Các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam

Luận án về các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất sống sót của DNNVV Việt Nam - ĐH Kinh tế Quốc dân 2023

• Tác giả: Phạm Xuân Nam
• Người hướng dẫn: GS. Tô Trung Thành
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan xác suất sống sót của DNNVV Việt Nam

Doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng vai trò trụ cột trong nền kinh tế Việt Nam. Khối doanh nghiệp này tạo ra nhiều việc làm và thúc đẩy tăng trưởng. Tuy nhiên, tỷ lệ doanh nghiệp giải thể và tạm ngừng kinh doanh vẫn ở mức cao. Xác suất sống sót là thước đo cốt lõi phản ánh sức khỏe tài chính và năng lực thích ứng. Nghiên cứu tại Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2023 tập trung phân tích vấn đề cấp thiết này. Cơ sở lý thuyết gồm ba trụ cột chính. Đầu tiên là lý thuyết đường học tập. Kinh nghiệm tích lũy giúp tổ chức tối ưu chi phí vận hành. Thứ hai là lý thuyết nguồn lực doanh nghiệp. Tài sản hữu hình và vô hình tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững. Thứ ba là lý thuyết thị trường của Porter. Rào cản gia nhập ngành và cấu trúc cạnh tranh chi phối khả năng tồn tại. Thời gian quan sát dài hạn đóng vai trò then chốt trong đánh giá thực nghiệm. Các biến số nội tại và ngoại cảnh tương tác liên tục. Đánh giá xác suất sống sót giúp phát hiện nguy cơ thất bại sớm. Từ đó, doanh nghiệp xây dựng chiến lược phòng ngừa rủi ro hiệu quả.

1.1. Khái niệm xác suất sống sót và phân loại doanh nghiệp

Xác suất sống sót phản ánh khả năng duy trì hoạt động của tổ chức kinh doanh. Chỉ số này tính toán dựa trên trạng thái hoạt động thực tế qua từng năm. Doanh nghiệp còn hoạt động được ghi nhận là sống sót. Doanh nghiệp giải thể hoặc phá sản bị coi là rời bỏ thị trường. Phân loại doanh nghiệp dựa trên quy mô lao động, vốn và doanh thu. Các hình thức sở hữu gồm doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần. Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài sở hữu lợi thế công nghệ. Ngược lại, khối tư nhân trong nước đối mặt với nhiều rào cản tiếp cận vốn. Việc xác định rõ loại hình giúp mô hình định lượng đo lường chính xác các tác động đặc thù.

1.2. Nền tảng lý thuyết về sự tồn tại của doanh nghiệp

Ba lý thuyết kinh tế giải thích sự tồn vong của doanh nghiệp. Lý thuyết đường học tập khẳng định thời gian hoạt động mang lại kinh nghiệm. Doanh nghiệp cải thiện quy trình sản xuất và cắt giảm lãng phí. Lý thuyết nguồn lực xem tài sản nội bộ là yếu tố then chốt. Nguồn lực hiếm và khó sao chép giúp doanh nghiệp trụ vững trước biến động. Năng suất lao động cao và tỷ lệ vốn đầu tư ổn định quyết định khả năng chống chịu. Lý thuyết thị trường nhấn mạnh áp lực từ môi trường cạnh tranh. Rào cản gia nhập ngành bảo vệ doanh nghiệp đương nhiệm. Sức mạnh đàm phán của nhà cung cấp ảnh hưởng biên lợi nhuận. Sự kết hợp ba lý thuyết tạo khung phân tích toàn diện cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa.

II. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng xác suất sống sót DNNVV

Thực trạng sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Tỷ lệ rời bỏ thị trường trong giai đoạn đầu thành lập ở mức rất cao. Quy mô vốn nhỏ khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương khi gặp cú sốc kinh tế. Năng suất lao động thấp làm suy yếu vị thế cạnh tranh. Khả năng tích lũy tài chính hạn chế cản trở đầu tư đổi mới công nghệ. Môi trường kinh doanh phức tạp tạo ra gánh nặng chi phí phi chính thức. Chi phí giao dịch tăng cao bào mòn lợi nhuận thực tế. Doanh nghiệp tham gia xuất nhập khẩu đối mặt rủi ro biến động tỷ giá và thị trường quốc tế. Các đơn vị thiếu đa dạng hóa sản phẩm thường chịu tổn thất nặng nề khi nhu cầu giảm sút. Bên cạnh đó, hành vi phi chính thức như hối lộ xuất hiện phổ biến nhằm giảm bớt rào cản hành chính. Tuy nhiên, tác động của hành vi này mang tính chất hai mặt. Một số doanh nghiệp có thể giải quyết thủ tục nhanh chóng trong ngắn hạn. Ngược lại, rủi ro pháp lý và chi phí phát sinh lâu dài đe dọa sự sống còn của doanh nghiệp.

2.1. Yếu tố nội tại Quy mô năng suất và xuất khẩu

Quy mô doanh nghiệp thể hiện qua số lao động và tổng tài sản đầu tư. Đơn vị quy mô lớn tận dụng tốt tính kinh tế nhờ quy mô. Năng suất lao động cao gia tăng khả năng tích lũy vốn và nâng cao tỷ suất lợi nhuận. Hoạt động đa dạng hóa sản phẩm giúp phân tán rủi ro thị trường. Doanh nghiệp tránh tình trạng phụ thuộc vào một phân khúc khách hàng đơn lẻ. Tham gia xuất khẩu mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn và công nghệ tiên tiến. Tuy nhiên, hoạt động này cũng đòi hỏi năng lực quản trị rủi ro chuyên nghiệp. Các đơn vị thiếu nguồn lực thường gặp khó khăn trước sự biến động của chuỗi cung ứng quốc tế.

2.2. Tác động đa chiều từ môi trường và chi phí phi chính thức

Môi trường thể chế tác động trực tiếp đến chi phí hoạt động của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Rào cản hành chính rườm rà thúc đẩy các khoản chi phi chính thức phát sinh. Bằng chứng thực nghiệm chia hành vi hối lộ thành hai dạng: hối lộ bôi trơn và hối lộ trục lợi. Hối lộ bôi trơn nhằm đẩy nhanh giải quyết thủ tục giấy tờ công. Hình thức này có thể mang lại hiệu quả ngắn hạn cho một số đơn vị. Ngược lại, hối lộ trục lợi nhằm chiếm đoạt lợi thế kinh doanh không minh bạch tạo ra hệ lụy tiêu cực. Tham nhũng làm biến dạng sân chơi bình đẳng và làm giảm tăng trưởng dài hạn của khu vực kinh tế tư nhân.

