Các nhân tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên hướng đến chất lượng kiểm toán của kiểm toán nhà nước việt nam

Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên, góp phần nâng cao chất lượng kiểm toán nhà nước Việt Nam.

• Tác giả: Đoàn Anh Vũ
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hưng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Tính Độc Lập Của Kiểm Toán Viên Hướng Đến Chất Lượng Kiểm Toán Của Kiểm Toán Nhà Nước Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu, khảo sát
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa của đề tài
• Đóng góp về mặt lý luận
• Đóng góp về mặt thực tiễn
• Kết cấu của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.1. Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến TĐL của KTV
• 1.1.1.1. Nghiên cứu về nhân tố quyền lực chính trị ảnh hưởng đến TĐL của KTV
• 1.1.1.2. Nghiên cứu nhân tố nhiệm kỳ của KTV ảnh hưởng đến TĐL của KTV
• 1.1.1.3. Nghiên cứu về nhân tố mối quan hệ của KTV với ĐVKT ảnh hưởng đến TĐL của KTV
• 1.1.2. Nghiên cứu về CLKT trong KVC
• 1.1.2.1. Nghiên cứu về CLKT của SAI
• 1.1.2.2. Nghiên cứu về CLKT theo loại hình kiểm toán
• 1.1.3. Nghiên cứu về nhân tố TĐL của KTV ảnh hưởng đến CLKT
• 1.1.4. Nghiên cứu về vai trò trung gian của TĐL của KTV
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Nghiên cứu về TĐL của KTV
• 1.2.2. Nghiên cứu về CLKT
• 1.3. Nhận xét tổng quan nghiên cứu
• 1.4. Xác định khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.1.1. Tính độc lập của KTV
• 2.1.2. Quyền lực chính trị
• 2.1.3. Nhiệm kỳ của KTV
• 2.1.4. Mối quan hệ của KTV với ĐVKT
• 2.1.5. Chất lượng kiểm toán
• 2.1.6. Năng lực của KTV
• 2.2. Tổng quan về kiểm toán trong KVC
• 2.2.1. Tổng quan về kiểm toán công trên thế giới
• 2.2.2. Tổng quan về KTNN Việt Nam
• 2.3. Lý thuyết đại diện (agency theory)
• 2.4. Lý thuyết quyền lực (theory of hegemony)
• 2.5. Lý thuyết bản sắc xã hội (social identity theory)
• 2.6. Lý thuyết sự thoải mái (theory of comfort)
• 2.7. Lý thuyết quy kết (attribution theory)
• 2.8. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.1.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.1.1.1. Quyền lực chính trị và TĐL của KTV
• 3.1.1.2. Mối quan hệ của KTV với ĐVKT và TĐL của KTV
• 3.1.1.3. Nhiệm kỳ của KTV và TĐL của KTV
• 3.1.1.4. TĐL của KTV và CLKT
• 3.1.1.5. Vai trò trung gian của TĐL của KTV
• 3.1.2. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.2. Thang đo các khái niệm nghiên cứu
• 3.2.1. Thang đo quyền lực chính trị
• 3.2.2. Thang đo nhiệm kỳ KTV
• 3.2.3. Thang đo mối quan hệ của KTV với ĐVKT
• 3.2.4. Thang đo TĐL của KTV
• 3.2.5. Thang đo CLKT của cuộc kiểm toán
• 3.2.6. Thang đo năng lực của KTV
• 3.3. Quy trình nghiên cứu tổng quát
• 3.4. Thiết kế nghiên cứu
• 3.4.1. Nghiên cứu định tính
• 3.4.1.1. Công cụ thu thập dữ liệu
• 3.4.1.2. Mẫu và cỡ mẫu
• 3.4.1.3. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.4.1.4. Nội dung phỏng vấn
• 3.4.1.5. Kỹ thuật phân tích dữ liệu
• 3.4.2. Nghiên cứu sơ bộ định lượng sơ bộ
• 3.4.2.1. Mẫu và cỡ mẫu
• 3.4.2.2. Công cụ và phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.4.2.3. Kỹ thuật phân tích dữ liệu
• 3.4.3. Nghiên cứu chính thức định lượng
• 3.4.3.1. Mẫu và cỡ mẫu
• 3.4.3.2. Công cụ và phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.4.3.3. Kỹ thuật phân tích dữ liệu
• 3.5. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.1.1. Thông tin mẫu
• 4.1.2. Đánh giá sự phù hợp của thang đo
• 4.1.3. Đánh giá sự phù hợp của các mối quan hệ trong mô hình nghiên cứu
• 4.1.4. Bàn luận về kết quả nghiên cứu định tính
• 4.1.5. Mô hình nghiên cứu điều chỉnh
• 4.2. Kết quả nghiên cứu sơ bộ định lượng
• 4.2.1. Thông tin mẫu
• 4.2.2. Đánh giá sơ bộ độ tin cậy của thang đo
• 4.2.2.1. Đánh giá độ tin cậy của thang đo các biến độc lập
• 4.2.2.2. Đánh giá sơ bộ độ tin cậy của thang đo TĐL của KTV
• 4.2.2.3. Đánh giá sơ bộ độ tin cậy của thang đo năng lực của KTV
• 4.2.2.4. Đánh giá sơ bộ độ tin cậy của thang đo CLKT
• 4.2.3. Phân tích nhân tố khám phá thang đo các biến
• 4.2.3.1. Kết quả phân tích EFA thang đo các biến độc lập
• 4.2.3.2. Kết quả phân tích EFA thang đo TĐL của KTV
• 4.2.3.3. Kết quả phân tích EFA thang đo năng lực của KTV
• 4.2.3.4. Kết quả phân tích EFA thang đo CLKT
• 4.3. Kết quả nghiên cứu chính thức định lượng
• 4.3.1. Thông tin mẫu
• 4.3.2. Kết quả kiểm định mô hình đo lường
• 4.3.3. Kết quả kiểm định mô hình cấu trúc
• 4.3.4. Khắc phục sai lệch đo lường do phương pháp
• 4.3.5. Bàn luận kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.3.5.1. Thang đo và mối quan hệ trong mô hình nghiên cứu
• 4.3.5.2. Về kết quả kiểm định các giả thuyết
• 4.4. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 5.1. Về mặt lý thuyết
• 5.2. Về mặt quản trị
• 5.3. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Tóm tắt chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tổng quan nghiên cứu nước ngoài về các nhân tố tác động đến CLKT
• Tổng quan nghiên cứu nước ngoài về nhân tố quyền lực chính trị tác động đến tính độc lập của KTV
• Tổng quan nghiên cứu nước ngoài về nhân tố nhiệm kỳ kiểm toán của KTV tác động đến tính độc lập của KTV
• Tổng quan nghiên cứu nước ngoài về nhân tố mối quan hệ của KTV với ĐVKT tác động đến tính độc lập của KTV
• Phiếu trao đổi với chuyên gia
• Thông tin cơ bản về chuyên gia thảo luận
• Tổng hợp dữ liệu thảo luận với các chuyên gia
• Tổng hợp ý kiến chuyên gia về điều chỉnh thang đo
• Thang đo chính thức của các biến trong mô hình nghiên cứu
• Phiếu khảo sát sơ bộ
• Danh sách đơn vị khảo sát sơ bộ
• Phiếu khảo sát chính thức
• Danh sách đơn vị khảo sát chính thức
• Thống kê mô tả dữ liệu sơ bộ
• Phụ lục 15. Chi tiết kết quả phân tích Cronbach’s Alpha các biến nghiên cứu
• Chi tiết kết quả phân tích EFA thang đo các biến nghiên cứu
• Thống kê mô tả dữ liệu khảo sát chính thức
• Sơ đồ kiểm định mô hình đo lường trong PLS-SEM
• Kết quả phân tích nhân tố đơn Harman

