CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP CỦA CÁC HỘ GIA ĐÌNH Ở KHU VỰC NÔNG THÔN VIỆT NAM

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Phân tích tác động và hàm ý chính sách để nâng cao thu nhập.

• Tác giả: Nguyễn Trần Tường Vy
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Mỹ Kim
• Trường học: Trường Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của các hộ gia đình ở khu vực nông thôn Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Dự kiến những đóng góp của đề tài
• 1.6. Kết cấu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP CỦA CÁC HỘ GIA ĐÌNH Ở KHU VỰC NÔNG THÔN VIỆT NAM
• 2.1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về thu nhập của hộ gia đình ở khu vực nông thôn
• 2.1.1. Khái niệm về hộ gia đình
• 2.1.2. Thu nhập của hộ gia đình
• 2.1.3. Các thành phần thu nhập của hộ gia đình nông thôn
• 2.2. Một số vấn đề lý luận cơ bản về đa dạng hóa thu nhập
• 2.2.1. Đa dạng hóa thu nhập
• 2.3. Lý thuyết sinh kế bền vững và các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của nông hộ
• 2.3.1. Lý thuyết sinh kế bền vững
• 2.3.2. Các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập
• 2.4. Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan
• 2.4.1. Nghiên cứu trong nước
• 2.4.2. Nghiên cứu nước ngoài
• 2.4.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung phân tích
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.1. Biến phụ thuộc
• 3.2.2. Biến độc lập
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Mô hình kinh tế lượng
• 3.3.2. Các khuyết tật của mô hình nghiên cứu
• 3.3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tổng quan về tình hình kinh tế - xã hội khu vực nông thôn Việt Nam
• 4.1.1. Tình hình dân cư, lao động, việc làm
• 4.1.2. Tình hình cơ sở hạ tầng nông thôn
• 4.1.3. Tình hình kinh tế nông thôn
• 4.2. Kết quả thống kê mô tả
• 4.3. Kết quả kiểm định khuyết tật
• 4.3.1. Phương sai sai số thay đổi
• 4.4. Kết quả hồi quy
• 4.5. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết luận
• 5.2. Hàm ý chính sách
• 5.3. Hạn chế của đề tài và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đa dạng hóa thu nhập hộ gia đình nông thôn 55 ký tự

Đa dạng hóa thu nhập hộ gia đình nông thôn là một vấn đề cấp thiết ở Việt Nam. Mặc dù GDP năm 2021 tăng 2,58%, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đóng góp quan trọng (2,9%). Tuy nhiên, với 63,1 triệu người sống ở nông thôn, chủ yếu dựa vào nông nghiệp, thu nhập vẫn bấp bênh. Nông nghiệp lạc hậu, phụ thuộc vào thiên nhiên và thị trường, làm tăng rủi ro cho thu nhập của các hộ. Cơ sở hạ tầng nông thôn chưa đồng bộ, trình độ dân trí còn thấp, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, chính sách chưa hoàn thiện, biến đổi khí hậu và thị trường biến động thất thường càng làm trầm trọng thêm tình trạng này. Đa dạng hóa thu nhập là giải pháp để tăng thu nhập, đảm bảo cuộc sống cho người dân. Theo Nguyễn Thanh Tuấn (2017), các hộ gia đình càng đa dạng hoá thu nhập thì thu nhập càng tăng thêm đáng kể giúp hộ gia đình nông thôn đảm bảo sinh kế bền vững. Việc tìm hiểu các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của các hộ gia đình nông thôn được nhiều học giả và các nhà nghiên cứu quan tâm.

1.1. Khái niệm về hộ gia đình nông thôn và vai trò kinh tế

Hộ gia đình nông thôn là đơn vị kinh tế nhỏ nhất trong xã hội, kế sinh nhai của hộ chủ yếu bằng nghề nông nghiệp và phi nông nghiệp. Hộ gia đình nông thôn đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp lao động, vốn và đất đai cho nền kinh tế. Đồng thời, họ cũng là người tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ. Theo Bộ luật Dân sự, hộ gia đình là chủ thể của quan hệ dân sự khi có tài sản chung để hoạt động kinh tế chung trong sử dụng đất, sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp và kinh doanh. Nakajima (1986) định nghĩa hộ gia đình nông thôn là một tổ hợp của “công ty nông nghiệp” sản xuất đầu ra nông nghiệp bằng đầu vào là lao động hộ gia đình, đất đai và các yếu tố đầu vào biến đổi khác.

1.2. Tầm quan trọng của đa dạng hóa thu nhập trong bối cảnh hiện nay

Thu nhập từ nông nghiệp không ổn định, các hộ gia đình nông thôn phải đối mặt với vấn đề duy trì nhu cầu tiêu dùng tối thiểu. Bên cạnh nguồn thu nhập chính từ nông nghiệp, các hộ gia đình nông thôn phải tìm cách để bổ sung thêm vào nguồn thu nhập của gia đình mình. Đa dạng hóa thu nhập là cách thức hợp lý để tăng thu nhập, đảm bảo cuộc sống cho người dân. Chiến lược đa dạng hóa thu nhập sẽ giúp hộ gia đình giảm nhiều rủi ro, nâng cao hiệu quả kinh tế (Ellis, 1998). Đa dạng hóa có thể được sử dụng như một mạng lưới an toàn đối với người nghèo hoặc như một khả năng tích lũy đối với người giàu ở nông thôn (Ellis, 2000).

II. Cách xác định các yếu tố ảnh hưởng thu nhập nông thôn 58 ký tự

Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập nông thôn rất quan trọng để có chính sách phù hợp. Điều này giúp các hộ gia đình nông thôn, đặc biệt là hộ nghèo đa dạng hóa thu nhập. Từ đó, các nhà hoạch định chính sách nông thôn có thể triển khai chính sách đa dạng hóa thu nhập ở nông thôn một cách hiệu quả, đồng thời tiết kiệm được nguồn lực. Việc nghiên cứu không chỉ tập trung vào các yếu tố kinh tế, mà còn cả các yếu tố xã hội, văn hóa, và môi trường. Nghiên cứu của Escobal. J (2001) cho thấy sự tăng trưởng đáng kể về việc làm và thu nhập của các hộ gia đình từ các hoạt động bên ngoài trang trại. Wan. J và cộng sự (2016) chỉ ra đa dạng hóa thu nhập có thể giúp giảm tác động bất lợi của hạn hán và làm cho hệ thống sinh kế ổn định hơn.