III. Giải pháp nâng cao xác suất sống sót cho DNNVV Việt Nam

Để nâng cao xác suất sống sót, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần kết hợp giải pháp nội tại và sự hỗ trợ chính sách. Phương pháp tiếp cận hiện đại đòi hỏi đánh giá khách quan dựa trên mô hình kinh tế lượng. Phân tích thực nghiệm giúp nhận diện chính xác các ngưỡng rủi ro của doanh nghiệp. Về phía doanh nghiệp, ưu tiên hàng đầu là cải thiện năng suất lao động và năng lực quản trị vốn. Doanh nghiệp cần chủ động ứng dụng công nghệ để chuẩn hóa quy trình sản xuất. Đa dạng hóa danh mục sản phẩm và mở rộng kênh phân phối giúp giảm thiểu rủi ro biến động thị trường. Doanh nghiệp tham gia xuất khẩu cần nâng cao chất lượng sản phẩm nhằm đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế khắt khe. Về phía cơ quan quản lý nhà nước, việc cải thiện môi trường kinh doanh là then chốt. Cắt giảm thủ tục hành chính giúp hạn chế phát sinh chi phí phi chính thức. Nhà nước cần mở rộng các kênh hỗ trợ tài chính và bảo lãnh tín dụng minh bạch. Điều này tạo điều kiện cho khối doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, củng cố nền tảng phát triển bền vững.

3.1. Phương pháp nghiên cứu định lượng và mô hình thực nghiệm

Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy sống sót dựa trên dữ liệu bảng của doanh nghiệp Việt Nam. Phương pháp ước lượng kiểm soát hiệu quả tính không đồng nhất và hiện tượng nội sinh. Mô hình cơ sở đánh giá tác động của quy mô, vốn, độ tuổi doanh nghiệp và năng suất lao động. Mô hình mở rộng đưa vào các biến số về hành vi hối lộ và mức độ cạnh tranh ngành. Tác giả phân tích cơ chế điều tiết nhằm làm rõ nguyên nhân tạo nên sự khác biệt lợi ích giữa các nhóm doanh nghiệp. Việc ứng dụng công cụ thống kê chặt chẽ bảo đảm độ tin cậy khoa học cao cho các kết luận thực nghiệm.

3.2. Chiến lược nâng cao sức cạnh tranh và giảm chi phí giao dịch

Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược cạnh tranh dựa trên nâng cao năng lực cốt lõi thay vì tìm kiếm lợi ích phi chính thức. Tối ưu hóa quy trình quản trị dòng tiền giúp bảo đảm thanh khoản khi gặp biến cố. Đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị mở ra nguồn cung ứng ổn định và giảm giá thành nguyên liệu. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần chủ động chuyển đổi số để giảm chi phí vận hành. Về mặt chính sách, cơ quan quản lý cần số hóa toàn bộ dịch vụ công. Quy trình hành chính minh bạch loại bỏ hoàn toàn cơ hội nhũng nhiễu của công chức thực thi. Môi trường thể chế liêm chính là bệ đỡ vững chắc giúp doanh nghiệp tồn tại dài lâu.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu xác suất sống sót DNNVV

Luận án tiến sĩ tại Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2023 mang lại đóng góp học thuật và thực tiễn giá trị. Kết quả nghiên cứu xác nhận xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa phụ thuộc vào sự tương tác giữa nội lực và môi trường thể chế. Kinh nghiệm hoạt động và quy mô vốn ban đầu tạo nền móng vững chắc giúp tổ chức vượt qua giai đoạn đào thải ban đầu. Nghiên cứu khẳng định hối lộ không phải giải pháp bền vững cho sự phát triển của doanh nghiệp. Lợi ích từ chi phí bôi trơn chỉ mang tính cục bộ và tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Ngược lại, tập trung vào nâng cao năng suất lao động và đổi mới sản phẩm mang lại lợi thế dài hạn vượt trội. Kết quả này cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho các nhà hoạch định chính sách kinh tế. Các chương trình hỗ trợ cần tập trung tháo gỡ rào cản tín dụng và đào tạo kỹ năng quản trị. Đồng thời, chủ doanh nghiệp cần dựa vào dữ liệu định lượng để đưa ra các quyết định mở rộng sản xuất thận trọng và chuẩn xác.

4.1. Đóng góp lý luận và hàm ý thực tiễn cho doanh nghiệp

Công trình nghiên cứu đã bổ sung góc nhìn sâu sắc vào lý thuyết nguồn lực và lý thuyết thể chế tại các nền kinh tế chuyển đổi. Luận án làm rõ cơ chế tác động không đồng nhất của chi phí phi chính thức đối với từng nhóm đối tượng doanh nghiệp. Đối với lãnh đạo doanh nghiệp, nghiên cứu cảnh báo nguy cơ phụ thuộc vào các mối quan hệ phi chính thức. Doanh nghiệp cần tập trung nguồn vốn vào cải tiến công nghệ và đào tạo kỹ năng người lao động. Kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ đòn bẩy tài chính là điều kiện tiên quyết để tồn tại. Những quyết định mở rộng quy mô cần gắn liền với tín hiệu thực tế của dung lượng thị trường.

4.2. Khuyến nghị chính sách hỗ trợ phát triển khu vực tư nhân

Chính phủ cần đẩy mạnh cải cách hành chính nhằm giảm gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc công khai hóa các thủ tục cấp phép và thanh tra giúp triệt tiêu mảnh đất phát sinh tham nhũng vặt. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cần triển khai gói hỗ trợ lãi suất thực chất và dễ tiếp cận. Khuyến khích các mô hình ươm tạo doanh nghiệp khởi nghiệp giúp nâng cao tỷ lệ sống sót trong những năm đầu hoạt động. Hoàn thiện khung khổ pháp lý bảo vệ quyền tài sản tạo tâm lý an tâm cho nhà đầu tư tư nhân, thúc đẩy nguồn vốn cam kết dài hạn cho nền kinh tế quốc gia.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nghiên cứu về sự sinh tồn và rút lui của doanh nghiệp là một chủ đề trọng tâm trong kinh tế học tổ chức ngành. Theo thống kê của Tổng cục Thống kê năm 2018, tại Việt Nam có hơn 90.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, trong đó phần lớn là doanh nghiệp có thời gian hoạt động dưới 5 năm, quy mô vốn và lao động nhỏ. Trung bình mỗi tháng có khoảng 8.000 doanh nghiệp bị đào thải (bao gồm hơn 27.000 doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động, hơn 63.000 doanh nghiệp chờ làm thủ tục giải thể và hơn 16.000 doanh nghiệp đã hoàn tất thủ tục). Quá trình đào thải này dẫn đến sự thất thoát các nguồn lực xã hội, đặc biệt đối với những doanh nghiệp có ý tưởng kinh doanh nhưng không vượt qua được giai đoạn khởi đầu.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra gồm ba điểm chính:

1. Các nghiên cứu kinh tế lượng theo dõi hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp tại Việt Nam thường yêu cầu dữ liệu mảng cân bằng, dẫn đến việc loại bỏ các doanh nghiệp có thời gian tồn tại ngắn, làm mất đi thông tin giá trị về quá trình rút lui khỏi thị trường.
2. Các nghiên cứu thực nghiệm trong nước về xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa xem xét một cách toàn diện các biến số ở nhiều cấp độ (cấp độ doanh nghiệp, ngành và kinh tế vĩ mô) trên một bộ dữ liệu lớn và dài hạn. Một số yếu tố then chốt như đa dạng hóa hoạt động sản xuất và đầu tư tài sản cố định chưa được kiểm định trực tiếp.
3. Hành vi chi trả chi phí không chính thức (hành vi hối lộ) trong môi trường kinh doanh chuyển đổi chưa được bóc tách cụ thể thành hai dạng: hối lộ bôi trơn và hối lộ trục lợi, cũng như chưa làm rõ cơ chế điều tiết của quy mô, rào cản tín dụng và rào cản thể chế tới xác suất sống sót.