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tính Độc Lập Kiểm Toán Viên Tại Việt Nam Vì Sao Quan Trọng

Kiểm toán viên (KTV) đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, đặc biệt trong khu vực công. Sự độc lập của KTV là yếu tố sống còn để kết quả kiểm toán khách quan và đáng tin cậy. Thiếu tính độc lập của kiểm toán viên có thể dẫn đến những sai sót trong báo cáo tài chính, ảnh hưởng tiêu cực đến quyết định của nhà đầu tư và gây xói mòn niềm tin vào hệ thống tài chính. Các nghiên cứu về chủ đề này vẫn còn hạn chế, đặc biệt tại các nước đang phát triển như Việt Nam. Vì vậy, việc nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên tại Việt Nam là vô cùng cấp thiết, nhằm nâng cao chất lượng kiểm toán và củng cố nền kinh tế.

1.1. Tầm quan trọng của kiểm toán độc lập tại Việt Nam

Kiểm toán độc lập đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong khu vực công và tư tại Việt Nam. Sự độc lập này giúp đảm bảo kết quả kiểm toán khách quan, chính xác và đáng tin cậy. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, khi các doanh nghiệp Việt Nam cần tuân thủ các chuẩn mực kế toán và kiểm toán quốc tế. Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam yêu cầu rất cao về tính độc lập của KTV. Ngoài ra, kiểm soát chất lượng kiểm toán cần chú trọng tới sự độc lập.

