CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bảo hiểm nhân thọ đã xuất hiện từ rất lâu đời và ngày càng chứng minh được vai trò quan trọng trong lĩnh vực tài chính của mỗi quốc gia, không chỉ góp phần vào tăng trưởng kinh tế mà ngành còn được xem là kênh huy động vốn quan trọng và đem lại hiệu quả đầu tư cho nền kinh tế. Đối với xã hội, sự ra đời của các sản phẩm Bảo hiểm nhân thọ đã đem lại ý nghĩa rất lớn, giúp cho người tham gia bảo hiểm an tâm về mặt tình thần khi được san sẻ và bù đắp những tổn thất về tài chính khi rủi ro xảy trong cuộc sống. Chính vì những lợi ích và những giá trị kinh tế xã hội mà các công ty BHNT mang lại, các công ty BHNT xuất hiện và hoạt động ở hầu hết các quốc gia trên thế giới từ rất lâu với các sản phẩm ngày càng đa dạng và hoàn hảo hơn với những quyền lợi phù hợp với nhu cầu và mức sống của người mua bảo hiểm.
Khác với nhiều quốc gia trong khu vực, BHNT xuất hiện ở Việt Nam khá muộn khi mãi đến thời kỳ đổi mới, nền kinh tế Việt nam phát triển và đời sống ngày càng được nâng cao, tỷ lệ lạm phát được kiểm soát thì đến năm 1996, công ty BHNT đầu tiên của Việt Nam là Bảo Việt Nhân thọ đã phát hành những đơn bảo hiểm đầu tiên cho người dân, trải qua giai đoạn đầu còn nhiều khó khăn và bỡ ngỡ, với sự tham gia tích cực của đội ngũ đại lý trong việc tư vấn và tuyên truyền kiến thức về sản phẩm, người dân ngày càng biết nhiều hơn về BHNT, cùng với đó là sự nỗ lực của cơ quan nhà nước hoàn thiện hệ thống pháp lý, tạo môi trường ổn định và hấp dẫn để các nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam. Là một quốc gia đông dân và thị trường BHNT Việt Nam còn nhiều tiềm năng khai thác, với sự tăng trưởng kinh tế ổn định và những chính sách khuyến khích đầu tư của nhà nước tạo tiền đề quan trọng để ngành BHNT phát triển. Trong suốt 20 năm vừa qua, thị trường BHNT Việt Nam đã cho thấy sự phát triển không ngừng khi ngày càng 1 có nhiều nhà đầu tư nước ngoài tham gia thị trường BHNT, sự xuất hiện của các công ty BHNT đã tạo những bước chuyển biến mới trên thị trường khi áp lực cạnh tranh ngày càng tăng, các công ty BHNT không ngừng nỗ lực, mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng dịch vụ để khẳng định vị thế và thu hút được sự tin tưởng của khách hàng. Tuy nhiên, cần phải nhìn nhận rằng các công ty BHNT đang đứng trước rất nhiều những thách thức khi BHNT chưa thật sự phổ biến ở Việt Nam so với các nước phát triển khác và năng lực tài chính của các công ty vẫn còn khá non trẻ, điều này có thể thấy trong suốt thời gian qua, hoạt động kinh doanh của hầu hết các doanh nghiệp BHNT vẫn chưa hiệu quả khi thị trường tăng trưởng liên tục qua các năm nhưng rất nhiều DNBHNT thông báo kết quả kinh doanh thua lỗ, thu nhập của toàn thị trường qua các năm tài chính nhìn chung biến động không ổn định.