Luận án xác định mục tiêu nghiên cứu tổng quát là làm rõ mức độ ảnh hưởng và tầm quan trọng của các yếu tố bên trong doanh nghiệp và môi trường kinh doanh bên ngoài đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, từ đó đề xuất các khuyến nghị chính sách và giải pháp quản trị. Tác giả đặt ra 5 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Thực trạng diễn biến của xác suất sống sót và các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam trong giai đoạn 2010–2018 như thế nào?
2. Trong bối cảnh Việt Nam, những yếu tố nào ở cấp độ doanh nghiệp, cấp độ ngành và cấp độ nền kinh tế thực sự có ảnh hưởng đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa?
3. Chiều và mức độ ảnh hưởng của các yếu tố được phát hiện đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam là như thế nào?
4. Chiều và mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam phụ thuộc như thế nào vào quy mô hay loại hình sở hữu của doanh nghiệp?
5. Các giải pháp, khuyến nghị nào là phù hợp cho các cơ quan quản lý cũng như bộ phận doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam để cải thiện xác suất sống sót?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa và các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam. Phạm vi không gian bao trùm tổng thể doanh nghiệp nhỏ và vừa trên phạm vi cả nước. Phạm vi thời gian nghiên cứu kéo dài 9 năm, từ năm 2010 đến năm 2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được cấu trúc theo các nhóm yếu tố tác động:

Về quy mô và quy mô ban đầu: Lý thuyết đường học tập của Jovanovic (1982) chỉ ra rằng doanh nghiệp nhỏ có hiệu quả thấp sẽ thu hẹp sản lượng trước khi rút lui. Các nghiên cứu của Mata & Portugal (1994) trên 3.169 doanh nghiệp Bồ Đào Nha, Harhoff & cộng sự (1998) và Mahmood (2000) khẳng định quy mô ban đầu và quy mô hiện tại có tương quan dương với xác suất sống sót. Ngược lại, Disney & cộng sự (2003) nghiên cứu 862.496 đơn vị sản xuất tại Anh phát hiện mối quan hệ phi tuyến chữ U ngược giữa quy mô ban đầu và xác suất rút lui (điểm đổi dấu ở mức 2 lao động). Agarwal & Audretsch (2001) chỉ ra trong các ngành công nghệ cao hoặc giai đoạn trưởng thành của sản phẩm, doanh nghiệp nhỏ ở thị trường ngách không có mức độ sống sót thấp hơn đáng kể. Tại Việt Nam, Vu, V. (2013) phát hiện quan hệ chữ U ngược giữa quy mô lao động và xác suất sống sót, trong khi Hansen & cộng sự (2009) và Nguyen, T. (2016) không tìm thấy ý nghĩa thống kê của biến quy mô.

Về độ tuổi doanh nghiệp: Jovanovic (1982) và Geroski (1995) lập luận doanh nghiệp tồn tại càng lâu càng tích lũy kinh nghiệm và có xác suất sống sót cao hơn.

Về hội nhập quốc tế (xuất khẩu): Alvarez & Görg (2009) nghiên cứu hơn 5.000 doanh nghiệp Chi-lê và Wagner (2011) trên 17.000 doanh nghiệp Đức nhận thấy ảnh hưởng của xuất khẩu biến mất khi kiểm soát năng suất nhân tố tổng hợp (TFP). Görg & Spaliara (2009) khảo sát doanh nghiệp Anh và Pháp kết luận nhóm xuất khẩu liên tục có xác suất sống sót cao hơn nhóm không xuất khẩu hoặc ngừng xuất khẩu. Tại Việt Nam, Vu, V. (2012) nghiên cứu hơn 2.000 doanh nghiệp giai đoạn 2005–2009 cho thấy nhóm xuất khẩu liên tục có xác suất sống sót cao hơn, còn nhóm ngừng xuất khẩu có xác suất sống sót thấp hơn cả nhóm chưa từng xuất khẩu.

Về đa dạng hóa sản xuất: Baptista & cộng sự (2012) nghiên cứu 185.000 doanh nghiệp Bồ Đào Nha cho thấy đa dạng hóa ngay khi gia nhập giúp giảm 28% xác suất rút lui. Coad & Guenther (2013) nghiên cứu hơn 2.000 doanh nghiệp cơ khí Tây Đức (1953–2002) chỉ ra đa dạng hóa làm tăng khả năng sống sót nhưng lợi ích cận biên giảm dần. Khurana & Farhat (2021) trên 3.000 công ty khởi nghiệp tại Mỹ ghi nhận tác động tích cực giảm dần sau 5 đến 6 năm. Tại Việt Nam, chưa có nghiên cứu kiểm định trực tiếp đến sống sót, song tác động đến hiệu quả hoạt động được tìm thấy qua nghiên cứu của Nguyen-Thi-Huong, L. & cộng sự (2023) với kết quả dương, và Phung, D. & Mishra (2017) với kết quả âm trên doanh nghiệp niêm yết.

Về đầu tư tài sản cố định: Doms & cộng sự (1995) với hơn 6.000 doanh nghiệp Mỹ và Tveterås & Eide (2000) tại Na Uy nhận thấy thâm dụng vốn làm giảm nguy cơ rút lui. Tại Việt Nam, Nguyen, M. (2013) và Trần Toàn Thắng & cộng sự (2014) đưa tỷ lệ vốn/lao động vào mô hình nhưng không tìm thấy ý nghĩa thống kê.

Về cấu trúc sở hữu: Baumöhl & cộng sự (2020) nghiên cứu hơn 40.000 doanh nghiệp tại Trung - Đông Âu, Guariglia & Bridges (2008) tại Anh, và Audretsch & cộng sự (2016) trên 3.488 doanh nghiệp Trung Quốc ghi nhận doanh nghiệp có vốn nước ngoài có xác suất sống sót cao hơn. Tại Việt Nam, Doan, Q. & cộng sự (2013) chứng minh doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp FDI có xác suất sống sót cao hơn doanh nghiệp tư nhân.