2.1. Tiếp cận theo lý thuyết sinh kế bền vững Sustainable Livelihoods

Lý thuyết sinh kế bền vững là một khung phân tích quan trọng để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập. Khung này tập trung vào năm loại tài sản: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính, và vốn xã hội. Cách tiếp cận này giúp các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng cải thiện thu nhập của hộ gia đình nông thôn. Hình 2.1 Sơ đồ khung sinh kế bền vững (Trích dẫn từ tài liệu).

2.2. Phân tích các nguồn lực và rào cản của hộ gia đình

Để xác định các yếu tố ảnh hưởng, cần phân tích chi tiết các nguồn lực mà hộ gia đình đang sở hữu, cũng như các rào cản mà họ gặp phải. Các nguồn lực bao gồm đất đai, lao động, vốn, kỹ năng, và thông tin. Các rào cản có thể là thiếu vốn, thiếu kỹ năng, thiếu thông tin, thiếu tiếp cận thị trường, hoặc các quy định pháp lý không thuận lợi. Việc phân tích này giúp xác định các yếu tố then chốt cần được tác động để thúc đẩy đa dạng hóa thu nhập.

III. Phương pháp đo lường và đánh giá đa dạng hóa thu nhập 59 ký tự

Việc đo lường và đánh giá đa dạng hóa thu nhập là cần thiết để đánh giá hiệu quả của các chính sách và chương trình hỗ trợ. Có nhiều phương pháp đo lường khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp. Các chỉ số thường được sử dụng bao gồm số lượng nguồn thu nhập, tỷ lệ thu nhập từ các nguồn khác nhau, và các chỉ số tổng hợp như chỉ số Gini-Simpson (GSI) và chỉ số Herfindahl-Index (HI). Việc lựa chọn phương pháp đo lường phù hợp phụ thuộc vào mục tiêu nghiên cứu và dữ liệu sẵn có. Việc đo lường và đánh giá cũng cần tính đến yếu tố chất lượng của thu nhập, không chỉ số lượng.

3.1. Sử dụng các chỉ số như Gini Simpson Index GSI và Herfindahl Index HI

Chỉ số Gini-Simpson (GSI) và chỉ số Herfindahl Index (HI) là hai chỉ số thường được sử dụng để đo lường đa dạng hóa thu nhập. GSI đo lường mức độ phân tán của thu nhập giữa các nguồn khác nhau, trong khi HI đo lường mức độ tập trung của thu nhập vào một vài nguồn nhất định. Cả hai chỉ số này đều có giá trị từ 0 đến 1, với giá trị càng cao cho thấy mức độ đa dạng hóa càng lớn (GSI) hoặc mức độ tập trung càng lớn (HI). Bảng 3.1: Các biến giải thích và kỳ vọng dấu (trích dẫn từ tài liệu).

3.2. Phương pháp định lượng và định tính kết hợp để phân tích

Để có cái nhìn toàn diện về đa dạng hóa thu nhập, cần kết hợp cả phương pháp định lượng và định tính. Phương pháp định lượng sử dụng các mô hình thống kê để phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố và đa dạng hóa thu nhập. Phương pháp định tính sử dụng các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm để hiểu rõ hơn về các yếu tố tác động từ góc độ của người dân. Kết quả nghiên cứu chương 4 trình bày các kết quả nghiên cứu định lượng.

IV. Kết quả nghiên cứu về đa dạng hóa thu nhập ở VN 59 ký tự

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy nhiều yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập của các hộ gia đình nông thôn ở Việt Nam. Các yếu tố này có thể được chia thành các nhóm: đặc điểm hộ gia đình (tuổi, giới tính, trình độ học vấn của chủ hộ), tài sản (đất đai, vốn), tiếp cận thị trường, tiếp cận thông tin, và chính sách hỗ trợ. Nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Danh và cộng sự (2014) cho thấy đa dạng hóa có ảnh hưởng tích cực đến thu nhập của hộ gia đình nông thôn Việt Nam. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các hộ nghèo thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc đa dạng hóa thu nhập. Bảng 4.6: Kết quả hồi quy OLS cho chỉ tiêu đa dạng hóa thu nhập (trích dẫn từ tài liệu)

4.1. Tác động của giáo dục vốn xã hội và tiếp cận thị trường

Giáo dục, vốn xã hội và tiếp cận thị trường là các yếu tố quan trọng thúc đẩy đa dạng hóa thu nhập. Giáo dục giúp người dân có kỹ năng và kiến thức cần thiết để tham gia vào các ngành nghề phi nông nghiệp. Vốn xã hội giúp người dân tiếp cận thông tin và nguồn lực. Tiếp cận thị trường giúp người dân bán sản phẩm và dịch vụ của mình với giá tốt hơn. Các yếu tố này thường có mối quan hệ tương hỗ, ví dụ, giáo dục giúp người dân xây dựng vốn xã hội, và vốn xã hội giúp người dân tiếp cận thị trường.

4.2. Ảnh hưởng của chính sách hỗ trợ và cơ sở hạ tầng nông thôn

Chính sách hỗ trợ và cơ sở hạ tầng nông thôn cũng đóng vai trò quan trọng. Các chính sách hỗ trợ có thể bao gồm tín dụng ưu đãi, đào tạo nghề, và hỗ trợ tiếp thị. Cơ sở hạ tầng nông thôn bao gồm đường xá, điện, nước, và internet. Cơ sở hạ tầng tốt giúp giảm chi phí giao dịch và tăng khả năng tiếp cận thị trường. Tình hình cơ sở hạ tầng nông thôn (trích dẫn từ chương 4).