Tình hình kinh doanh của thị trường BHNT (giai đoạn 2014 - 2019) Nguồn: Theo tổng hợp của tác giả Một công ty kinh doanh hiệu quả đòi hỏi khả năng sinh lời cao hay nói cách khác, với nguồn lực sẵn có công ty có thể tạo ra mức lợi nhuận cao nhất. Tuy nhiên, có rất nhiều yếu tố tác động đến khả năng sinh lời của công ty như những yếu tố vĩ mô như tăng 2 trưởng kinh tế, tình hình xã hội,… và cả những yếu tố bên trong của doanh nghiệp như quy mô hoạt động, sự phân bổ nguồn lực tài chính, hoạt động đầu tư, quản lý rủi ro… Mỗi thị trường ở từng quốc gia sẽ có những môi trường tác động khác nhau và mỗi công ty có những đặc trưng khác nhau dẫn đến khả năng sinh lời cũng khác nhau. Tuy nhiên, khi các doanh nghiệp hoạt động hiệu quả sẽ tạo điều kiện để công ty phát triển bền vững, dẫn đến sự phát triển của toàn ngành. Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động cho các công ty BHNT, tuy nhiên các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời vẫn còn hạn chế trong khi đây là chỉ tiêu quan trọng đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.
Vì vậy, nhận thấy việc nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của công ty BHNT là rất quan trọng đối với các nhà đầu tư, các nhà quản trị ở các công ty BHNT, tác giả chọn đề tài “Những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của công ty Bảo hiểm nhân thọ ở Việt Nam” để nghiên cứu và làm rõ. Qua đó giúp các nhà đầu tư, các nhà quản trị ở các công ty BHNT có thể đánh giá sức khỏe tài chính của doanh nghiệp, dự báo được tương lai và có những quyết định đúng đắn trong điều hành doanh nghiệp BHNT tại thị trường Việt Nam. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan Đề tài nghiên cứu dựa trên các công trình nghiên cứu trước đó: - Bài nghiên cứu “Một số phân tích về hiệu quả tài chính của Tập đoàn Tài chính - Bảo hiểm Bảo Việt” của PGS. Nghiêm Thị Thà đăng trên Tapchitaichinh.vn (ngày 27/04/2019) đã phân tích một số chỉ tiêu đánh giá hiệu quả tài chính của Tập đoàn Tài chính - Bảo hiểm Bảo Việt với hoạt động kinh doanh cốt lõi là bảo hiểm.
Tác giả cho rằng ROA và ROE là những chỉ tiêu quan trọng để đánh giá hiệu quả tài chính và dự phòng nghiệp vụ là một trong những yếu tố đã tác động đến lợi nhuận hoạt động kinh doanh bảo hiểm. 3 - Malik, Hifza (2011), “Determinants of insurance companies’ profitability: An analysis of insurance sector of Pakistan”: Bài nghiên cứu đã kiểm tra ảnh hưởng của các yếu tố cụ thể của các công ty bảo hiểm ở Pakistan (tuổi của công ty, quy mô của công ty, khối lượng vốn, tỷ lệ đòn bẩy và tỷ lệ lỗ) đến khả năng sinh lời được tính bằng ROA dựa trên số liệu từ 35 công ty bảo hiểm nhân thọ và phi nhân thọ trong giai đoạn 2005 -2009. Kết quả nghiên cứu cho thấy ROA bị ảnh hưởng tích cực bởi quy mô, khối lượng vốn. Ngoài ra ROA còn bị tác động tiêu cực bởi tỷ lệ đòn bẩy và tỷ lệ lỗ nhưng không đáng kể.
(2012), “Factors affecting the financial performance of Jordanian insurance companies listed at Amman Stock Exchange”: Nghiên cứu này nhằm mục đích điều tra các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính của 25 công ty bảo hiểm ở thị trường Jordan giai đoạn 2002 - 2007. Kết quả cho thấy các biến số: Đòn bẩy, thanh khoản, quy mô, chỉ số năng lực quản lý có ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả tài chính của các công ty bảo hiểm Jordan. (2013), “Determinants of profitability of insurance firms in Ghana”: Mục tiêu chung của nghiên cứu là tìm ra các yếu tố quyết định lợi nhuận của các công ty bảo hiểm ở Ghana - một quốc gia đang phát triển. Bài nghiên cứu Dữ liệu thứ cấp về báo cáo tài chính được thu thập từ 16 công ty bảo hiểm ở Ghana trong giai đoạn 2005 - 2010.