Về năng suất lao động và hiệu quả tài chính: Harris & Hassaszadeh (2002), Audretsch & cộng sự (2016) xác nhận năng suất lao động làm tăng khả năng sống sót, trong khi Tybout (2000) và Shiferaw (2009) tại Ethiopia nhận thấy sự bảo hộ của nhà nước có thể giúp doanh nghiệp năng suất thấp tồn tại. Tại Việt Nam, Nguyen, T. (2016) tính toán 1% tăng lên của năng suất lao động làm giảm 11,86% đến 15,57% xác suất đóng cửa. Về tài chính, Zingales (1998) và Görg & Spaliara (2009) ghi nhận ROA làm tăng và đòn bẩy làm giảm khả năng sống sót. Tại Việt Nam, Vu, V. (2012) xác định đòn bẩy làm tăng 6% xác suất đóng cửa, trong khi tác động của ROA chưa nhất quán giữa Nguyen, M. (2013) và Nguyen, T. (2016).

Về hành vi hối lộ: Luồng quan điểm "cát trong guồng máy" (Méon & Sekkat, 2005; Hallward-Driemeier, 2009) cho rằng tham nhũng làm tăng chi phí và rủi ro pháp lý. Luồng quan điểm "mỡ trong guồng máy" (Beck & Maher, 1986; Bardhan, 1997; Zhang & cộng sự, 2019) cho rằng hối lộ giúp vượt qua rào cản hành chính. Tại Việt Nam, Rand & Tarp (2012) tìm thấy tương quan dương giữa hối lộ và quy mô, lợi nhuận; Nguyen, T. & van Dijk (2012) nhận thấy tham nhũng kìm hãm doanh nghiệp tư nhân; Nguyen, V. & cộng sự (2020a, 2020b) phân tách hối lộ bôi trơn có tác động tích cực và hối lộ trục lợi có tác động tiêu cực đến tăng trưởng tổng tài sản ngành dệt may.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết là tích hợp các lý thuyết nền tảng vào một mô hình phân tích toàn diện, kiểm định các biến mới (đa dạng hóa sản xuất, đầu tư tài sản cố định), tách biệt tác động của hai loại hình hối lộ (bôi trơn và trục lợi) gắn với các yếu tố điều tiết, trên dữ liệu tổng thể bao quát toàn bộ nền kinh tế Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng ba lý thuyết kinh tế học nền tảng:

1. Lý thuyết về đường học tập của Jovanovic (1982) và mô hình cân bằng ngành mở rộng của Hopenhayn (1992): Doanh nghiệp bước vào thị trường khi chưa biết rõ mức chi phí và hiệu quả thực tế $\theta$ của mình mà chỉ có kỳ vọng ban đầu. Sau mỗi thời kỳ, doanh nghiệp quan sát chi phí sản xuất $c(q)x$ (với $x = \xi(\theta) + \epsilon$) để cập nhật phân phối hậu nghiệm. Nếu giá trị ròng của việc ở lại $V$ thấp hơn chi phí cơ hội của nguồn lực $W$, doanh nghiệp đưa ra quyết định rút lui khỏi thị trường. Cơ chế này giải thích vai trò của hiệu quả hoạt động, quy mô, quy mô ban đầu, tuổi và tốc độ tăng trưởng.
2. Lý thuyết hãng dựa trên cơ sở nguồn lực (Wernerfelt, 1984; Barney, 2000): Nguồn lực doanh nghiệp gồm vật chất (Williamson, 1975), con người (Becker, 1976) và tổ chức (Tomer, 1987). Để tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững duy trì sự sống sót, nguồn lực phải đáp ứng 4 tiêu chí: có giá trị, hiếm, khó sao chép và khó thay thế. Lý thuyết này giải thích vai trò của năng suất lao động, tài sản cố định, khả năng đa dạng hóa và cấu trúc sở hữu.
3. Lý thuyết hãng dựa trên cơ sở thị trường (Porter, 1979; Cano & cộng sự, 2004): Nhấn mạnh các yếu tố bên ngoài như rào cản gia nhập, mức độ cạnh tranh, cấu trúc ngành và biến động vĩ mô (tăng trưởng GDP).

Tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa trong luận án căn cứ theo số lượng lao động sử dụng của Ngân hàng Thế giới (Ardic & cộng sự, 2011) và có sự đối chiếu với Nghị định 39/2018/NĐ-CP của Việt Nam:

Phân loại theo Ngân hàng Thế giới	Tiêu chuẩn số lượng lao động	Phân loại theo Nghị định 39/2018/NĐ-CP (Lĩnh vực Công nghiệp - Xây dựng)	Tiêu chuẩn lao động	Tiêu chuẩn tổng vốn kinh doanh
Doanh nghiệp siêu nhỏ	Dưới 10 lao động	Doanh nghiệp siêu nhỏ	Dưới 10 lao động	Dưới 20 tỷ đồng
Doanh nghiệp nhỏ	Từ 10 đến 200 lao động	Doanh nghiệp nhỏ	Từ 10 đến dưới 100 lao động	Từ 20 đến dưới 100 tỷ đồng
Doanh nghiệp vừa	Từ 200 đến 300 lao động	Doanh nghiệp vừa	Từ 100 đến dưới 200 lao động	Từ 100 đến dưới 200 tỷ đồng
Doanh nghiệp lớn	Trên 300 lao động	Doanh nghiệp lớn	Từ 200 lao động trở lên	Trên 200 tỷ đồng

Để đảm bảo tính đồng nhất giữa các giai đoạn phân tích, luận án áp dụng tiêu chuẩn doanh nghiệp nhỏ và vừa là các đơn vị sử dụng dưới 300 lao động cho mọi ngành nghề kinh doanh.

Về phương pháp phân tích thực nghiệm, luận án sử dụng kỹ thuật phân tích sống sót:

• Phương pháp phi tham số: Sử dụng hàm ước lượng và đồ thị Kaplan–Meier để biểu diễn đường cong sống sót theo thời gian và so sánh giữa các nhóm doanh nghiệp.
• Phương pháp bán tham số và tham số: Ước lượng hàm nguy cơ $h(t|x)$ bằng mô hình rủi ro tỷ lệ Cox, kết hợp ước lượng hợp lý cực đại (Maximum Likelihood) với các giả định phân phối tham số Weibull và phân phối hàm mũ (Exponential) để xử lý dữ liệu bị chặn (censored data).

Dữ liệu nghiên cứu gồm hai nguồn thứ cấp:

1. Dữ liệu Điều tra doanh nghiệp (ĐTDN) hàng năm của Tổng cục Thống kê giai đoạn 2010–2018 với quy mô khoảng 3,7 triệu quan sát, đại diện cho gần 900.000 doanh nghiệp, dùng để ước lượng mô hình cơ sở.
2. Dữ liệu Điều tra doanh nghiệp nhỏ và vừa chọn mẫu do Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) thực hiện với hơn 2.000 doanh nghiệp, dùng để kiểm định mô hình tác động của hành vi hối lộ.

