác, không nhất thiết phải theo một kết cấu nào cố định. Nếu văn bản theo nghĩa cổ điển là cái gì tĩnh tại, cố định thì văn bản điện tử có thể biến hoá liên tục tuỳ theo cách tiếp cận của mỗi ngƣời đọc, thậm chí, của mỗi lần đọc.
Tóm lại, bản thân “văn học trên mạng” cũng góp phần tạo ra độ mở cho việc đọc cũng như việc sáng tạo nên văn bản [11] 1.4 Một số điểm hạn chế Tuy nhiên, xét một cách tổng thể, trong xu hƣớng chung của một “làn sóng mới” ít nhiều còn mang tính chất “tìm đƣờng”, một số tiểu thuyết còn mang tính “thử nghiệm”, chƣa thực sự đạt đến độ hài hòa nhuần nhuyễn giữa tƣ tƣởng ý nghĩa của tác phẩm với hình thức nghệ thuật mới lạ (VD: Cõi người rung chuông tận thế, Khải huyền muộn. Việc cực đoan hóa khía cạnh “cái biểu hiện”, cụ thể hơn nữa là kĩ thuật tự sự, nhƣng lại không gắn với một chiều sâu của tƣ tƣởng, của quan niệm về nghệ thuật Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương 22 (LUAN.Phuong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Phuong Luận văn thạc sỹ Vũ Thị Phương và con ngƣời.đã không thể dẫn tới một tác phẩm hay, thực sự thuyết phục ngƣời đọc. Bởi lẽ, điều quan trọng hơn cả là phải “biến đƣợc những kỹ thuật sáng tác đó thành những giá trị, khả năng đẩy đến tận cùng những tìm tòi nghệ thuật của mình cũng nhƣ khả năng đào sâu cái nhìn nghệ thuật dựa trên những quan sát, cảm nhận và suy tƣ cá nhân về hiện thực chứ không chỉ dựa trên những công thức sách vở có tính giáo điều. Một điểm hạn chế nữa là mặc dù các tác giả thuộc “dòng cách tân” nêu trên đều nỗ lực thay đổi truyền thống tự sự, vƣơn đến tính đa âm, tính phức điệu của tiểu thuyết ; song điều mà phần lớn các tiểu thuyết Việt Nam còn thiếu chính là một nền tảng triết học sâu sắc làm chỗ dựa cho những cảm quan, suy tƣ mới mẻ về thế giới và con ngƣời.
Bởi một tác phẩm nghệ thuật hấp dẫn thì dù ở phƣơng trời nào cũng sẽ có những mẫu số chung : phải có một chiều sâu tƣ tƣởng nhân văn, cảm quan mới mẻ về thế giới và đƣợc chứa chở trong một hình thức phù hợp, hấp dẫn. Có thể nói, nhƣ xu thế chung của tiểu thuyết phƣơng Tây, tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI đang ngày càng tiến gần đến với “truyện ngắn”, đến “thơ”, đến “tiểu luận triết học”… Sự giao thoa của các thể loại trong tự sự nghệ thuật đƣơng đại, nói cho cùng là vấn đề “thu hút và biến đổi các thể loại khác” của tiểu thuyết – nhƣ Bakhtin đã từng nhận định. Nó gắn liền với bản chất, đồng thời cũng là cách thể hiện sự tồn tại và phát triển riêng của thể loại đặc biệt này. Tất nhiên, công cuộc cách tân một thể loại không phải là một việc dễ dàng và nhanh chóng: trên đƣờng đi của nó sẽ luôn có những thử nghiệm thất bại và những sáng tạo thành công.