CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU Cán cân thương mại đóng vai trò rất quan trọng trong việc xác định tình trạng sức khỏe của nền kinh tế. Cán cân thương mại là sự chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu của một quốc gia. Nếu xuất khẩu của quốc gia lớn hơn nhập khẩu, cán cân thương mại đạt trạng thái thặng dư. Tương tự, nếu nhập khẩu lớn hơn xuất khẩu, cán cân thương mại rơi vào tình trạng thâm hụt.
Thâm hụt thương mại không tốt cho tăng trưởng kinh tế dài hạn. Tình trạng này buộc một quốc gia đi vay vốn từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hoặc Ngân hàng Thế giới để duy trì cán cân thương mại. Do các khoản thanh toán trả lãi cho các khoản vay, quốc gia có ít tiềm lực đầu tư vào các dự án mới, tạo ra áp lực lên sự tăng trưởng của nền kinh tế. Mặt khác, khi tài khoản vãng lai thâm hụt, nó có thể được tài trợ bởi các tập đoàn đa quốc gia.
Các tài sản tốt nhất của một quốc gia có thể sẽ rơi vào tay các nhà đầu tư nước ngoài, dẫn đến nguy cơ phá sản trong nền kinh tế và làm cho các nhà đầu tư mất niềm tin và hủy bỏ đầu tư khỏi đất nước. Hơn nữa, tình trạng thâm hụt gây ra sự suy giảm lớn trong giá trị tiền tệ, làm giảm mức sống và sự tự tin của các cơ hội đầu tư mới. Tình trạng trên còn làm giảm mức thu nhập trong một thời gian dài. Tương tự, nếu thâm hụt cán cân thương mại tích lũy do thâm hụt trong tài khoản vãng lai, một quốc gia buộc phải phụ thuộc vào chi tiêu của người tiêu dùng.
Sự tăng trưởng của khu vực xuất khẩu giảm do tính cạnh tranh kém. Cuối cùng, tình trạng thâm hụt cán cân thương mại kéo dài có thể dẫn đến sự xóa bỏ ngành công nghiệp của một quốc gia,kìm hãm sự tăng trưởng kinh tế của chính quốc gia đó (Ahad và Muzammil, 2015). Tại Việt Nam, tình trạng thâm hụt trong cán cân thương mại kéo dài suốt nhiều năm qua; nếu tiếp tục kéo dài và không được kiểm soát sẽ gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế. Do đó, việc nghiên cứu và phân tích các nhân tố tác động đến cán cân thương mại có ý nghĩa vô cùng quan trọng, qua đó đưa ra các giải pháp nhằm điều chỉnh cán cân thương mại để kích thích tăng trưởng kinh tế, nâng cao tính cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.
Trong thực tế, về mặt lý thuyết, giảm giá hoặc tăng giá danh nghĩa của tỷ giá hối đoái được giả định làm thay đổi tỷ giá hối đoái thực và do đó tác động trực tiếp đến cán cân thương mại (Himarios, 1989; Bahmani-Oskooee, 2001); tuy vậy, nhiều nghiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 cứu lại không tìm thấy bằng chứng thống kê mạnh mẽ nào kết nối các thay đổi tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại (xem Greenwood, 1984; Mahdavi và Sohrabian, 1993; Rahman và Mustafa, 1996; Rahman và cộng sự, 1997). Thêm vào đó,bằng chứng thực nghiệm cũng cho thấy những thay đổi trong tỷ giá hối đoái thực ảnh hưởng đến cán cân thương mại ở một số nước nhưng không phải cho tất cả, ngụ ý rằng hướng tác động của thay đổi tỷ giá hối đoái thực lên cán cân thương mại vẫn chưa rõ ràng.Đặc biệt, nghiên cứu của Liew và cộng sự (2003) đã chỉ ra rằng cán cân thương mại ở các quốc gia ASEAN chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố tiền tệ hơn là tỷ giá hối đoái danh nghĩa và do đó,tác giả kết luận rằng vai trò của thay đổi tỷ giá hối đoái trong cán cân thương mại đang được phóng đại. Thêm nữa, Hassan và Zaman (2012) cho thấy mối quan hệ ngược chiều và đáng kể giữa giá dầu và cán cân thương mại trong cả ngắn hạn và dài hạn. Điều đó chỉ ra với sự gia tăng của giá dầu, chi phí vật liệu và hàng hóa tăng lên và dẫn đến tình trạng thâm hụt thương mại (mất cân đối thương mại).