Các ước lượng kinh tế lượng được tính toán bằng phần mềm STATA phiên bản 15.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa

Chương này chuẩn hóa các khái niệm nghiên cứu: doanh nghiệp nhỏ và vừa, trạng thái hoạt động (nhị phân giữa sống sót và rút lui trong năm quan sát), xác suất rút lui và xác suất sống sót. Hệ thống hóa ba lý thuyết nền tảng (lý thuyết đường học tập, lý thuyết nguồn lực, lý thuyết thị trường) để xây dựng khung phân tích liên kết giữa hiệu quả hoạt động nội tại và môi trường kinh doanh bên ngoài. Tổng thuật các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước, từ đó xác lập hai khung phân tích: Khung mô hình cơ sở (Mô hình 1) bao gồm các biến quy mô, tuổi, tăng trưởng lao động, xuất nhập khẩu, đa dạng hóa, tài sản cố định, năng suất lao động, hiệu quả tài chính, tỷ lệ gia nhập ngành, tính kinh tế quy mô ngành và GDP; Khung mô hình tác động của hành vi hối lộ (Mô hình 2) phân tách hối lộ bôi trơn và hối lộ trục lợi cùng các biến điều tiết (quy mô, rào cản tín dụng, rào cản thể chế).

Chương 2: Thực trạng xác suất sống sót và các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam

Chương 2 mô tả bức tranh phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam giai đoạn 2010–2018:

• Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 95% tổng số doanh nghiệp, sử dụng 8,63 triệu lao động (gần 50% lực lượng lao động xã hội năm 2018). Khu vực tư nhân chiếm tỷ trọng áp đảo về số lượng so với khu vực nhà nước và khu vực FDI.
• Thực trạng rút lui và sống sót qua đường cong Kaplan–Meier cho thấy tỷ lệ sống sót suy giảm mạnh nhất trong những năm đầu sau khi thành lập và có sự phân hóa rõ nét: nhóm doanh nghiệp có quy mô lao động lớn hơn, nhóm doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nhà nước có xác suất sống sót cao hơn nhóm doanh nghiệp tư nhân siêu nhỏ và nhỏ.
• Phân tích thực trạng các yếu tố ảnh hưởng ghi nhận: tỷ lệ doanh nghiệp tham gia xuất nhập khẩu và đa dạng hóa sản xuất còn ở mức khiêm tốn; việc chi trả chi phí không chính thức (hành vi hối lộ bôi trơn) diễn ra phổ biến nhưng có xu hướng biến động theo mức độ cải cách thủ tục hành chính; tốc độ gia nhập ngành và tốc độ tăng trưởng GDP có sự gắn kết chặt chẽ với số lượng doanh nghiệp đang hoạt động.

Chương 3: Đánh giá và phân tích các kết quả thực nghiệm

Chương 3 trình bày các kết quả hồi quy hàm nguy cơ từ phần mềm STATA 15:

Nhóm biến số trong mô hình	Tên biến cụ thể	Chiều tác động đến xác suất sống sót (XSSS)	Diễn giải kết quả thực nghiệm chính
Mô hình cơ sở (Dữ liệu ĐTDN, ~3,7 triệu quan sát)	Tăng trưởng quy mô lao động	Dương (+)	Tăng trưởng lao động làm tăng XSSS; tác động mạnh hơn ở nhóm doanh nghiệp quy mô nhỏ và khu vực tư nhân.
	Quy mô hiện tại và Quy mô ban đầu	Dương (+)	Doanh nghiệp có quy mô lớn hơn có XSSS cao hơn; phù hợp với lý thuyết Jovanovic (1982).
	Tuổi doanh nghiệp	Dương (+)	Doanh nghiệp hoạt động lâu năm tích lũy kinh nghiệm, làm giảm nguy cơ giải thể.
	Hoạt động xuất khẩu	Dương (+)	Tham gia xuất khẩu thúc đẩy hiệu quả và nâng cao XSSS; tác động rõ rệt hơn ở doanh nghiệp quy mô lớn.
	Đa dạng hóa sản xuất	Dương (+)	Đa dạng hóa sản phẩm giúp phân tán rủi ro và tăng khả năng sinh tồn của doanh nghiệp.
	Đầu tư tài sản cố định	Dương (+)	Gia tăng tích lũy tài sản cố định cải thiện năng lực kỹ thuật và tăng XSSS.
	Năng suất lao động & ROA	Dương (+)	Năng suất lao động và khả năng sinh lời cao làm giảm xác suất rút lui khỏi thị trường.
	Tỷ lệ gia nhập ngành	Âm (-)	Tỷ lệ gia nhập ngành cao làm gia tăng áp lực cạnh tranh, làm giảm XSSS của doanh nghiệp hiện hữu.
	Tính kinh tế về quy mô của ngành	Âm (-)	Rào cản quy mô ngành lớn gây bất lợi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, làm giảm XSSS.
	Tăng trưởng GDP	Dương (+)	Môi trường kinh tế vĩ mô mở rộng tạo điều kiện thuận lợi giúp tăng XSSS của doanh nghiệp.
Mô hình hành vi hối lộ (Dữ liệu CIEM, >2.000 DN)	Hối lộ bôi trơn (HLBT)	Dương (+)	Giúp đẩy nhanh thủ tục hành chính, giải quyết vướng mắc vận hành, cải thiện XSSS ("mỡ trong guồng máy").
	Hối lộ trục lợi (HLTL)	Không có ý nghĩa / Không tích cực	Chi phí tốn kém, tính bất định cao, không mang lại cải thiện bền vững cho XSSS của doanh nghiệp.
	Tương tác: HLBT $\times$ Quy mô doanh nghiệp	Dương (+)	Doanh nghiệp có quy mô lớn hơn có vị thế đàm phán tốt hơn, làm tăng hiệu quả của hối lộ bôi trơn.
	Tương tác: HLBT $\times$ Rào cản tín dụng	Âm (-)	Sự tồn tại của các rào cản tiếp cận vốn làm suy giảm tác động tích cực của hối lộ bôi trơn đến XSSS.
	Tương tác: HLBT $\times$ Rào cản thể chế	Âm (-)	Môi trường thể chế kém minh bạch và nhiều rào cản làm triệt tiêu lợi ích từ chi phí bôi trơn.

