Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT VÀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN THÀNH PHỐ THUỘC TỈNH 1. Hoạt động giám sát của HĐND thành phố thuộc tỉnh 1. Hội đồng nhân dân Theo định nghĩa, HĐND các cấp gồm những đại biểu do Nhân dân tại địa phương đó bầu ra; họ đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân địa phương đó và chịu trách nhiệm trước Nhân dân. Cơ quan của HĐND gồm có Thường trực HĐND và các Ban của HĐND.
Đại biểu HĐND là những người do Nhân dân địa phương đó bầu ra thông qua các cuộc bầu cử, họ phải là những người có năng lực, trình độ, uy tín, phẩm chất, am hiểu về công việc của HĐND để giúp Nhân dân địa phương chuyển tải những kiến nghị, phản ảnh của họ đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét, giải quyết. Vị trí, vai trò, chức năng của Hội đồng nhân dân thành phố thuộc tỉnh 1. Vị trí của Hội đồng nhân dân thành phố thuộc tỉnh Cấp chính quyền bao gồm HĐND và UBND, HĐND các cấp có vị trí rất quan trọng trong cấp chính quyền. Đây là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, được Nhân dân địa phương bầu ra, thay mặt Nhân dân quyết định các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh trên địa bàn; đồng thời giám sát hoạt động của UBND và các cơ quan thuộc UBND cùng cấp,… Đối với Hội đồng nhân thành phố thuộc tỉnh, về cơ bản chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn giống với Hội đồng nhân dân cấp huyện, tuy nhiên luật 9 có bổ sung một số nội dung cho phù hợp với điều kiện, tình hình của chính quyền ở khu vực thành thị, như: Xây dựng và phát triển đô thị, đầu tư xây dựng công trình, dự án, xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông, quy hoạch và quản lý quy hoạch, quản lý dân cư, xây dựng và phát triển cảnh quan đô thị văn minh, sạch đẹp, bảo vệ môi trường,… HĐND được thành lập ở cả 3 cấp: Cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã, ở mỗi cấp HĐND có vị trí, vai trò khác nhau theo quy định.
Một số địa phương như: Hà Nội không tổ chức HĐND cấp phường; Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh không tổ chức HĐND cấp quận. Như vậy, HĐND thành phố thuộc tỉnh có một số đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương do Nhân dân bầu ra. HĐND có vị trí hết sức quan trọng trong hệ thống chính trị nước ta; là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân, trực tiếp và phối hợp vơ các cơ quan đưa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước vào thực tiễn cuộc sống. HĐND quyết định miễn nhiệm, bãi nhiệm các chức danh do HĐND bầu; quyết định các vấn đề về phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh; xem xét bãi bỏ quyết định, nghị quyết nếu phát hiện sai phạm,… Thứ hai, Cơ quan này mang tính đại diện, điều này thể hiện qua việc cơ cấu, số lượng, thành phần tham gia đại biểu HĐND;… Nhiệm kì của HĐND là 5 năm theo luật định, mỗi nhiệm kì có sự thay đổi về cơ cấu, số lượng phù hợp với từng giai đoạn phát triển, đáp ứng yêu cầu của cơ quan quyền lực trong từng thời kì.
Nhân dân trong từng địa phương là người trực tiếp bầu ra cơ quan này, nên họ tin tưởng, gửi gắm và trao niềm tin cho những đại biểu HĐND mà họ đã bầu ra, để thay mặt họ quyết định các vấn đề liên quan đến sự phát triển KT-XH, đảm bảo cuộc sống của Nhân dân. 10 Thứ ba, hoạt động của HĐND các cấp thực hiện theo nguyên tắc tập trung dân chủ, thiểu số phục tùng đa số… Vì vậy, quyền làm chủ của Nhân dân luôn được phát huy, góp phần cùng hệ thống chính trị tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Vai trò của Hội đồng nhân dân thành phố thuộc tỉnh HĐND có vai trò rất quan trọng. Trước hết: - Là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, nên HĐND có khả năng đoàn kết tập hợp được quần chúng Nhân dân; huy động, vận động Nhân dân đóng góp sức người, sức của để góp phần thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị của địa phương.
- Là cơ quan đại diện quyền làm chủ Nhân dân, HĐND gồm những đại biểu là những người đại diện cho cơ quan, đơn vị, tổ chức tôn giáo, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư,…do Nhân dân bầu ra. Vì vậy, trách nhiệm của họ là thay mặt cho Nhân dân địa phương, quyết định những vấn đề quan trọng và giám sát việc thi hành những quyết định đó, để đem lại niềm tin cho Nhân dân. Chức năng của Hội đồng nhân dân thành phố thuộc tỉnh Theo quy định thì HĐND có hai chức năng cơ bản: Chức năng quyết định và chức năng giám sát. HĐND thực hiện chức năng quyết định để đưa ra các quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương về xây dựng và phát triển KT - XH, đảm bảo quốc phòng, an ninh, đảm bảo đời sống vật chất, tinh thần cho Nhân dân địa phương.