V. Hàm ý chính sách và khuyến nghị về đa dạng hóa 59 ký tự

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có một số hàm ý chính sách và khuyến nghị để thúc đẩy đa dạng hóa thu nhập của các hộ gia đình nông thôn ở Việt Nam. Các chính sách cần tập trung vào nâng cao trình độ học vấn, tăng cường vốn xã hội, cải thiện tiếp cận thị trường, và phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn. Ngoài ra, cần có các chính sách đặc biệt hỗ trợ các hộ nghèo và các nhóm yếu thế khác. Việc triển khai các chính sách cần có sự tham gia của người dân và các tổ chức xã hội để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững.

5.1. Nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng cho người dân nông thôn

Để người dân nông thôn có thể tham gia vào các ngành nghề phi nông nghiệp, cần nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng của họ. Điều này có thể được thực hiện thông qua các chương trình đào tạo nghề, giáo dục thường xuyên, và khuyến khích học tập suốt đời. Các chương trình đào tạo cần đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động và phù hợp với điều kiện địa phương.

5.2. Phát triển cơ sở hạ tầng và kết nối thị trường cho nông sản

Cần tiếp tục đầu tư vào phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn, đặc biệt là đường xá, điện, nước, và internet. Điều này giúp giảm chi phí giao dịch và tăng khả năng tiếp cận thị trường. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ phát triển chuỗi giá trị nông sản, từ sản xuất đến tiêu thụ, để tăng giá trị gia tăng cho nông sản và tăng thu nhập cho người nông dân.

VI. Hướng nghiên cứu tiếp theo và hạn chế của đề tài 57 ký tự

Đề tài này có một số hạn chế cần được khắc phục trong các nghiên cứu tiếp theo. Thứ nhất, dữ liệu sử dụng là dữ liệu thứ cấp từ năm 2016. Thứ hai, mô hình nghiên cứu có thể chưa bao gồm tất cả các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập. Các nghiên cứu tiếp theo có thể sử dụng dữ liệu mới hơn, sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, và mở rộng phạm vi nghiên cứu để có cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề này. Hạn chế của đề tài và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo (Trích dẫn từ chương 5).

6.1. Mở rộng phạm vi nghiên cứu và sử dụng dữ liệu mới nhất

Các nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các vùng nông thôn khác nhau ở Việt Nam, để có cái nhìn so sánh về các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập. Đồng thời, cần sử dụng dữ liệu mới nhất để phản ánh tình hình thực tế. Nghiên cứu có thể sử dụng kết hợp cả dữ liệu định lượng và định tính để hiểu rõ hơn về các yếu tố tác động.

6.2. Nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang ngày càng ảnh hưởng đến thu nhập của người nông dân. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đối với đa dạng hóa thu nhập, và đề xuất các giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khu vực nông thôn giữ vai trò then chốt trong cấu trúc kinh tế - xã hội của Việt Nam khi diện tích đất nông nghiệp đạt khoảng 27,3 triệu ha (chiếm 80,4% tổng diện tích đất đai) và dân số nông thôn là 63,1 triệu người (chiếm khoảng 2/3 tổng dân số cả nước). Dù năm 2021 tăng trưởng kinh tế chịu ảnh hưởng nặng nề bởi dịch bệnh nhưng khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản vẫn tăng 2,9%, đóng góp 13,97% vào tốc độ tăng tổng giá trị tăng thêm của nền kinh tế. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam vẫn còn manh mún, lạc hậu, cơ sở hạ tầng thiếu đồng bộ và phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên. Tác động của biến đổi khí hậu cùng rủi ro thị trường theo chu kỳ "được mùa mất giá" khiến thu nhập từ nông nghiệp của các hộ gia đình luôn bấp bênh, đe dọa trực tiếp đến khả năng duy trì mức tiêu dùng tối thiểu. Trong bối cảnh đó, việc chuyển dịch cơ cấu và đa dạng hóa nguồn thu nhập trở thành chiến lược sinh kế quan trọng giúp các hộ nông dân phân tán rủi ro và ổn định đời sống.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu chung: Nghiên cứu các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của các hộ gia đình ở khu vực nông thôn Việt Nam.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Hệ thống hóa các cơ sở lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm về các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình nông thôn.
   • Đánh giá mức độ tác động của các nhân tố đến đa dạng hóa thu nhập của các hộ gia đình tại khu vực nông thôn Việt Nam thông qua mô hình kinh tế lượng.
   • Đề xuất các hàm ý chính sách nhằm hỗ trợ hộ gia đình nông thôn thực hiện đa dạng hóa thu nhập và cải thiện mức sống.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thu nhập và các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình nông thôn.
• Phạm vi không gian: Khu vực nông thôn Việt Nam, khảo sát trên địa bàn 12 tỉnh/thành phố đại diện (gồm Hà Tây cũ, Phú Thọ, Lào Cai, Điện Biên, Lai Châu, Nghệ An, Quảng Nam, Khánh Hòa, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng, Long An).
• Phạm vi thời gian: Phân tích dựa trên dữ liệu điều tra năm 2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLA) do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 2001) ban hành cùng các khái niệm mở rộng từ Chambers & Conway (1992). Theo khung tiếp cận này, chiến lược sinh kế của nông hộ được hình thành dựa trên việc phối hợp và khai thác 5 nguồn vốn cơ bản: vốn con người (Human Capital), vốn tài chính (Financial Capital), vốn xã hội (Social Capital), vốn tự nhiên (Natural Capital), và vốn vật chất (Physical Capital). Về mặt định nghĩa, thu nhập hộ gia đình được tiếp cận theo chuẩn mực của OECD (2013) và Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO), bao gồm thu nhập từ lao động làm công ăn lương, sản xuất nông - lâm - thủy sản, hoạt động phi nông nghiệp và các khoản chuyển nhượng. Khái niệm đa dạng hóa thu nhập được tổng hợp từ các nghiên cứu kinh điển của Ellis (1998, 2000), Reardon (1997), Barrett và cộng sự (2001), xác định đa dạng hóa là quá trình phân bổ các nguồn lực để tham gia vào danh mục các hoạt động tạo thu nhập ngoài sản xuất nông nghiệp thuần túy nhằm phân tán rủi ro và nâng cao năng lực ứng phó trước các cú sốc.