Chương 4: Kết luận và khuyến nghị chính sách

Dựa trên các phát hiện thực nghiệm, chương này đưa ra 4 nhóm khuyến nghị:

1. Nhóm chính sách cải thiện môi trường kinh doanh: Nâng cao tính minh bạch thể chế, đơn giản hóa quy trình hành chính nhằm triệt tiêu động cơ đưa và nhận hối lộ bôi trơn, giảm gánh nặng chi phí không chính thức cho doanh nghiệp nhỏ.
2. Nhóm chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa: Mở rộng khả năng tiếp cận các kênh tín dụng chính thức, hỗ trợ tháo gỡ rào cản vốn để doanh nghiệp đầu tư tài sản cố định và đổi mới công nghệ nâng cao năng suất.
3. Nhóm chính sách tăng cường hội nhập quốc tế: Cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ kỹ thuật và xúc tiến thương mại giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia vào chuỗi giá trị xuất khẩu.
4. Nhóm khuyến nghị dành cho doanh nghiệp: Chủ động xây dựng chiến lược tăng trưởng quy mô hợp lý, chú trọng nâng cao năng suất lao động, cân nhắc chiến lược đa dạng hóa sản phẩm dựa trên năng lực nguồn lực sẵn có thay vì lạm dụng các mối quan hệ phi chính thức.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận và học thuật:

• Luận án kết hợp đồng thời ba khung lý thuyết (đường học tập Jovanovic, lý thuyết nguồn lực và lý thuyết thị trường) để giải thích toàn diện các kênh tác động vi mô và vĩ mô đến sự sống sót của doanh nghiệp.
• Bổ sung vào các mô hình định lượng tại Việt Nam những biến số mới chưa được nghiên cứu đầy đủ về xác suất sống sót gồm: hoạt động đa dạng hóa sản xuất và đầu tư tài sản cố định.
• Đóng góp trọng tâm là phân tách hành vi hối lộ thành hai dạng thức riêng biệt: hối lộ bôi trơn và hối lộ trục lợi; đồng thời làm rõ cơ chế điều tiết của quy mô, rào cản tín dụng và rào cản thể chế đối với mối quan hệ giữa hối lộ và sự sống sót.
• Vận dụng kỹ thuật ước lượng hợp lý tối đa trong phân tích sống sót với các dạng hàm nguy cơ bán tham số Cox, tham số Weibull và hàm mũ, xử lý triệt để hiện tượng dữ liệu bị chặn.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm trên mẫu dữ liệu tổng thể gần 4 triệu quan sát khẳng định vai trò tích cực của tăng trưởng quy mô lao động, quy mô hiện tại, tuổi đời, xuất khẩu, đa dạng hóa sản xuất, đầu tư tài sản cố định và tăng trưởng GDP đối với xác suất sống sót.
• Phát hiện sự suy giảm xác suất sống sót dưới áp lực của tỷ lệ gia nhập ngành và tính kinh tế về quy mô của ngành.
• Chỉ ra rằng trong khi hối lộ bôi trơn có thể đem lại một số tác động cải thiện xác suất sống sót ngắn hạn thông qua việc tháo gỡ vướng mắc hành chính, thì hối lộ trục lợi không mang lại tác động này; mặt khác, các rào cản về vốn và thể chế làm giảm đáng kể hiệu quả của việc chi trả chi phí không chính thức.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế:

• Bộ dữ liệu Điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê bị giới hạn trong giai đoạn 2010–2018 do tính khả dụng và năng lực xử lý dữ liệu lớn, chưa bao quát được các biến động kinh tế trong giai đoạn sau năm 2018.
• Khảo sát hành vi hối lộ dựa trên dữ liệu Điều tra doanh nghiệp nhỏ và vừa của CIEM chỉ là dữ liệu chọn mẫu với hơn 2.000 doanh nghiệp, chưa đạt được tính bao quát toàn quốc như dữ liệu tổng điều tra.
• Khái niệm trạng thái hoạt động mới chỉ được đo lường ở dạng nhị phân (sống sót hoặc rút lui) dựa trên việc có doanh thu và chi phí, chưa theo dõi chi tiết các hình thức biến đổi tổ chức như sáp nhập, mua lại hay chuyển đổi loại hình kinh doanh phức tạp.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng khung thời gian nghiên cứu sang các năm gần đây nhằm đánh giá tác động của các cú sốc kinh tế mới.
• Khai thác sâu hơn các chỉ tiêu đo lường chi phí không chính thức trên phạm vi mẫu lớn hơn, kiểm tra các kênh dẫn truyền trung gian giữa rào cản thể chế, tiếp cận đất đai và xác suất sống sót của doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

Nghiên cứu có giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Kinh tế học, Quản trị kinh doanh: Cung cấp tài liệu tham khảo về phương pháp luận phân tích sống sót (mô hình Cox, phân phối Weibull, Exponential), cách xử lý dữ liệu mảng không cân bằng và dữ liệu bị chặn trên phần mềm STATA 15 (trình bày tại Chương 1 và Chương 3).
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu kinh tế: Tham khảo khung phân tích tích hợp giữa lý thuyết đường học tập và lý thuyết dựa trên nguồn lực, cũng như mô hình kinh tế lượng phân tách hai dạng hành vi hối lộ (Chương 1 và Chương 3).
• Cơ quan quản lý nhà nước và người làm chính sách (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cơ quan quản lý doanh nghiệp): Sử dụng các phát hiện thực nghiệm về tác động của rào cản tín dụng, rào cản thể chế và tính kinh tế quy mô ngành (Chương 2 và Chương 4) để thiết kế các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, cắt giảm thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả môi trường kinh doanh.
• Nhà quản trị doanh nghiệp nhỏ và vừa: Tham khảo các hàm ý về quản trị nguồn lực nội tại, nâng cao năng suất lao động, định hướng đa dạng hóa sản phẩm và thận trọng trước những rủi ro liên quan đến chi phí không chính thức.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa doanh nghiệp nhỏ và vừa dựa trên tiêu chí nào để phân tích thống nhất qua các giai đoạn?
Luận án áp dụng tiêu chuẩn số lượng lao động của Ngân hàng Thế giới (Ardic & cộng sự, 2011), xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa là các doanh nghiệp sử dụng dưới 300 lao động (gồm siêu nhỏ: dưới 10; nhỏ: từ 10 đến 200; vừa: từ 200 đến 300 lao động) áp dụng chung cho tất cả các ngành nghề kinh doanh, nhằm đảm bảo tính so sánh xuyên suốt giai đoạn 2010–2018.

2. Hai bộ dữ liệu được sử dụng trong luận án có quy mô và mục đích phân tích như thế nào?
Luận án sử dụng hai bộ dữ liệu thứ cấp: Bộ dữ liệu Điều tra doanh nghiệp (ĐTDN) của Tổng cục Thống kê từ năm 2010 đến 2018 với khoảng 3,7 triệu quan sát (đại diện cho gần 900.000 doanh nghiệp) dùng để ước lượng mô hình cơ sở; và Bộ dữ liệu Điều tra doanh nghiệp nhỏ và vừa của CIEM với mẫu hơn 2.000 doanh nghiệp dùng để ước lượng mô hình tác động của hành vi hối lộ.

3. Kết quả thực nghiệm của luận án chỉ ra sự khác biệt nào giữa hối lộ bôi trơn và hối lộ trục lợi?
Kết quả hồi quy cho thấy hối lộ bôi trơn có tác động tích cực đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhờ giúp hoàn thành nhanh các thủ tục hành chính và giảm thời gian chờ đợi (phù hợp với giả thuyết "mỡ trong guồng máy"). Ngược lại, hối lộ trục lợi không cho thấy tác động tích cực đến xác suất sống sót do chi phí cao và tính bất định lớn của việc tìm kiếm tô kinh tế.