Nghiên cứu lựa chọn ROA để đo lường khả năng sinh lời. Kết quả nghiên cứu cho thấy đòn bẩy tài chính và tính thanh khoản có tác động tích cực đến khả năng sinh lời, trong khi đó tính hữu hình lại có tác động ngược chiều đến hiệu quả tài chính của các công ty bảo hiểm ở Ghana. - Chen-Ying Lee (2014), “The effects of firm specific factors and macroeconomics on profitability of property-liability insurance industry in Taiwan”: Nghiên cứu làm rõ mối quan hệ giữa các yếu tố hoạt động của doanh nghiệp và các yếu tố vĩ mô (bao gồm quy mô, đòn bẩy tài chính, rủi ro bảo hiểm, tỷ lệ tái bảo hiểm, lợi suất đầu tư, thị phần, tăng trưởng kinh tế, lạm phát) với khả năng sinh lời của các công ty bảo hiểm ở Đài Loan (đo lường bằng ROA). Kết quả hồi quy cho thấy rủi ro bảo hiểm thấp, chi 4 phí đầu vào thấp, và sử dụng tái bảo hiểm có tác động tích cực đến khả năng sinh lời của các công ty bảo hiểm.
Trong khi đó, tăng trưởng kinh tế có tác động ngược chiều nhưng không đáng kể. - G M Wali Ullah (2016), “Factors Determining Profitability of the Insurance industry of Bangladesh”: Nghiên cứu dựa trên 8 công ty bảo hiểm niêm yết trên thị trường Bangladesh trong giai đoạn 10 năm (2004 – 2014) với các yếu tố ảnh hưởng là rủi ro bảo lãnh phát hành, tỷ lệ chi phí, biên thanh khoản, tăng trưởng phí bảo hiểm, tăng trưởng tài sản cho thấy kết quả rủi ro bảo hiểm và quy mô có mối quan hệ ngược chiều với khả năng sinh lời trong khi tỷ lệ chi phí, thanh khoản và tăng trưởng doanh thu lại có mối quan hệ cùng chiều với biến phụ thuộc ROA. - Burca, Ana-Maria, and Ghiorghe Batrinca (2014), “The determinants of financial performance in the Romanian insurance market”: phân tích các yếu tố quyết định hoạt động tài chính trên thị trường bảo hiểm Romani trong giai đoạn 2008 - 2012. Theo kết quả cuối cùng đạt được bằng cách áp dụng các kỹ thuật dữ liệu bảng, các yếu tố quyết định hiệu quả tài chính trên thị trường bảo hiểm Romania là đòn bẩy tài chính trong bảo hiểm, quy mô công ty, tăng trưởng phí bảo hiểm, rủi ro bảo hiểm, tỷ lệ duy trì rủi ro và biên khả năng thanh toán.
Trong đó, quy mô, biên khả năng thanh toán và tỷ lệ duy trì rủi ro có tác động tích cực đến khả năng sinh lời của các công ty bảo hiểm ở nước này, đòn bẩy tài chính, rủi ro và tăng trưởng phí bảo hiểm có tác động ngược lại. - Ortyński, Kazimierz (2016), “Determinants of profitability of general insurance companies performance in Poland”: Nghiên cứu xác định các yếu tố quyết định hiệu quả hoạt động của các công ty bảo hiểm ở Ba Lan bằng cách sử dụng tập dữ liệu bảng bao gồm các yếu tố cụ thể của công ty và các yếu tố kinh tế vĩ mô trong giai đoạn 2006-2013. Các kết quả thực nghiệm chứng minh rằng rằng quy mô và yếu tố tăng trưởng kinh tế vĩ mô (tỷ lệ GDP) có mối quan hệ cùng chiều với khả năng sinh lời.