Một kết quả khác cũng cho thấy giá dầu tác động đáng kể, đặc biệt là ở các nước nghèo, các nước đang phát triển và các nước nhập khẩu dầu. Các kết quả trên tạo động lực cho tác giả tiến hành phân tích toàn diện các yếu tố chính tác động đến cán cân thương mại tại Việt Nam. Vì vậy, nghiên cứu sử dụng phương pháp tự hồi quy phân phối trễ ARDL và kỹ thuật kiểm định nhân quả Granger trên dữ liệu hàng quý bắt đầu từ quý 4 năm 1998 đến quý 4 năm 2016, nhằm xác định liệu có hiện diện mối quan hệ giữa cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái (phương pháp độ co giãn), thu nhập (phương pháp hấp thụ), cung tiền (phương pháp tiền tệ), mức giá và giá dầu tại Việt Nam hay không. Nghiên cứu giúp các nhà hoạch định và giới nghiên cứu trả lời các câu hỏi: i) Tỷ giá có tác động cán cân thương mại Việt Nam trong ngắn hạn và dài hạn hay không, điều kiện ML có tồn tại hay không, đường cong J có tồn tại hay không ? Trả lời câu hỏi trên nhằm giải đáp tính hiệu quả của các chính sách tỷ giá tại Việt Nam.
ii) Thu nhập trong nước và ngoài nước tác động thế nào đến Việt Nam, chính sách tăng trưởng có phải là chính sách phù hợp trong bối cảnh Việt Nam không ? LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 iii) Cung tiền ảnh hưởng thế nào đến cán cân thương mại Việt Nam ? iv) Mức giá có phải là yếu tố xác định quan trọng của cán cân thương mại Việt Nam không ? v) Giá dầu có phải là yếu tố xác định quan trọng của cán cân thương mại Việt Nam không ? Phần tiếp theo của nghiên cứu gồm có 4 phần: phần 2 trình bày các lý thuyết liên quan về cán cân thương mại, các nhân tố tác động đến cán cân thương mại cũng như trình bày các nghiên cứu thực nghiệm trước đây trên thế giới và tại Việt Nam. Phần 3 giới thiệu về phương pháp nghiên cứu. Phần 4 trình bày về các bằng chứng thực nghiệm từ kết quả hồi quy; và cuối cùng, phần 5 tóm tắt kết quả nghiên cứu và các đề xuất cũng như hạn chế của nghiên cứu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 CHƯƠNG 2: KHUNG LÝ THUYẾT 2.
Giới thiệu Tại sao cán cân thương mại của một số quốc gia thặng dư, trong khi một số khác lại thâm hụt và nguyên nhân gây ra sự khác nhau giữa các quốc gia là gì? Để trả lời cho câu hỏi trên, Chương 2 điểm lại các cơ sở lý thuyết của các yếu tố quyết định chính của sự mất cân bằng thương mại, cũng như đề cập các nghiên cứu thực nghiệm đánh giá dấu (sign) và độ lớn của các hệ số trong các mối quan hệ giữa cán cân thương mại với các yếu tố quyết định. Các nghiên cứu có thể được chia theo các cột khác nhau (xem Hình 2. Một cột trình bày sự phát triển của các lý thuyết cân bằng thương mại bao gồm 3 phần chính: lý thuyết dòng chảy hình thái giá cổ điển (the classical price-specie flow theory), mô hình Keynes với giả định giả cả cứng nhắc (sticky price) và thời kỳ hậu Keynes (post-Keynesian period) kết hợp các yếu tố tiền tệ. Theo đó, theo thời gian, xuất phát từ3 lý thuyết chính,3 phương pháp dần xuất hiện nhằm xác định mối quan hệ giữa cán cân thương mại của một quốc gia và các yếu tố quyết định của nó.