4. Những yếu tố nào đóng vai trò điều tiết tác động của hối lộ bôi trơn đến xác suất sống sót của doanh nghiệp?
Mô hình thực nghiệm chỉ ra ba yếu tố điều tiết chính: quy mô doanh nghiệp lớn hơn làm gia tăng tác động tích cực của hối lộ bôi trơn; trong khi đó, sự hiện diện của các rào cản tiếp cận tín dụng và rào cản thể chế làm suy giảm đáng kể độ lớn ảnh hưởng tích cực của hành vi này đến xác suất sống sót.

5. Luận án sử dụng các phương pháp ước lượng kinh tế lượng nào trong phân tích sống sót?
Nghiên cứu áp dụng phương pháp phi tham số (đồ thị hàm sống sót Kaplan–Meier), mô hình bán tham số rủi ro tỷ lệ Cox, và các mô hình tham số với phân phối thời gian sống Weibull và hàm mũ (Exponential), thực hiện thông qua kỹ thuật ước lượng hợp lý cực đại trên phần mềm STATA phiên bản 15.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Xuân Nam đã phân tích một cách có hệ thống các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất sống sót của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam giai đoạn 2010–2018 thông qua phương pháp phân tích sống sót. Nghiên cứu kết hợp cơ sở lý luận từ lý thuyết đường học tập, lý thuyết nguồn lực và lý thuyết thị trường trên bộ dữ liệu lớn gần 4 triệu quan sát từ Điều tra doanh nghiệp và mẫu điều tra của CIEM. Kết quả thực nghiệm khẳng định tầm quan trọng của quy mô, độ tuổi, xuất khẩu, đa dạng hóa, năng suất lao động, đồng thời làm rõ sự khác biệt giữa hối lộ bôi trơn và hối lộ trục lợi dưới sự điều tiết của các rào cản thể chế và tài chính. Công trình cung cấp hệ thống căn cứ thực nghiệm phục vụ việc hoạch định chính sách cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực sống sót cho khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, NCS bắt đầu bằng việc mô tả nội hàm của các khái niệm cơ bản liên quan đến nội dung nghiên cứu như: DNNVV, loại hình sở hữu, trạng thái hoạt động và XSSS của DNNVV. Tiếp theo, Luận án trình bày về nhóm các lý thuyết nền tảng được vận dụng cho việc giải thích cho cơ chế tác động của một số yếu tố vi mô và vĩ mô đến XSSS của DNNVV, bao gồm lý thuyết đường học tập, lý thuyết hãng trên cơ sở nguồn lực và lý thuyết hãng trên cơ sở thị trường. Luận án sau đó trình bày cơ chế tác động và tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước về ảnh hưởng của một số yếu tố đến XSSS dựa trên khung lý thuyết nền tảng. Trong phạm vi của Luận án, NCS không thể xem xét được đầy đủ các yếu tố có thể ảnh hưởng đến XSSS của DNNVV, vì vậy Luận án sẽ giới hạn nội dung và tập trung vào nhóm các yếu tố ảnh hưởng chính rút ra từ cơ sở lý luận.

Từ đó, NCS rút ra những khoảng trống nghiên cứu và xác định các đóng góp của Luận án. Cuối cùng, NCS trình bày các khung phân tích của Luận án nhằm cụ thể hóa các mục tiêu nghiên cứu. Các khái niệm cơ bản Chủ đề về quá trình thành lập, hoạt động cũng như rút lui và giải thể của DNNVV đã được đào sâu nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau trong kinh tế học. Do sự đa dạng của các nghiên cứu đã được thực hiện, nội hàm của các khái niệm cơ bản được sử dụng dường như vẫn chưa có sự thống nhất với những khác biệt nhất định giữa các lĩnh vực nghiên cứu, giữa các tác giả.

Vì vậy, trong Nội dung 1., NCS làm rõ nội hàm của một số khái niệm được sử dụng trong phạm vi Luận án. Doanh nghiệp nhỏ và vừa Theo lý thuyết kinh tế học, DN được định nghĩa là tổ chức kinh tế thực hiện quá trình thuê, mua các yếu tố sản xuất (đầu vào) nhằm sản xuất ra các hàng hóa, dịch vụ (đầu ra) với mục tiêu là tối đa hóa lợi nhuận (Mankiw, 2019). Theo đó, DNNVV là một tập con trong tổng thể DN, xác định thông qua số lượng lao động sử dụng, hay tổng doanh thu nằm dưới một mốc nhất định. Do hoạt động của DNNVV có một số điểm khác biệt so với nhóm DN còn lại, nhiệm vụ đưa ra khái niệm chuẩn xác về DNNVV có ý nghĩa lớn và thường nhận được nhiều sự quan tâm.

Lấy ví dụ, các quốc gia thường đưa ra những chính sách hỗ trợ cho sự phát triển của DNNVV với hy vọng khi các DN này vượt qua giai đoạn đầu thì sẽ phát huy tiềm năng của mình, đạt được mức hiệu quả cao và là động lực thúc đẩy phát triển cho nền kinh tế. Việc xác định DN nào là DNNVV 9 và là đối tượng được hưởng các hỗ trợ có vai trò đặc biệt quan trọng. Trên thực tế, khái niệm DNNVV có thể có sự khác biệt tùy vào đặc điểm từng quốc gia, tùy vào giai đoạn phát triển hay tùy vào từng ngành công nghiệp cụ thể. Các tiêu chí được sử dụng để đo lường, cũng như các mốc xác định có thể rất đa dạng, gồm có: số lượng lao động bình quân, vốn đầu tư hay tổng doanh thu của DN.

Trên thực tế, một số cách tiếp cận khác nhau có thể được sử dụng để định nghĩa bộ phận DNNVV trong tổng thể DN. Trong Luận án này, DN được xác định là DNNVV dựa trên số lượng lao động sử dụng. Đây là cách tiếp cận được sử dụng bởi Bộ phận nghiên cứu DNNVV của Ngân hàng thế giới, được áp dụng rộng rãi bởi trong các nghiên cứu ở Việt Nam và trên thế giới (Ardic & cộng sự, 2011). Quy mô doanh nghiệp phân loại theo cách tiếp cận của Ngân hàng thế giới Quy mô DN Siêu nhỏ Nhỏ Vừa Lớn Số lượng lao <10 10 - 200 200 - 300 > 300 động Là DNNVV Có Có Có Không Nguồn: Ardic & cộng sự (2011) Pháp luật Việt Nam nhìn chung cũng đồng ý với cách tiếp cận này.