Về phương pháp đo lường, tác giả tổng kết 5 chỉ số phổ biến trong kinh tế học nông nghiệp:

• Tỷ lệ thu nhập phi nông nghiệp trong tổng thu nhập hộ gia đình.
• Số lượng các nguồn thu nhập bình quân đầu người: $NYSPC = \frac{NYS}{NES}$ (với $NYS$ là số nguồn thu nhập, $NES$ là số lao động trong hộ, theo Ersado, 2006).
• Chỉ số cân bằng Shannon: $E = \frac{100 \times (-\sum P_i \ln P_i)}{\ln(S)}$ (Schwarze & Zeller, 2005).
• Chỉ số Herfindahl-Simpson ($HI = \sum P_i^2$) và chỉ số Gini-Simpson ($GSI = 1 - \sum P_i^2$).
• Chỉ số Herfindahl nghịch đảo: $D = \frac{1}{\sum P_j^2}$ (Alobo Sarah, 2012).

Trong mô hình nghiên cứu thực nghiệm, tác giả lựa chọn biến phụ thuộc là tỷ lệ thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp chia cho tổng thu nhập của hộ gia đình.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được thực hiện bằng mô hình hồi quy tuyến tính đa biến ước lượng theo phương pháp bình phương tối thiểu thông thường (Ordinary Least Squares - OLS). Quy trình kiểm định khuyết tật mô hình bao gồm kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF với ngưỡng tới hạn bằng 10) và kiểm định phương sai sai số thay đổi bằng kiểm định White (White test). Dữ liệu nghiên cứu được khai thác từ bộ dữ liệu Điều tra tiếp cận nguồn lực hộ gia đình nông thôn Việt Nam (VARHS) năm 2016. Sau quá trình trích xuất và làm sạch dữ liệu bằng phần mềm Stata 14, mẫu nghiên cứu chính thức bao gồm 2.142 hộ gia đình nông thôn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương mở đầu phân tích tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ đặc thù kinh tế nông thôn Việt Nam giai đoạn 2020–2021: nông nghiệp vẫn đóng vai trò bệ đỡ nhưng thu nhập của cư dân nông thôn còn bấp bênh do thiên tai, dịch bệnh và biến động thị trường. Tác giả xác định mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, đối tượng nghiên cứu là các nhân tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập, phạm vi dữ liệu năm 2016 trên 12 tỉnh thành đại diện và giới thiệu phương pháp tiếp cận định lượng kinh tế lượng.

Chương 2: Cơ sở lý luận về các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của các hộ gia đình ở khu vực nông thôn Việt Nam

Chương 2 trình bày có hệ thống các lý thuyết kinh tế về hộ gia đình, thu nhập và cấu trúc thu nhập nông thôn (phân loại theo lĩnh vực, chức năng, không gian). Tác giả tổng hợp 6 động cơ thúc đẩy đa dạng hóa thu nhập:

1. Đối phó với thiệt hại do các cú sốc bất ngờ (kinh tế, dịch bệnh, thiên tai).
2. Quản lý rủi ro và giảm thiểu biến động thu nhập.
3. Thích ứng khi thị trường đầu ra hoặc thị trường tài sản hoạt động kém hiệu quả.
4. Tận dụng thời gian nhàn rỗi do tính mùa vụ cao của nông nghiệp.
5. Khai thác tính không đồng nhất về kỹ năng và cơ hội việc làm của các thành viên.
6. Giảm thiểu chi phí giao dịch cao khi hộ ở cách xa thị trường và đường giao thông.

Chương này trình bày chi tiết Khung sinh kế bền vững DFID và tổng quan 5 nghiên cứu trong nước (Trần Tiến Khai & Nguyễn Ngọc Danh, 2014; Đỗ Lê Thúy Vi, 2014; Nguyễn Minh Đức và cộng sự, 2016; Nguyễn Văn Dũng, 2017; Nguyễn Thanh Tuấn, 2017) cùng 8 nghiên cứu quốc tế (Abdulai và cộng sự, 2001; Escobal, 2001; Schwarze & Zeller, 2005; Senadza, 2012; Demissie, 2013; Alobo Sarah, 2012; Ghimire và cộng sự, 2014; Javed và cộng sự, 2015), qua đó chỉ ra khoảng trống nghiên cứu trên quy mô liên vùng tại Việt Nam.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 thiết lập khung phân tích và mô hình kinh tế lượng gồm 13 biến độc lập thuộc 6 nhóm nhân tố:

$$\text{DadanghoaTN} = \beta_0 + \beta_1\text{Tuoi} + \beta_2\text{Gioitinh} + \beta_3\text{Honnhan} + \beta_4\text{Dantoc} + \beta_5\text{Quymoho} + \beta_6\text{Solaodong} + \beta_7\text{Hocvan} + \beta_8\text{SLTC} + \beta_9\text{Dientichdat} + \beta_{10}\text{Duong} + \beta_{11}\text{Thuyloi} + \beta_{12}\text{Tindung} + \beta_{13}\text{Khoangcach} + u_i$$

Bảng tổng hợp định nghĩa biến và kỳ vọng dấu lý thuyết được xây dựng như sau:

