PHẦN MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Hiện nay chế độ kế toán khu vực công Việt Nam còn nhiều cách biệt so với kế toán khu vực công trên thế giới, kế toán khu vực công Việt Nam chƣa cung cấp thông tin hữu ích cho trách nhiệm giải trình và ra quyết định.Vì vậy, kế toán khu vực công chƣa là công cụ hữu ích để quản lý, kiểm soát nguồn tài chính công. Bên cạnh đó là quá trình toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới đã hình thành các mối quan hệ quốc tế đồng thời tạo ra nhu cầu đòi hỏi thông tin đƣợc cung cấp phải có tính chuẩn mực, có khả năng so sánh và phải đƣợc quốc tế thừa nhận (Bộ tài chính, 2011). Do đó, đề tài nghiên cứu: “Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng báo cáo tài chính ở các đơn vị công trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh” nhằm nâng cao tính hữu ích của thông tin trên báo cáo tài chính cho mục đích ra quyết định và đánh giá trách nhiệm giải trình đồng thời phù hợp với thông lệ kế toán quốc tế là việc làm cấp thiết và rất hữu ích cho Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU • Xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng báo cáo tài chính ở các đơn vị công nhằm đảm bảo BCTC khu vực công cung cấp thông tin hữu ích và phù hợp với thông lệ kế toán quốc tế. • Thực trạng mức độ tác động của các yếu tố ảnh hƣởng đến báo cáo tài chính khu vực công hiện nay. • Đề xuất các giải pháp nền nhằm đảm bảo cho việc đổi mới kế toán khu vực công Việt Nam đƣợc khả thi, qua đó tạo cơ sở pháp lý cho việc thiết lập hệ thống BCTC cho mục đích chung ở khu vực công nói chung và ở đơn vị HCSN nói riêng nhằm cung cấp thông tin hữu ích cho ngƣời sử dụng theo hƣớng tiếp cận chuẩn mực kế toán công quốc tế và xu hƣớng chung về kế toán công của các quốc gia trên thế giới nhƣng vẫn phù hợp với môi trƣờng của Việt Nam. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU 2 • Các yếu tố nào ảnh hƣởng đến BCTC khu vực công Việt Nam nhằm đảm bảo BCTC khu vực công tại Việt Nam cung cấp thông tin hữu ích và phù hợp với thông lệ kế toán quốc tế? • Mức độ tác động của các yếu tố ảnh hƣởng đến báo cáo tài chính khu vực công hiện nay nhƣ thế nào? • Giải pháp cho việc nâng cao chất lƣợng báo cáo tài chính khu vực công Việt Nam nhƣ thế nào để BCTC khu vực công có thể cung cấp thông tin hữu ích và phù hợp với thông lệ kế toán quốc tế? 4.
ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 4. Đối tƣợng nghiên cứu Các yếu tố tác động đến báo cáo tài chính khu vực công. Đối tƣợng nghiên cứu cụ thể bao gồm: • Chế độ kế toán và BCTC của các đơn vị thuộc khu vực công Việt Nam. • Chuẩn mực kế toán công quốc tế và xu hƣớng kế toán khu vực công trên thế giới.
• Các yếu tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng báo cáo tài chính ở các đơn vị công nhằm cung cấp thông tin trên BCTC trung thực, hữu ích và phù hợp với thông lệ kế toán quốc tế. Phạm vi nghiên cứu • Phạm vi nghiên cứu là: các đơn vị HCSN trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh. Do các đơn vị HCSN chiếm đại bộ phận trong khu vực Công tại Việt Nam. • Thời gian thực hiện khảo sát: Tháng 9 năm 2015.
PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Phƣơng pháp nghiêu cứu đƣợc thực hiện thông qua hai bƣớc chính: Nghiên cứu tổng thể để khám phá bằng phƣơng pháp nghiên cứu định tính và nghiên cứu kiểm định bằng phƣơng pháp nghiên cứu định lƣợng. (1) Nghiên cứu tổng thể: thực hiện lƣợt khảo các kết quả nghiên cứu trƣớc trên thế giới và ở Việt Nam để tìm hiểu sâu về những yếu tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng BCTC ở các đơn vị công. Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu định tính bằng cách thảo luận và trao đổi trực tiếp với các chuyên gia về kế toán công. 3 (2) Nghiên cứu kiểm định: thông qua phƣơng pháp định lƣợng, thực hiện khảo sát mức độ ảnh hƣởng đến chất lƣợng BCTC ở các đơn vị công bằng bảng trả lời câu hỏi của những ngƣời làm công tác kế toán ở các đơn vị công.
Ngoài ra, đề tài cũng tiến hành đo lƣờng các yếu tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng BCTC ở các đơn vị công để xây dựng mô hình hồi quy phản ánh mối tƣơng quan giữa các yếu tố ảnh hƣởng và chất lƣợng BCTC. Ý NGHĨA CỦA NGHIÊN CỨU Kết quả nghiên cứu của đề tài đã đóng góp nhất định về mặt lý luận và thực tiễn cho kế toán khu vực công bao gồm: Về mặt lý luận: Phân biệt và làm sáng tỏ về mặt lý luận hai loại BCTC cho đơn vị công đó là: BCTC cho mục đích chung và BCTC cho mục đích đặc biệt. Về mặt thực tiễn: • Đánh giá thực trạng và xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng báo cáo tài chính ở các đơn vị công nhằm đảm bảo BCTC khu vực công tại Việt Nam cung cấp thông tin hữu ích và phù hợp với thông lệ quốc tế. • Đề xuất giải pháp nền để BCTC khu vực công Việt Nam có thể đƣợc lập và trình bày đƣợc theo thông lệ kế toán quốc tế và cung cấp thông tin hữu ích.
• Hoàn thiện nội dung thông tin trên BCTC cho mục đích chung của khu vực công nói chung và đơn vị hành chính sự nghiệp nói riêng để BCTC cung cấp thông tin hữu ích cho việc ra quyết định và trách nhiệm giải trình, phù hợp với thông lệ kế toán quốc tế, phù hợp với môi trƣờng Việt Nam. KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Bố cục nghiên cứu này đƣợc chia thành 5 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan Chƣơng 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu Chƣơng 3: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu Chƣơng 5: Kết luận và kiến nghị 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƢỚC Tại Việt Nam, tác giả chƣa thấy các công trình nghiên cứu chuyên sâu, sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu định lƣợng và thực hiện khảo sát tại Việt Nam để xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến báo cáo tài chính khu vực công và các nghiên cứu chuyên sâu về BCTC khu vực công Việt Nam. Lê Thị Cẩm Hồng (2013), trong luận văn thạc sỹ nghiên cứu hoàn thiện BCTC đơn vị HCSN theo định hƣớng tiếp cận IPSAS, theo tác giả trƣớc mắt để hệ thống BCTC hiện hành phù hợp với bản chất và yêu cầu cung cấp thông tin thì cần phải có những thay đổi về danh mục cũng nhƣ nội dung của các báo cáo.