1.2. Các thách thức đối với tính độc lập của KTV tại Việt Nam

Mặc dù tầm quan trọng của tính độc lập đã được công nhận, song việc duy trì nó trong thực tế vẫn còn nhiều thách thức. Các yếu tố như áp lực từ khách hàng, mối quan hệ cá nhân và áp lực kinh tế có thể ảnh hưởng đến khả năng đưa ra các đánh giá khách quan của KTV. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng áp lực kinh tế lên kiểm toán viên có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tính độc lập của kiểm toán viên. Ngoài ra, văn hóa doanh nghiệp và tính độc lập kiểm toán cũng là yếu tố quan trọng.

II. Quyền Lực Chính Trị Ảnh Hưởng Tính Độc Lập Kiểm Toán Cách Nhận Biết

Quyền lực chính trị có thể tạo ra những áp lực đáng kể lên tính độc lập của kiểm toán viên. Sự can thiệp từ các cơ quan chính phủ, đặc biệt là trong kiểm toán nhà nước, có thể hạn chế khả năng đưa ra những đánh giá khách quan và độc lập của KTV. Các KTV có thể e ngại việc đưa ra những kết luận kiểm toán bất lợi cho chính phủ hoặc các quan chức cấp cao, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng ảnh hưởng của chính phủ đến kiểm toán có thể làm suy yếu tính độc lập và tính khách quan của quá trình kiểm toán.

2.1. Biểu hiện của quyền lực chính trị trong hoạt động kiểm toán

Quyền lực chính trị có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau trong hoạt động kiểm toán, bao gồm can thiệp trực tiếp vào quá trình kiểm toán, áp lực lên KTV để đưa ra những kết luận có lợi cho chính phủ, hoặc hạn chế quyền tiếp cận thông tin của KTV. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự can thiệp chính trị có thể dẫn đến việc che giấu các sai phạm tài chính và làm giảm tính minh bạch của hệ thống tài chính. Điều này tạo ra mối đe dọa đến tính độc lập của kiểm toán. Ngoài ra, pháp luật về kiểm toán cần được xem xét và cải thiện để bảo vệ sự độc lập của KTV.

2.2. Hậu quả của việc quyền lực chính trị lấn át sự độc lập

Khi quyền lực chính trị lấn át sự độc lập của KTV, kết quả kiểm toán có thể bị sai lệch và không phản ánh đúng thực tế tình hình tài chính của đơn vị được kiểm toán. Điều này có thể dẫn đến những quyết định sai lầm của nhà đầu tư và gây tổn hại đến nền kinh tế. Rủi ro kiểm toán tăng cao khi có sự can thiệp từ quyền lực chính trị. Cần có cơ chế giám sát hoạt động kiểm toán chặt chẽ để ngăn chặn sự can thiệp này.

III. Mối Quan Hệ Với Khách Hàng Cách Giữ Tính Độc Lập Kiểm Toán

Mối quan hệ giữa KTV và khách hàng có thể tạo ra những xung đột lợi ích, ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên. Khi KTV có mối quan hệ quá thân thiết hoặc phụ thuộc tài chính vào khách hàng, họ có thể e ngại việc đưa ra những kết luận kiểm toán bất lợi, sợ mất khách hàng. Điều này đặc biệt đúng trong kiểm toán nội bộ, nơi KTV thường là nhân viên của chính công ty. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng mối quan hệ giữa kiểm toán viên và khách hàng là một trong những yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên.

3.1. Các loại mối quan hệ ảnh hưởng đến tính độc lập của KTV

Có nhiều loại mối quan hệ khác nhau có thể ảnh hưởng đến tính độc lập của KTV, bao gồm mối quan hệ cá nhân, mối quan hệ kinh doanh và mối quan hệ tài chính. Mối quan hệ cá nhân có thể làm cho KTV khó đưa ra những đánh giá khách quan về hoạt động của khách hàng. Mối quan hệ kinh doanh có thể tạo ra những xung đột lợi ích, khi KTV có lợi ích tài chính trực tiếp từ việc duy trì mối quan hệ với khách hàng. Xung đột lợi ích trong kiểm toán cần được nhận diện và giải quyết một cách minh bạch.