Ký hiệu biến	Loại biến và đơn vị tính	Diễn giải nội dung	Kỳ vọng dấu	Cơ sở nghiên cứu trước
DadanghoaTN	Biến liên tục (tỷ lệ)	Thu nhập phi nông nghiệp / Tổng thu nhập hộ	(Biến phụ thuộc)	Senadza (2012)
Tuoi	Biến liên tục (tuổi)	Độ tuổi của chủ hộ gia đình	$+ / -$	Escobal (2001) (+); Senadza (2012) (-)
Gioitinh	Biến nhị phân (1=Nam, 0=Nữ)	Giới tính của chủ hộ gia đình	$+ / -$	Senadza (2012) (+); Demissie (2013) (-)
Honnhan	Biến nhị phân (1=Đã kết hôn, 0=Khác)	Tình trạng hôn nhân của chủ hộ	$+$	Javed và cộng sự (2015)
Dantoc	Biến nhị phân (1=Kinh, 0=Thiểu số)	Dân tộc của chủ hộ gia đình	$+$	Lê Thanh Nhã (2015)
Quymoho	Biến liên tục (người)	Tổng số nhân khẩu sống trong hộ	$+$	Javed và cộng sự (2015)
Solaodong	Biến liên tục (người)	Số người trong độ tuổi lao động có việc làm	$+$	Ersado (2003); Idowu (2011)
Hocvan	Biến phân loại (thang đo 1–6)	Trình độ học vấn cao nhất của chủ hộ	$+ / -$	Alobo Sarah (2012) (+); Đỗ Lê Thúy Vi (2014) (-)
SLTC	Biến liên tục (tổ chức)	Đại diện vốn xã hội: Số tổ chức chính trị - xã hội tham gia	$+$	Schwarze và cộng sự (2005); Trần Tiến Khai (2014)
Dientichdat	Biến liên tục ($m^2$)	Đại diện vốn tự nhiên: Tổng diện tích đất canh tác sở hữu	$+ / -$	Barrett và cộng sự (2001) (+); Nguyễn Thanh Tuấn (2017) (-)
Duong	Biến liên tục (km)	Đại diện vốn vật chất: Khoảng cách từ hộ đến đường giao thông	$+$	Nguyễn Thanh Tuấn (2017)
Thuyloi	Biến nhị phân (1=Tốt, 0=Không tốt)	Đại diện vốn vật chất: Đánh giá chất lượng hệ thống thủy lợi	$+$	Abdulai và cộng sự (2001)
Tindung	Biến liên tục (nghìn đồng)	Đại diện vốn tài chính: Giá trị khoản vay từ tổ chức tín dụng	$+$	Abdulai và cộng sự (2001); Schwarze và cộng sự (2005)
Khoangcach	Biến liên tục (km)	Khoảng cách từ nhà đến trung tâm thị trường	$+$	Demissie (2013); Alobo Sarah (2012)

Quy trình xử lý thực hiện trên bộ dữ liệu VARHS 2016 gồm 2.142 quan sát thông qua phần mềm Stata 14.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 mở đầu bằng bức tranh toàn cảnh về kinh tế - xã hội nông thôn Việt Nam năm 2020 dựa trên số liệu của Tổng cục Thống kê:

• Dân số nông thôn đạt 61,8 triệu người (chiếm 63,6% tổng dân số), lực lượng lao động nông thôn chiếm 66,9% tổng lực lượng lao động cả nước, nhưng tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp ở nông thôn chỉ đạt 16,3% (thành thị đạt 39,7%); tỷ lệ thiếu việc làm tại nông thôn là 2,94%.
• Hạ tầng nông thôn ghi nhận 99,67% số xã có đường ô tô đến UBND huyện, 99,16% trục đường xã được trải nhựa hoặc bê tông, 99% số thôn có điện lưới quốc gia, 88,5% người dân dùng nước hợp vệ sinh; hệ thống kênh mương có 167,86 nghìn km (kiên cố hóa 45,02%) cùng 17,90 nghìn trạm bơm; 99,33% xã có trạm y tế với 7.662 bác sĩ.
• Sản xuất nông nghiệp: Diện tích lúa đạt 7,28 triệu ha, sản lượng đạt 42,69 triệu tấn; diện tích cây lâu năm tăng lên 3.616,3 nghìn ha; sản lượng thịt lợn đạt 3.550,1 nghìn tấn, gia cầm đạt 1.504,9 nghìn tấn.

Tiếp theo, chương trình bày thống kê mô tả mẫu nghiên cứu (2.142 quan sát), kiểm định đa cộng tuyến thông qua ma trận tương quan và hệ số VIF (đều nhỏ hơn 10, không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng), kiểm định phương sai sai số thay đổi White test và kết quả ước lượng mô hình OLS để giải thích sự biến thiên của tỷ lệ thu nhập phi nông nghiệp.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Tổng kết những kết quả nghiên cứu định lượng đạt được, chỉ ra vai trò quyết định của các nguồn vốn sinh kế (con người, tài chính, xã hội, vật chất, tự nhiên) và đặc điểm nhân khẩu đối với quyết định đa dạng hóa thu nhập của nông hộ. Từ đó, chương đề xuất các nhóm hàm ý chính sách cụ thể và nêu rõ giới hạn nghiên cứu.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính và các chỉ số kinh tế - xã hội

1. Về bối cảnh kinh tế - xã hội nông thôn Việt Nam (số liệu Tổng cục Thống kê 2020):
   • Lao động nông thôn chiếm 66,9% tổng lực lượng lao động cả nước nhưng trình độ chuyên môn thấp, chỉ 16,3% lao động qua đào tạo có văn bằng, chứng chỉ. Tỷ lệ thiếu việc làm ở khu vực nông thôn là 2,94% (cao hơn mức 1,69% của thành thị).
   • Cơ sở hạ tầng có bước tiến lớn: 96,31% thôn có đường ô tô đến xã; 89,09% trường mầm non, 92,86% trường tiểu học và 95,93% trường THCS được kiên cố hóa; 74,75% số xã có hoạt động thu gom rác thải sinh hoạt.
   • Cơ cấu nông nghiệp chuyển dịch: Diện tích gieo trồng lúa giảm 192 nghìn ha (xuống 7,28 triệu ha) trong khi diện tích cây lâu năm tăng 1,8% (đạt 3.616,3 nghìn ha).
2. Về kết quả ước lượng mô hình:
   • Mô hình kinh tế lượng OLS xử lý trên mẫu 2.142 hộ gia đình nông thôn từ dữ liệu VARHS 2016 xác nhận mức độ tác động của các nhóm vốn sinh kế đến tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp.
   • Vốn con người (số lượng lao động và trình độ chuyên môn), vốn tài chính (khả năng tiếp cận vốn vay tín dụng), vốn xã hội (mức độ tham gia các tổ chức chính trị - xã hội) và khoảng cách kết nối hạ tầng giao thông là các yếu tố có ý nghĩa thúc đẩy tỷ trọng thu nhập ngoài nông nghiệp của hộ gia đình.