Điều này được thể hiện trong một số văn bản quy phạm khác nhau, bao gồm Nghị định số 90/2001/NĐ-CP về “Hỗ trợ DNNVV”. Tuy nhiên, đến Nghị định số 39/2018/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật hỗ trợ DNNVV, cách phân loại DNNVV đã được thay đổi một chút so với giai đoạn trước đó, cụ thể như sau: Bảng 1. Phân loại doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam Nhỏ Vừa Lớn Tổng vốn Tổng vốn Quy mô DN Siêu nhỏ Tổng vốn Số lượng Số lượng Số lượng kinh kinh kinh doanh lao động lao động lao động doanh doanh Nông nghiệp, Dưới 10 Dưới 20 tỷ Từ 10 đến Từ 20 đến Từ 100 đến Trên 100 Từ 200 lao lâm nghiệp, đồng dưới 100 dưới 100 dưới 200 tỷ đồng động thủy sản lao động tỷ đồng lao động Công nghiệp Dưới 10 Dưới 20 tỷ Từ 10 đến Từ 20 đến Từ 100 Trên 100 Từ 200 lao và xây dựng đồng dưới 100 dưới 100 đến dưới tỷ đồng động lao động tỷ đồng 200 lao động Thương mại Dưới 10 Dưới 50 tỷ Từ 10 đến Từ 50 đến Từ 50 đến Trên 100 Từ 100 lao và dịch vụ đồng dưới 50 dưới 100 dưới 100 tỷ đồng động lao động tỷ đồng lao động Là DNNVV Có Có Có Không Nguồn: Nghị định số 39/2018/NĐ-CP Tuy nhiên, để đảm bảo tính đồng nhất trong phân tích giữa các giai đoạn cũng như tính có thể so sánh với phần lớn các nghiên cứu về DNNVV Việt Nam, Luận án sử 10 dụng tiêu chí xác định DNNVV theo số lượng lao động và áp dụng chung cho tất cả các ngành nghề kinh doanh như đã nêu trong Bảng 1. Trong Luận án này, NCS tập trung nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến XSSS của bộ phận DNNVV thay vì nghiên cứu tổng thể toàn bộ DN Việt Nam vì một số lý do như sau: Thứ nhất, bộ phận DNNVV có vai trò đặc biệt quan trọng, thường được coi là động lực tăng trưởng cho cả nền kinh tế Việt Nam.

Trong năm 2018, bộ phận này chiếm khoảng 95% tổng số DN, sử dụng khoảng 8,63 triệu lao động, chiểm gần 50% tổng lực lượng lao động của nền kinh tế. DNNVV cũng là nguồn hình thành những ý tưởng kinh doanh mới, tận dụng được sự sáng tạo, sự năng động của các doanh nhân, giúp khai thác hiệu quả các nguồn lực ở địa phương. Thứ hai, các yếu tố và cơ chế ảnh hưởng đến XSSS của bộ phận DNNVV là tương đối khác biệt so với nhóm DN lớn. DNNVV thường có tuổi đời ngắn, gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn lực cũng như khó khăn trong các vấn đề thể chế.

Điều này thường làm XSSS của bộ phận DN này thấp hơn so với tổng thể. Do vậy, nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến XSSS của DNNVV nên được thực hiện độc lập với các nghiên cứu tương tự cho nhóm các DN quy mô lớn. Thứ ba, bộ phận DNNVV của Việt Nam có nhiều điểm đặc trưng so với các nền kinh tế nước ngoài, tạo ra khoảng trống nghiên cứu cần được khai thác. Việt Nam là quốc gia đang phát triển với tốc độ tăng trưởng cao và dân số đông, mức độ hội nhập cao.

Nền kinh tế Việt Nam cũng đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, do đó cũng mang những đặc trưng riêng biệt về chất lượng thể chế cũng như vai trò của khu vực kinh tế nhà nước. Loại hình sở hữu của doanh nghiệp Trong Luận án, các ước lượng của mô hình cơ sở còn được thực hiện trên từng nhóm DN theo loại hình sở hữu. Các DNNVV xác định gồm 3 nhóm là: DN khu vực nhà nước, DN khu vực tư nhân và DN khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tiêu chí phân loại này được xây dựng theo quy định của TCTK được ghi trong Phương án điều tra của các kỳ ĐTDN hàng năm.

Cụ thể như sau: DN khu vực nhà nước: bao gồm các công ty TNHH, công ty cổ phần có vốn nhà nước lớn hơn 50% vốn điều lệ. Cụ thể, khu vực này gồm: (1) Công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) một thành viên 100% vốn Nhà nước Trung ương; (2) Công ty TNHH một thành viên 100% vốn Nhà nước địa phương; (3) Công ty cổ phần, công ty TNHH có vốn Nhà nước trên 50%; (4) Công ty nhà nước Trung ương và Địa phương. 11 DN khu vực tư nhân: bao gồm các DN có thể có vốn nhà nước nhưng tỷ lệ không quá 50% vốn điều lệ, phần còn lại DN là vốn trong nước thuộc sở hữu tư nhân. Cụ thể, khu vực này gồm: (1) DN tư nhân; (2) Công ty hợp danh; (3) Công ty TNHH tư nhân, công ty TNHH có vốn Nhà nước dưới 50%; (4) Công ty cổ phần không có vốn nhà nước; (5) Công ty cổ phần có vốn nhà nước dưới 50%.

DN khu vực FDI: bao gồm các DN có vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài, tỷ lệ vốn góp của tư nhân và nhà nước trong các DN này không được tính đến. Cụ thể, khu vực này gồm: (1) DN 100% vốn nước ngoài; (2) DNNN liên doanh với nước ngoài; (3) DN khác liên doanh với nước ngoài. Trạng thái hoạt động của doanh nghiệp Trạng thái hoạt động của DN thường được căn cứ dựa trên mốc thời gian của các sự kiện, biến cố xảy ra trong vòng đời hoạt động của DN gồm có: Thời điểm DN thành lập: thể hiện thời điểm DN bắt đầu đi vào hoạt động. Dưới góc độ luật pháp, đây là việc chủ DN hoàn thành đầy đủ các thủ tục theo quy định để đăng ký thành lập DN.

Dưới góc độ kinh tế học, biến cố DN được thành lập mô tả việc DN đã tiến hành tích lũy đầy đủ các nguồn lực cần thiết để bắt đầu hoạt động SXKD, tham gia vào một thị trường cụ thể. Thời điểm DN rút lui: thể hiện thời điểm DN kết thúc sự tồn tại của mình. Dưới góc độ luật pháp, nó bao gồm việc chủ DN hoàn thành các thủ tục theo quy định của pháp luật để chấm dứt các quyền và nghĩa vụ theo đăng ký của DN. Dưới góc độ kinh tế học, giải thể DN mô tả quyết định rút lui khỏi thị trường của chủ DN, diễn ra khi lợi ích ròng của việc tiếp tục SXKD trong dài hạn đã nhỏ hơn 0, tức là khi doanh thu của DN đã nhỏ hơn so với chi phí cơ hội của các nguồn lực được sử dụng.