CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Kế toán tại cơ quan thuế là một bộ phận, mang đặc điểm của kế toán khu vực công, do đó việc nghiên cứu về những đổi mới, cải cách kế toán công là cơ sở để nghiên cứu việc hoàn thiện tổ chức công tác kế toán tại các cơ quan thuế trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh. Để xây dựng được các nhân tố tác động đến hoàn thiện tổ chức công tác kế toán tại cơ quan thuế, tác giả dựa vào những nhân tố góp phần tác động đến cải cách, đổi mới và phát triển kế toán khu vực công. Từ đó cơ quan thuế mới xây dựng tổ chức được một hệ thống kế toán cung cấp thông tin hữu ích, trung thực; đáp ứng nhu cầu thông tin của đại chúng và kiểm soát được nguồn lực tài chính công tốt hơn. Tổng quan tình hình nghiên cứu ngoài nước Trong những năm gần đây có rất nhiều công trình nghiên cứu về những thách thức, hạn chế của khu vực kế toán công ở các nước trên thế giới và phân tích những nhân tố tác động đến việc cải cách, đổi mới nhằm đề ra những giải pháp, gợi ý chính sách để tiến đến sự hoàn thiện hệ thống kế toán công, tạo hài hòa, thống nhất trên toàn thế giới.
Bắt nguồn từ những hạn chế của hệ thống kế toán công, lần lượt có nhiều nghiên cứu ra đời để cải cách hệ thống kế toán nhằm minh bạch thông tin tài chính, gia tăng trách nhiệm giải trình và hạn chế sự khác biệt so với thông lệ quốc tế. + Nhóm nghiên cứu về những hạn chế trong hệ thống kế toán khu vực công Trong nghiên cứu công bố năm 2005 của Chan về IPSAS và cải cách kế toán công ở các nước đang phát triển đã đưa ra những nhận định về hạn chế của hệ thống quản lý tài chính và đưa ra những nội dung cải cách. Tác giả thực hiện cuộc khảo sát và cho rằng việc chấp nhận và áp dụng IPSAS là cải cách hệ thống kế toán chính phủ ở các quốc gia đang phát triển, mang lại các giá trị về phương diện xã hội và kinh tế, gia tăng trách nhiệm giải trình của chính phủ, sự dân chủ và nhận được nhiều sự tài trợ của các quốc gia phát triển trên thế giới. Hệ thống kế toán chính phủ là phần quan trọng của cơ sở hạ tầng của quốc gia.
Hệ thống kế toán hoạt động hiệu 123doc 2 quả sẽ dẫn đến cải thiện việc quản lý tài chính của chính phủ; giúp kiểm toán có thể ngăn ngừa và phát hiện những hành vi sai trái về tài chính. Tác giả nêu ra việc cải cách kế toán công thành công phụ thuộc vào sự hỗ trợ của các nhà lãnh đạo chính trị, những người có khả năng thiết lập những yêu cầu đòi hỏi về trách nhiệm giải trình và minh bạch tài chính cao hơn. Họ có thể là bộ trưởng, những nhà quản lý cấp cao làm thay đổi cách thức hoạt động của chính phủ. Tuy nhiên việc đổi mới hệ thống chính trị là vấn đề thách thức đối với những nước nền dân chủ không cao, tham nhũng, và ý chí ngại thay đổi của những nhà lãnh đạo.Yếu tố về nguồn tài chính hỗ trợ cho thay đổi cải cách kế toán cũng rất quan trọng.
Hỗ trợ ngân sách sách đầy đủ để có được phần mềm, phần cứng và nhân viên có chuyên môn cao. Ở các nước đang phát triển thì tình trạng thiếu hụt những nhân viên có kỹ cao là một trở ngại cần phải vượt qua. Nghiên cứu này khá phù hợp với đặc điểm và tình hình kế toán khu vực công hiện tại ở Việt Nam, tuy nhiên tác giả chỉ nêu ra vấn đề chứ chưa đưa ra giải pháp để có thể vận dụng. Trong một nghiên cứu của Rossi, Jorge, Jesus & Caperchione (2015), tác giả đã tập hợp những thảo luận trong hội thảo chuyên đề về những thách thức mới ở khu vực kế toán công gồm những nội dung trọng tâm đang được quan tâm tranh luận trên toàn thế giới như: IPSASs, báo cáo ngân sách và hệ thống tài khoản quốc gia.
Những tranh luận về xu thế áp dụng IPSASs để tạo sự hài hòa, thông tin có thể so sánh, nâng cao chất lượng báo cáo tài chính chính phủ, những rào cản khó khăn khi áp dụng IPSASs ở các nước. Bên cạnh đó còn có những tranh luận về áp dụng kế toán dồn tích, quan điểm của các bên liên quan, thay đổi chính sách, kiểm soát chi tiêu công và thâm hụt ngân sách. + Nhóm nghiên cứu về các nhân tố tác động đến cải cách, đổi mới kế toán công Năm 1992, Klaus G. Lüder đã giới thiệu một mô hình cải cách kế toán khu vực công được nghiên cứu so sánh ở Mỹ, Canada và một vài nước Châu Âu gồm có bốn nhóm nhân tố: sự kích thích đổi mới; các biến đổi cấu trúc xã hội của người sử dụng thông tin; các biến cấu trúc mô tả hệ thống chính trị - hành chính và các rào 123doc 3 cản thực hiện.