Giải pháp và kiến nghị chính sách

• Phát triển và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Đẩy mạnh các chương trình đào tạo nghề ngắn hạn và dài hạn phù hợp với nhu cầu của các khu công nghiệp, doanh nghiệp dịch vụ tại địa phương nhằm tạo việc làm phi nông nghiệp cho lao động nhàn rỗi.
• Hoàn thiện mạng lưới tín dụng nông thôn: Mở rộng hạn mức và đơn giản hóa thủ tục vay vốn sản xuất - kinh doanh phi nông nghiệp từ Ngân hàng Chính sách Xã hội và Ngân hàng Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn (Agribank), giảm bớt rào cản thế chấp.
• Nâng cấp hạ tầng cơ sở và liên kết thị trường: Tiếp tục kiên cố hóa giao thông nông thôn và kênh mương thủy lợi, thu hẹp khoảng cách vận chuyển hàng hóa, hạ thấp chi phí giao dịch cho nông hộ.
• Phát huy vai trò vốn xã hội: Khuyến khích nông dân tham gia vào các đoàn thể, hội nông dân, hợp tác xã để tăng cường tiếp cận thông tin kinh tế, kỹ thuật và cơ hội việc làm mới.

Đóng góp của đề tài

• Đóng góp về mặt học thuật: Hệ thống hóa khung lý thuyết sinh kế bền vững của DFID và các mô hình đo lường đa dạng hóa thu nhập, kiểm chứng thực nghiệm mối quan hệ giữa 5 nguồn vốn sinh kế với đa dạng hóa thu nhập tại nông thôn Việt Nam.
• Đóng góp về mặt thực tiễn: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ cỡ mẫu lớn liên tỉnh (2.142 hộ thuộc 12 tỉnh thành) giúp các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức phát triển có cơ sở hoạch định chính sách giảm nghèo bền vững và chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài:
  • Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu chéo (cross-sectional data) tại thời điểm năm 2016 trích xuất từ khảo sát VARHS, do đó chưa theo dõi được sự thay đổi trong chiến lược đa dạng hóa thu nhập của cùng một hộ gia đình theo chuỗi thời gian liên tục (dữ liệu bảng).
  • Biến phụ thuộc chỉ đo lường theo tỷ lệ thu nhập phi nông nghiệp trên tổng thu nhập, chưa đi sâu bóc tách chi tiết từng tiểu nhóm thu nhập nhỏ bên trong khu vực phi nông nghiệp (như kinh doanh cá thể, làm công ăn lương chính thức, tiền chuyển nhượng phi lao động).
  • Mẫu khảo sát VARHS tập trung ở 12 tỉnh thành nên tính đại diện tổng thể cho một số vùng sinh thái nông nghiệp đặc thù có thể còn hạn chế.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Sử dụng dữ liệu bảng (panel data) nhiều kỳ của VARHS hoặc VHLSS để đánh giá tác động động của các chính sách sinh kế qua thời gian.
  • Áp dụng đồng thời nhiều chỉ số đo lường đa dạng hóa (Herfindahl nghịch đảo, chỉ số cân bằng Shannon) và sử dụng các mô hình hồi quy phi tuyến (Tobit, Fractional Logit) để so sánh độ vững của ước lượng.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học thuộc các ngành Kinh tế học, Kinh tế phát triển, Kinh tế nông nghiệp, Quản trị kinh doanh, Xã hội học nông thôn đang thực hiện đồ án hoặc nghiên cứu chuyên đề về sinh kế hộ gia đình và xóa đói giảm nghèo.
• Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý chính sách nông nghiệp - phát triển nông thôn: Cung cấp khung phân tích 5 nguồn vốn sinh kế DFID và bộ tiêu chí định lượng đánh giá các rào cản tham gia thị trường lao động phi nông nghiệp.
• Phần đáng tham khảo nhất: Phương pháp luận chuyển hóa Khung sinh kế bền vững DFID thành 13 biến số kinh tế lượng cụ thể trong Chương 3 và quy trình xử lý dữ liệu điều tra vi mô VARHS trên phần mềm Stata.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng chỉ tiêu nào để đo lường mức độ đa dạng hóa thu nhập trong mô hình hồi quy?
Tác giả đo lường mức độ đa dạng hóa thu nhập bằng biến liên tục: tỷ lệ giữa tổng thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp chia cho tổng thu nhập của hộ gia đình ($\text{DadanghoaTN} = \frac{\text{Tổng thu nhập phi nông nghiệp}}{\text{Tổng thu nhập của hộ}}$).

2. Mẫu nghiên cứu thực nghiệm được trích xuất từ nguồn dữ liệu nào và quy mô bao nhiêu quan sát?
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ cuộc Điều tra tiếp cận nguồn lực hộ gia đình nông thôn Việt Nam (VARHS) năm 2016 do Tổng cục Thống kê (GSO) thực hiện tại 12 tỉnh thành. Sau khi lọc và làm sạch trên Stata 14, quy mô mẫu phân tích chính thức gồm 2.142 hộ gia đình.

3. Khung phân tích lý thuyết của đề tài dựa trên mô hình nào?
Khóa luận xây dựng khung phân tích dựa trên Khung sinh kế bền vững (SLA) của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 2001), phân tích tác động tổng hợp của 5 nguồn vốn (con người, tự nhiên, tài chính, vật chất, xã hội) cùng các đặc điểm nhân khẩu học đến chiến lược sinh kế.

4. Mô hình kinh tế lượng của khóa luận sử dụng phương pháp ước lượng và kiểm định khuyết tật nào?
Khóa luận sử dụng phương pháp bình phương tối thiểu thông thường (OLS) cho mô hình hồi quy tuyến tính đa biến. Các khuyết tật mô hình được kiểm định bằng hệ số phóng đại phương sai (VIF) để phát hiện đa cộng tuyến và kiểm định White (White test) để phát hiện phương sai sai số thay đổi.