3.2. Giải pháp duy trì tính độc lập trong mối quan hệ với khách hàng

Để duy trì tính độc lập trong mối quan hệ với khách hàng, KTV cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc đạo đức nghề nghiệp và tránh mọi hành vi có thể tạo ra những xung đột lợi ích. Các công ty kiểm toán nên có những chính sách rõ ràng về việc chấp nhận và duy trì khách hàng, cũng như về việc luân chuyển KTV để tránh việc họ trở nên quá quen thuộc với khách hàng. Đạo đức nghề nghiệp kiểm toán viên là yếu tố then chốt để đảm bảo tính độc lập. Ngoài ra, cần có quy định về luân chuyển kiểm toán viên để giảm thiểu rủi ro.

IV. Nhiệm Kỳ Kiểm Toán Viên Bí Quyết Để Kiểm Toán Độc Lập Hơn

Thời gian một KTV làm việc cho một khách hàng (nhiệm kỳ kiểm toán) có thể ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên. Nhiệm kỳ quá dài có thể dẫn đến việc KTV trở nên quá quen thuộc với khách hàng, mất đi tính khách quan và dễ bị ảnh hưởng bởi áp lực từ khách hàng. Tuy nhiên, nhiệm kỳ quá ngắn có thể khiến KTV không đủ thời gian để hiểu rõ về hoạt động của khách hàng, ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán. Nghiên cứu về nhiệm kỳ của kiểm toán viên và ảnh hưởng của nó đến tính độc lập kiểm toán vẫn còn nhiều tranh cãi.

4.1. Ưu và nhược điểm của nhiệm kỳ kiểm toán dài và ngắn

Nhiệm kỳ kiểm toán dài có ưu điểm là KTV có thể hiểu rõ hơn về hoạt động của khách hàng, xây dựng mối quan hệ tốt với khách hàng và giảm chi phí chuyển đổi KTV. Tuy nhiên, nó cũng có nhược điểm là KTV có thể trở nên quá quen thuộc với khách hàng, mất đi tính khách quan và dễ bị ảnh hưởng bởi áp lực từ khách hàng. Nhiệm kỳ kiểm toán ngắn có ưu điểm là KTV có thể mang đến những góc nhìn mới, giảm nguy cơ mất tính khách quan và tăng cường sự độc lập. Tuy nhiên, nó cũng có nhược điểm là KTV có thể không đủ thời gian để hiểu rõ về hoạt động của khách hàng và chi phí chuyển đổi KTV có thể cao.

4.2. Quy định về nhiệm kỳ kiểm toán viên tại Việt Nam

Hiện tại, Việt Nam chưa có quy định cụ thể về nhiệm kỳ kiểm toán viên đối với kiểm toán độc lập. Tuy nhiên, các công ty kiểm toán thường có những chính sách riêng về việc luân chuyển KTV để đảm bảo tính độc lập. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để đánh giá tác động của nhiệm kỳ kiểm toán đến tính độc lập kiểm toán và chất lượng kiểm toán tại Việt Nam. Các quy định về tính độc lập của kiểm toán cần được rà soát và hoàn thiện.

V. Giải Pháp Nâng Cao Tính Độc Lập Kiểm Toán Viên Tại Việt Nam Top 3 Cách

Để nâng cao tính độc lập của kiểm toán viên tại Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía chính phủ, các công ty kiểm toán và bản thân KTV. Các giải pháp này cần tập trung vào việc tăng cường tính minh bạch, giảm xung đột lợi ích và nâng cao đạo đức nghề nghiệp của kiểm toán viên. Cần xây dựng một môi trường pháp lý và văn hóa hỗ trợ kiểm toán độc lập tại Việt Nam.

5.1. Tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình

Chính phủ cần tăng cường tính minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước và các doanh nghiệp nhà nước. Các công ty niêm yết cần công khai thông tin về mối quan hệ giữa họ và các công ty kiểm toán. Các KTV cần có trách nhiệm giải trình cao hơn về kết quả kiểm toán của mình. Cần tăng cường cơ chế giám sát hoạt động kiểm toán và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp kiểm toán viên.

5.2. Giảm xung đột lợi ích

Cần có những quy định chặt chẽ hơn về việc KTV cung cấp các dịch vụ phi kiểm toán cho khách hàng kiểm toán. Các công ty kiểm toán cần có những chính sách rõ ràng về việc chấp nhận và duy trì khách hàng, cũng như về việc luân chuyển KTV để tránh việc họ trở nên quá quen thuộc với khách hàng. Cần có quy định về luân chuyển kiểm toán viên và hạn chế xung đột lợi ích trong kiểm toán.