Tác giả giải thích mối quan hệ và ảnh hưởng của các nhân tố đến quá trình đổi mới kế toán công nhằm cung cấp thông tin trung thực, hữu ích, đáng tin cậy. Trong đó: - Nhóm nhân tố sự kích thích đổi mới gồm có: Áp lực tài chính; bê bối tài chính, thị trường vốn và cơ quan ban hành chuẩn mực. Tác giả cho rằng gánh nặng về nợ công, lãi suất, toàn cầu hóa, bê bối tài chính sẽ dẫn đến áp lực tài chính, nhu cầu thông tin kế toán ngày càng cao từ đó thúc đẩy cải cách kế toán để cung cấp thông tin hữu ích, trung thực hơn. - Nhóm nhân tố cấu trúc xã hội gồm: tình trạng kinh tế xã hội và văn hóa chính trị.
Tình trạng kinh tế xã hội được thể hiện qua nhiều biến như thu nhập, trình độ học vấn nó ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế và dịch vụ công mà người dân nhận được và nó liên quan đến những quan điểm của người sử dụng thông tin về tính hữu ích của báo cáo tài chính khu vực công. Văn hóa chính trị ảnh hưởng đến thái độ của người sử dụng thông tin liên quan đến công bố thông tin quản lý tài chính khu vực công. Văn hóa chính trị càng cởi mở và có sự tham gia của công chúng càng cao thì càng yêu cầu tính minh bạch càng cao đẩy mạnh đổi mới kế toán. - Nhóm nhân tố cấu trúc mô tả hệ thống chính trị - hành chính gồm có đào tạo nhân viên và tuyển dụng, văn hóa quản trị và cạnh tranh chính trị.
Những nhân viên kế toán chuyên nghiệp và có chất lượng cao không những sẵn sàng thực hiện cải cách mà còn tạo ra những ý tưởng thúc đẩy sự đổi mới trong kế toán công. Theo nghiên cứu của tác giả thì văn hóa quản trị là một phần của văn hóa chính trị. Một nền văn hóa quản trị cởi mở, có sự tham gia mọi người vào quá trình của chính sách công sẽ thúc đẩy thái độ tích cực của người cung cấp thông tin có tính hữu hiệu trong hệ thống kế toán và báo cáo tài chính khu vực công và tạo những ý tưởng đổi mới. - Nhóm nhân tố rào cản bao gồm: đặc điểm của tổ chức, hệ thống pháp lý, trình độ của nhân viên kế toán và quy mô của đơn vị công.
123doc 4 Tác giả cũng đã khẳng định chuyển đổi cơ sở kế toán dồn tích trong khu vực công giúp thông tin trên báo cáo tài chính được trình bày trung thực, hợp lý và đáng tin cậy và đáp ứng được yêu cầu kiểm soát nguồn lực tài chính công. Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu của Luder (1992), trong một nghiên cứu về mô hình cơ bản cho việc áp dụng thành công cơ sở kế toán dồn tích ở khu vực công, tác giả Ouda Hassan (2004) đã mở rộng nghiên cứu ở các nước đang phát triển, tác giả cho rằng việc thực hiện chuyển đổi từ cơ sở kế toán tiền mặt sang cơ sở kế toán dồn tích sẽ giúp nâng cao trách nhiệm giải trình thông tin, cung cấp báo cáo tài chính hữu hiệu, trung thực và hợp lý. Tác giả thực hiện xây dựng mô hình các nhân tố tác động đến sự thành công của việc thực hiện cơ sở dồn tích ở khu vực công. Các nhân tố này bao gồm: - Quản lý sự thay đổi: Tư tưởng chấp nhận thay đổi và kiểm soát sự thay đổi của nhà quản lý như: thay đổi phần mềm, chính sách kế toán,.Tác giả cho rằng quản lý sự thay đổi càng tốt sẽ giúp sự chuyển đổi dễ thành công.
- Sự hỗ trợ chính trị: bao gồm sự hỗ trợ của cơ quan lập pháp và hành pháp. Cơ quan lập pháp thực hiện giám sát và ban hành những văn bản pháp luật khi có sự thay đổi. Cơ quan hành pháp chấp hành và báo cáo kết quả cho cơ quan lập pháp. Sự hỗ trợ chính trị càng cao càng giúp sự chuyển đổi thành công.
- Sự hỗ trợ về học thuật trong lĩnh vực kế toán: trình độ chuyên môn của chuyên gia kế toán hỗ trợ trong và ngoài nước. - Chiến lược truyền thông: nhằm để tuyên truyền, giải thích và kêu gọi sự ủng hộ của mọi người khi xuất hiện thay đổi. - Sẵn sàng để thay đổi: ý chí và trình độ chuyên môn của nhân viên sẵn sàng cho việc thực hiện chuyển đổi. - Tư vấn và phối hợp với cơ quan chính quyền và thực hiện các vấn đề kế toán cụ thể.
- Ngân sách và các chi phí thực hiện, cần thiết phải tính toán hoạch định nguồn ngân sách cho toàn bộ quá trình chuyển đổi. 123doc 5 - Khả năng công nghệ thông tin: Cần thiết phải có hệ thống máy tính, phần mềm, tốc độ kết nối dữ liệu tốt. - Sự tài trợ tài chính của quốc tế. Cristina et al.
(2013) thực hiện nghiên cứu về sự ảnh hưởng của các nhân tố môi trường đến cải cách kế toán công ở Rumani. Tác giả sử dụng phương pháp tiếp cận lịch sử về kế toán và những cơ sở lý thuyết trên thế giới về kế toán công đưa ra sáu nhóm nhân tố môi trường tác động đến sự phát triển của kế toán, hệ thống báo cáo và công bố thông tin tại khu vực công ở trong bối cảnh của Rumani gồm: nhóm nhân tố hệ thống chính trị, nhóm nhân tố hệ thống pháp luật, nhóm nhân tố kinh tế, nhóm nhân tố văn hóa xã hội; nhóm nhân tố giáo dục; nhóm nhân tố nghề nghiệp.