5. Những đặc điểm nhân khẩu học nào của chủ hộ và hộ gia đình được đưa vào mô hình phân tích?
Các biến nhân khẩu học bao gồm: tuổi của chủ hộ ($\text{Tuoi}$), giới tính của chủ hộ ($\text{Gioitinh}$), tình trạng hôn nhân ($\text{Honnhan}$), dân tộc ($\text{Dantoc}$) và quy mô nhân khẩu trong hộ gia đình ($\text{Quymoho}$).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Trần Tường Vy đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về sinh kế bền vững và đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình nông thôn theo khung phân tích DFID. Bằng phương pháp kinh tế lượng OLS trên cỡ mẫu 2.142 hộ trích xuất từ bộ dữ liệu VARHS 2016, đề tài đã chỉ ra mức độ tác động của các nhóm nguồn vốn sinh kế (con người, tài chính, vật chất, xã hội, tự nhiên) và đặc điểm nhân khẩu đến tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn tin cậy, đóng góp các hàm ý chính sách quan trọng về đào tạo nghề, mở rộng tín dụng và hoàn thiện hạ tầng nhằm hỗ trợ phát triển kinh tế hộ nông thôn bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu Giới thiệu chung về đề tài, lý do chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý luận về các nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của các hộ gia đình khu vực nông thôn Trình bày cơ sở lý thuyết của đề tài, các khái niệm, các lý thuyết có liên quan và tổng quan một số đề tài nghiên cứu trước trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Trình bày phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong phân tích và mô tả dữ liệu mà nghiên cứu sử dụng. Chương 4: Kết quả nghiên cứu Trình bày các kết quả nghiên cứu nhằm phân tích tác động của nhân tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập hộ gia đình nông thôn Việt Nam và thảo luận các kết quả nghiên cứu.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách Tóm lược lại các kết quả nghiên cứu quan trọng của đề tài, từ đó đề xuất những kiến nghị về chính sách quản lý để tạo điều kiện tăng thu nhập cho hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam. 5 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP CỦA CÁC HỘ GIA ĐÌNH Ở KHU VỰC NÔNG THÔN VIỆT NAM 2.1 Một số vấn đề lý luận cơ bản về thu nhập của hộ gia đình ở khu vực nông thôn 2.1 Khái niệm về hộ gia đình Hộ gia đình (hay còn gọi đơn giản là hộ) là một đơn vị xã hội bao gồm một hay một nhóm người ở chung và ăn chung (nhân khẩu). Đối với những hộ có từ 2 người trở lên, các thành viên trong hộ có thể có hay không có quỹ thu chi chung hoặc thu nhập chung. Hộ gia đình không đồng nhất với khái niệm gia đình, những người trong hộ gia đình có thể có hoặc không có quan hệ huyết thống, nuôi dưỡng hoặc hôn nhân hoặc cả hai.

Theo quy định của Bộ luật dân sự năm 1995, cũng như Bộ luật dân sự năm 2005, hộ gia đình là chủ thể của quan hệ dân sự khi các thành viên của một gia đình có tài sản chung để hoạt động kinh tế chung trong quan hệ sử dụng đất, trong hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp và trong một số lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác do pháp luật quy định. Trong kinh tế học, hộ gia đình là một nhóm cá nhân có quá trình ra quyết định gắn bó với nhau. Trong hệ thống kinh tế, hộ gia đình thực hiện một số chức năng quan trọng. Một mặt, họ gia nhập thị trường với tư cách người mua hoặc người tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ do khu vực doanh nghiệp sản xuất ra.

Mặt khác, họ nắm giữ và cung ứng các nguồn lực đầu vào (tư bản, lao động, đất đai…) cho khu vực doanh nghiệp để khu vực này sản xuất ra hàng hóa và dịch vụ. Việc cung ứng các yếu tố sản xuất đem lại cho họ thu nhập và họ sử dụng thu nhập này vào tiêu dùng và tích lũy. Hộ nông dân là hộ gia đình mà hoạt động sản xuất chủ yếu của họ là nông nghiệp. Ngoài các hoạt động nông nghiệp, hộ nông dân còn có thể tiến hành thêm các hoạt động khác, tuy nhiên đó chỉ là các hoạt động phụ.

Đặc điểm cơ bản nhất của phương thức sản xuất hộ nông dân là dựa trên sử dụng lao động gia đình là chính, chỉ đi thuê một phần nhỏ lao động. Nakajima (1986) định nghĩa hộ gia đình nông thôn là một tổ hợp của “công ty 6 nông nghiệp” sản xuất đầu ra nông nghiệp bằng đầu vào là lao động hộ gia đình, đất đai và các yếu tố đầu vào biến đổi khác. Trong nghiên cứu này tác giả sẽ tiếp cận khái niệm hộ gia đình nông thôn là đơn vị kinh tế nhỏ nhất trong xã hội, kế sinh nhai của hộ chủ yếu bằng nghề nông nghiệp và phi nông nghiệp.2 Thu nhập của hộ gia đình Theo OECD (2013), thu nhập hộ gia đình là tất cả các khoản thu, bao gồm cả tiền mặt và hiện vật (hàng hóa và dịch vụ) mà hộ gia đình hoặc các thành viên của hộ gia đình nhận được trong khoảng thời gian hàng năm nhưng không bao gồm các khoản thu nhập bất ngờ và các khoản thu không thường xuyên. Thu nhập hộ gia đình bao gồm: (1) Thu nhập từ việc làm (cả lao động được trả lương và tự kinh doanh); (2) Thu nhập từ tài sản; (3) Thu nhập từ việc sản xuất các dịch vụ cho tiêu dùng của hộ gia đình; (4) các khoản chuyển nhượng hiện tại đã nhận (trừ các khoản chuyển nhượng xã hội bằng hiện vật); và (5) các khoản chuyển nhượng xã hội bằng hiện vật.