Hai phương pháp tiếp cận, cụ thể là phương pháp tiếp cận độ co giãn (elasticity approach) của Robinson(1937) và phương pháp tiếp cận hấp thụ (absorption approach) của Alexander (1952, 1959) được phát triển từ mô hình Keynes. Một cách tiếp cận khác, cách tiếp cận tiền tệ (monetary approach) được phát triển từ lý thuyết tiền tệ (Johnson, 1977). Phương pháp độ co giãn là một phân tích cân bằng từng phần, trong khi 2 phương pháp tiếp cận còn lại là phân tích cân bằng tổng quát. Các cột còn lại được tổ chức theo 3 kênh thông qua đó, tất cả các yếu tố quyết định có thể ảnh hưởng đến cán cân thương mại của một quốc gia.
Một cách tổng quát, cán cân thương mại được định nghĩa là sự chênh lệch giữa xuất khẩu của một quốc gia với nhập khẩu của quốc gia đó. Từ quan điểm này, các yếu tố quyết định của cán cân thương mại là bất kỳ yếu tố nào ảnh hưởng đến nhập khẩu và xuất khẩu của một quốc gia và có thể được theo dõi dựa qua 3 kênh chính: phía cung (supply- side), phía cầu (demand-side) và hiệu ứng giá tương đối (relative priceeffect). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Thu nhập trong nước ảnh hưởng cùng chiều đến nhu cầu hàng hóa và dịch vụ nước ngoài (nhập khẩu) và sau đó, tác động ngược chiều đến cán cân thương mại. Năng suất trong nước ảnh hưởng cùng chiều đến sản xuất hàng hóa và dịch vụ trong nước, một phần trong số đó là xuất khẩu.
Như vậy, thu nhập là yếu tố bên cầu, trong khi năng suất là yếu tố bên cung. Tỷ giá hối đoái, như một yếu tố “truyền dẫn”, ảnh hưởng đến giá cả tương đối hàng xuất khẩu trên nhập khẩu. Ngoài ra, các yếu tố tiền tệ cũng được xem xét khi chúng tác động đến cán cân thương mại thông qua các tác động của chúng lên tỷ giá hối đoái và thu nhập trong nước. Ví dụ, một chính sách tiền tệ mở rộng dẫn đến lãi suất giảm, do đó, gây ra sự định giá thấp trong tỷ giá hối đoái.
Việc mất giá nội tệ có thể dẫn đến sự cải thiện về cán cân thương mại. Các lý thuyết truyền thống liên quan đến các yếu tố xác định của cán cân thương mại Lý thuyết về cán cân thương mại hoặc cán cân tài khoản vãng lai quan tâm đến các yếu tố kinh tế quyết định của cán cân thương mại. Ba giả thuyết lớn về cán cân thương mại gồm:(1) Theo cơ chế dòng chảy hình thái giá cổ điển phát triển bởi David Hume (1752), việc điều chỉnh cán cân thương mại được xem như một quá trình tự động trong nền thương mại tự do. Học thuyết này phổ biến trước cuộc Đại suy thoái trong những năm 1930.
Cách tiếp cận Keynes hỗ trợ sự can thiệp của chính phủ trên thị trường. Theo cách tiếp cận này, sự cân bằng của cán cân thương mại được coi là hiện tượng tiền tệ (trong các mô hình sử dụng phương pháp tiền tệ, thuật ngữ “cán cân thanh toán” thay vì “cán cân thương mại” thường được sử dụng nhiều hơn nhằm nắm bắt thành phần tài khoản quốc tế của một quốc gia). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.