Phan Thị Thúy Quỳnh (2012), trong luận văn thạc sỹ nghiên cứu thiết lập hệ thống BCTC cho đơn vị HCSN, tác giả đề xuất hệ thống BCTC của đơn vị HCSN trong giai đoạn 2012 – 2015 sẽ bao gồm: Bảng cân đối tài khoản, Báo cáo tổng hợp tình hình kinh phí và quyết toán kinh phí đã sử dụng, Báo cáo thu chi hoạt động sự nghiệp và hoạt động SXKD và Thuyết minh BCTC. Bên cạnh bốn thành phần báo cáo chính thức, đơn vị HCSN phải lập thêm năm phụ biểu gồm Báo cáo chi tiết kinh phí hoạt động, Báo cáo chi tiết kinh phí dự án, Bảng đối chiếu dự toán kinh phí ngân sách tại KBNN, Bảng đối chiếu tình hình tạm ứng và thanh toán tạm ứng kinh phí tại KBNN, Bảng đối chiếu số dƣ tài khoản tiền gửi và nộp cho cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền nhằm phục vụ cho công tác kiểm tra, đối chiếu, điều chỉnh và khai thác số liệu. Từ sau 2015 hệ thống BCTC mới của đơn vị HCSN đƣợc đề xuất bao gồm bốn báo cáo: Bảng cân đối kế toán; Báo cáo thu, chi và kết quả hoạt động; Báo cáo lƣu chuyển tiền tệ và Thuyết minh BCTC. Hà Phƣớc Vũ (2014), trong báo cáo tại hội thảo khoa học kế toán khu vực công trong tiến trình hội nhập kinh tế toàn cầu, theo tác giả còn nhiều cách biệt giữa IPSAS và các qui định pháp lý của Việt Nam về trình bày BCTC.
Sự khác biệt này 5 đƣợc giải thích do các nguyên nhân: (1) Cơ chế quản lý tài chính. (2) Cơ sở kế toán áp dụng. (3) Mức độ công bố thông tin và đối tƣợng sử dụng thông tin kế toán. Mai Thị Hoàng Minh (2014), trong bài viết về vận dụng IPSAS để trình bày BCTC nhà nƣớc theo mô hình tổng kế toán nhà nƣớc, theo tác giả những trở ngại, thách thức cho Việt Nam khi vận dụng IPSAS để lập BCTC nhà nƣớc bao gồm: (1) Chƣa hình thành hệ thống kế toán nhà nƣớc thống nhất, phƣơng pháp và nguyên tắc kế toán chƣa tuân thủ hoàn toàn thông lệ kế toán quốc tế.
(2) Số liệu kế toán tại các đơn vị kế toán nhà nƣớc chƣa đồng bộ. (3) Kho bạc nhà nƣớc chƣa triển khai và vận hành một cách hoàn chỉnh hệ thống thông tin kế toán tập trung. (4) Khuôn khổ pháp lý chƣa đồng bộ và chƣa theo kịp với sự phát triển của kinh tế thị trƣờng. (5) Năng lực, trình độ của cán bộ còn bị giới hạn.
(6) Lộ trình cải cách chậm và nguồn lực tài chính dành cho cải cách kế toán chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu. Trên quan điểm kế thừa và tiếp tục phát triển những công trình nghiên cứu trƣớc, tác giả sẽ tiếp tục nghiên cứu về kế toán khu vực công tại Việt Nam và tập trung nghiên cứu kiểm định các yếu tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng báo cáo tài chính ở các đơn vị công. Trên cơ sở đó tạo tiền đề cho việc hoàn thiện BCTC khu vực công để BCTC khu vực công Việt Nam cung cấp thông tin hữu ích và phù hợp với thông lệ kế toán quốc tế. Tuy nhiên, do đặc thù khu vực công quá rộng, quá nhiều loại hình đơn vị thuộc khu vực công nhƣ đơn vị hành chính sự nghiệp, kho bạc, thuế, hải quan, phƣờng xã v.v… mà hiện nay các đơn vị này đang làm kế toán theo những qui định khác nhau của Bộ tài chính.
Vì vậy, theo nội dung đã đƣợc giải thích trong phần phạm vi nghiên cứu, đề tài nghiên cứu yếu tố ảnh hƣởng đến báo cáo tài chính khu vực công Việt Nam nhƣng sẽ phân tích và minh họa cụ thể nội dung, kết cấu BCTC cho đơn vị hành chính sự nghiệp. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGOÀI NƢỚC Bằng phƣơng pháp nghiên cứu định tính, các nghiên cứu trƣớc đây của Luder (1992); Ouda (2004, 2008); Chan J.