Tương tự, Tổng cục thống kê Việt Nam (GSO) định nghĩa thu nhập của hộ là toàn bộ số tiền và giá trị hiện vật sau khi trừ chi phí sản xuất mà hộ và các thành viên của hộ nhận được trong một thời kỳ nhất định, thường là 1 năm, bao gồm: (1) Thu từ tiền công, tiền lương; (2) Thu từ sản xuất nông, lâm nghiệp, thủy sản (đã trừ chi phí sản xuất và thuế sản xuất); (3) Thu từ sản xuất ngành nghề phi nông, lâm nghiệp, thủy sản (đã trừ chi phí sản xuất và thuế sản xuất); (4) Thu khác được tính vào thu nhập (không tính tiền rút tiết kiệm, bán tài sản, vay thuần túy, thu nợ và các khoản chuyển nhượng vốn nhận được). Tổng chi phí vật chất và dịch vụ sử dụng Thu nhập của hộ = Tổng thu của hộ - cho hoạt động sản xuất kinh doanh của hộ Thu nhập hộ gia đình là tổng các khoản thu nhập bằng tiền hay bằng hiện vật do lao động của các thành viên tạo ra. Thu nhập hộ gia đình là chỉ tiêu tổng hợp biểu hiện toàn bộ kết quả hoạt động sản xuất - kinh doanh của hộ gia đình, nói cách khác đây chính là nguồn thu nhập từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp và phi nông nghiệp của hộ gia đình và các khoản trợ cấp của nhà nước, trợ cấp của họ hàng hoặc các thành viên trong gia đình gửi về.3 Các thành phần thu nhập của hộ gia đình nông thôn Theo Barrett và cộng sự (2001) các thành phần của thu nhập của hộ gia đình nông thôn có thể được phân thành ba loại: theo lĩnh vực (nông nghiệp và phi nông nghiệp), theo chức năng (làm công ăn lương và tự tạo việc làm) hoặc theo không gian (làm tại địa phương và di cư). - Phân loại theo lĩnh vực bao gồm thu nhập nông nghiệp hoặc phi nông nghiệp.

+ Thu nhập nông nghiệp có nguồn gốc từ sản xuất, thu nhập các loại cây trồng chưa qua chế biến hoặc chăn nuôi, lâm nghiệp hoặc đánh bắt thủy hải sản, sản phẩm từ tài nguyên thiên nhiên. + Thu nhập phi nông nghiệp có nguồn gốc từ tất cả các nguồn thu nhập khác, bao gồm chế biến, vận chuyển, kinh doanh chưa qua chế biến nông nghiệp, lâm nghiệp và các sản phẩm thủy hải sản - Phân loại theo chức năng thì các hoạt động trong thị trường lao động nông thôn bao gồm hoạt động làm công ăn lương và hoạt động tự tạo việc làm. Làm công ăn lương là những người bán dịch vụ lao động của họ, sử dụng lao động để đổi lấy tiền lương (bao gồm cả hiện vật và hiện kim), trong khi những người tự tạo việc làm bán các dịch vụ lao động cho mình. - Phân loại theo không gian bao gồm làm việc tại địa phương hay là di cư.

+ Làm việc tại địa phương có thể phân chia thành hai loại. Loại thứ nhất là làm việc tại nhà (hoặc nông trại) của chính mình. Loại thứ hai là làm việc tại địa phương cư trú bao gồm: làm việc tại thôn xóm nơi cư trú, làm việc tại thị trấn nông thôn gần nơi cư trú, làm việc tại thành phố trung gian. + Làm việc xa nhà (di cư) được phân thành ba loại: di cư giữa các vùng nông thôn trong nước, di cư đến các khu đô thị trong nước, di cư ra nước ngoài.

Theo Teame và cộng sự (2016) thu nhập của hộ gia đình ở khu vực nông thôn được chia thành thu nhập từ nông nghiệp, thu nhập của người lao động trong các hoạt động phi nông nghiệp và thu nhập phi lao động (tức là thu nhập phát sinh từ ngoài thị trường lao động) 8 Nghiên cứu của Abdulai. A và cộng sự (2001) thu nhập của các hộ nông dân tập trung vào bốn hoạt động chính: sản xuất cây lương thực; sản xuất cây trồng; chăn nuôi và công việc phi nông nghiệp. Trong khi nghiên cứu của Ersado (2003) đề xuất ba hình thức thu nhập: thu nhập làm công ăn lương, thu nhập tự tạo việc làm và thu nhập phi lao động: - Thu nhập làm công ăn lương có thể được thực hiện trong nhiều lĩnh vực khác nhau như làm việc trong chính phủ, trong các đơn vị tư nhân chính thức hoặc không chính thức, làm việc trong các vùng phụ cận, trong ngành nông nghiệp và các lĩnh vực khác. - Các thành viên trong gia đình có thể tự tạo việc làm trong nông nghiệp hoặc kinh doanh riêng.

Thu nhập từ việc làm tự tạo trong nông nghiệp bao gồm năm loại: cây lương thực; công nghiệp cây trồng; các loại trái cây và rau quả; chăn nuôi; các ngành nông nghiệp khác. - Thu nhập phi lao động là các khoản thu nhập từ chuyển nhượng và từ tài sản.2 Một số vấn đề lý luận cơ bản về đa dạng hóa thu nhập 2.1 Đa dạng hóa thu nhập Đa dạng hóa thu nhập được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Điển hình như nghiên cứu của Abdulai (2001) cho rằng đa dạng hóa thu nhập là việc phân bổ tài sản sản xuất giữa các hoạt động tạo thu nhập khác nhau, cả trong và ngoài trang trại. Trong khi, Bryceson (1999) lại cho rằng đa dạng hóa thu nhập là sự mở rộng các nguồn thu nhập của cư dân nông thôn tránh xa lao động nông trại của chính họ.

Cụ thể là thay đổi hình thức lao động từ lao động hộ gia đình nông dân đến lao động lương; tăng thay thế công việc nông nghiệp với các hoạt động phi nông nghiệp. Hay theo Ellis (1998), đa dạng hóa thu nhập nông thôn được định nghĩa là "quá trình mà các hộ gia đình xây dựng một danh mục các hoạt động đa dạng và khả năng hỗ trợ xã hội để tồn tại và để cải thiện mức sống của họ”.