Quyết định này thông qua hình thức là các kì họp của HĐND ban hành các nghị quyết, nghị quyết là văn bản pháp lý bắt buộc các cơ quan phải thực hiện. Các vấn đề thuộc thẩm quyền quyết định của HĐND thành phố 11 thuộc tỉnh gồm: Xây dựng và phát triển đô thị, vận động các nguồn lực để đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng đô thị, công tác giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường, an sinh xã hội, trật tự an toàn xã hội, các hoạt động văn hoá văn nghệ, thể dục thể thao,… Về chức năng giám sát. Chức năng này cũng rất quan trọng của HĐND. Theo quy định, HĐND giám sát thông qua các hình thức, cụ thể sau: Giám sát UBND và các cơ quan thuộc UBND cùng cấp, các cơ quan tư pháp, xét xử cùng cấp; kể cả Thường trực HĐND cùng cấp cũng là đối tượng giám sát của HĐND.
Hình thức giám sát được thể hiện như giám sát thông qua báo cáo; trả lời chất vấn tại các phiên họp của HĐND; khi HĐND tổ chức lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ các chức vụ do HĐND bầu ra theo quy định;. Khái niệm hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân Giám sát là theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không ? Theo quy định tại Luật hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015, “Giám sát là việc chủ thể giám sát theo dõi, xem xét, đánh giá hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát trong việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình, xử lý theo thẩm quyền hoặc yêu cầu, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý” [23]. Đây cũng là căn cứ pháp lý mà Luận văn sử dụng trong quá trình nghiên cứu. HĐND các cấp đều thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình bằng cách giám sát các cơ quan, đơn vị, cá nhân trong việc thực hiện nghị quyết do mình ban hành, giám sát thực hiện văn bản QPPL, việc chấp hành và thực thi pháp luật,… Giám sát luôn gắn với một đối tượng cụ thể, ví dụ như giám sát ai, cơ 12 quan nào ? hoạt động đó phải được tiến hành trên cơ sở các quy định của pháp luật; Giám sát của HĐND mang tính quyền lực nhà nước, vì vậy giám sát phải có mục đích, yêu cầu đặt ra, sau giám sát có kiến nghị, kết luận yêu cầu đơn vị chịu sự giám sát triển khai thực hiện và chấp hành nghiêm.
Theo dõi, đôn đốc viêc thực hiện các kiến nghị, kết luận đó. Nếu đơn vị chịu sự giám sát khắc phục tốt các kiến nghị của HĐND thì hoạt động giám sát của HĐND mới có hiệu quả, chất lượng, góp phần phát triển KT-XH, đảm bảo quốc phòng, an ninh, chăm lo cuộc sống cho Nhân dân địa phương. Đặc điểm hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân Thứ nhất, Hoạt động giám sát của HĐND mang tính quyền lực nhà nước HĐND là do Nhân dân địa phương bầu ra, vì vậy giám sát của HĐND là giám sát của Nhân dân, được Nhân dân uỷ quyền để HĐND thực hiện. HĐND thể hiện quyền lực thông qua việc giám sát nếu phát hiện có sai phạm thì có quyền bãi bỏ một phần hoặc toàn bộ văn bản trái pháp luật do UBND cùng cấp hoặc nghị quyết của HĐND cấp dưới trực tiếp ban hành, bãi nhiệm các chức danh do HĐND bầu.
Chế tài của HĐND được pháp luật quy định, nếu cơ quan chịu sự giám sát không chấp hành hoặc chậm thực hiện, thì HĐND có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý. Thứ hai, đối tượng giám sát của HĐND được quy định cụ thể trong Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015; theo đó gồm các cơ quan: Thường trực HĐND, UBND, TAND, VKSND cùng cấp, các cơ quan nhà nước,… và công dân ở địa phương trong việc thực hiện các nghị quyết của HĐND và việc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Nội dung, hình thức giám sát của Hội đồng nhân dân 1. HĐND giám sát thông qua việc xem xét các báo cáo của 13 Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân cùng cấp.
- Đối với HĐND Thành phố HĐND đề nghị các cơ quan chịu sự giám sát phải thực hiện nhiệm vụ như cung cấp số liệu, báo cáo đầy đủ, kịp thời để phục vụ cho hoạt động giám sát của HĐND Thành phố theo thẩm quyền. HĐND Thành phố xem xét, thảo luận các báo cáo tại kì họp định kì gồm: Báo cáo công tác 06 tháng, hằng năm của Thường trực HĐND Thành phố, Ban của HĐND Thành phố, của UBND, và các cơ quan tư pháp, cơ quan bảo vệ tự pháp, cơ quan xét xử,… Ngoài ra còn có các báo cáo khác khi Thường trực HĐND yêu cầu UBND và các ngành phải báo cáo trình kì họp HĐND theo luật định. Thường trực HĐND sẽ phân công các Ban thực hiện việc thẩm tra các báo cáo theo lĩnh vực phụ trách. Các báo cáo thẩm tra của các Ban của HĐND là cơ sở để đại biểu HĐND nghiên cứu, thảo luận và có ý kiến tham gia tại phiên thảo luận, chấn vấn.