5.3. Nâng cao đạo đức nghề nghiệp của kiểm toán viên

Các trường đại học và các tổ chức nghề nghiệp cần tăng cường đào tạo về đạo đức nghề nghiệp cho KTV. Các công ty kiểm toán cần xây dựng một văn hóa khuyến khích KTV tuân thủ các quy tắc đạo đức nghề nghiệp và báo cáo các hành vi vi phạm. Cần có những biện pháp khen thưởng và kỷ luật phù hợp để khuyến khích KTV hành xử một cách đạo đức và chuyên nghiệp. Sự liêm chính của kiểm toán viên là yếu tố then chốt.

VI. Nghiên Cứu Tính Độc Lập Kiểm Toán Hướng Đi Mới Cho Tương Lai

Nghiên cứu về tính độc lập của kiểm toán viên là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của thị trường tài chính. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá tác động của các yếu tố kinh tế, xã hội và chính trị đến tính độc lập kiểm toán tại Việt Nam. Cần có những nghiên cứu so sánh giữa Việt Nam và các quốc gia khác để rút ra những bài học kinh nghiệm và đưa ra những giải pháp phù hợp. Việc nghiên cứu này đóng vai trò quan trọng để nâng cao chất lượng kiểm toán và củng cố niềm tin vào hệ thống tài chính.

6.1. Các hướng nghiên cứu tiềm năng

Các hướng nghiên cứu tiềm năng bao gồm: tác động của kiểm toán nội bộ đến tính độc lập của kiểm toán độc lập; vai trò của kiểm toán nhà nước trong việc đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình; ảnh hưởng của văn hóa doanh nghiệp đến tính độc lập của kiểm toán; tác động của công nghệ thông tin đến quá trình kiểm toán và tính độc lập của KTV. Cần có những nghiên cứu đa chiều và liên ngành để có cái nhìn toàn diện về vấn đề này.

6.2. Vai trò của nhà nước và các tổ chức nghề nghiệp

Nhà nước cần tạo ra một môi trường pháp lý và chính trị thuận lợi cho hoạt động kiểm toán độc lập. Các tổ chức nghề nghiệp cần đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo, bồi dưỡng và giám sát đạo đức nghề nghiệp của KTV. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước, các tổ chức nghề nghiệp và các công ty kiểm toán để xây dựng một hệ thống kiểm toán mạnh mẽ và đáng tin cậy. Cần nâng cao kinh nghiệm và năng lực của kiểm toán viên để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hoạt động kiểm toán trong khu vực công do cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) thực hiện giữ vai trò thiết yếu trong việc nâng cao trách nhiệm giải trình của chính phủ và các đơn vị được kiểm toán (Salih & Hla, 2015), bảo đảm chuỗi trách nhiệm giải trình giữa quốc hội và chính phủ không bị đứt đoạn (Funnell, 1994), đồng thời góp phần ngăn chặn tham nhũng và tăng cường tính minh bạch của nền tài chính công (Clark và cộng sự, 2007; Gustavson & Sundström, 2016). Trong hoạt động kiểm toán, tính độc lập của kiểm toán viên được xem là nền tảng cốt lõi định hình giá trị công việc và bảo đảm độ tin cậy của báo cáo kiểm toán (Flint, 1988; Power, 1997; Gendron và cộng sự, 2001). Sự suy giảm tính độc lập gây tổn hại trực tiếp đến chất lượng cuộc kiểm toán (Francis, 2011). Tại Việt Nam, xây dựng đội ngũ kiểm toán viên nhà nước có bản lĩnh, công tâm và độc lập là yêu cầu cốt lõi nhằm nâng cao chất lượng kiểm toán, đáp ứng mục tiêu giám sát quản lý và sử dụng tài chính công, tài sản công của Đảng và Nhà nước (Kỷ yếu 25 năm Kiểm toán nhà nước, 2019).

Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu thực nghiệm về tính độc lập và chất lượng kiểm toán trên thế giới tập trung vào khu vực tư hoặc các quốc gia phát triển, trong khi nghiên cứu về kiểm toán khu vực công tại các quốc gia đang phát triển còn khiêm tốn (Gendron và cộng sự, 2001; Hay & Cordery, 2018; Johnsen, 2019). Các nghiên cứu hiện có trong khu vực công thường tiếp cận các nhân tố ảnh hưởng một cách đơn lẻ, chủ yếu xem xét tính độc lập với tư cách là biến độc lập hoặc biến phụ thuộc, thiếu vắng các kiểm định thực nghiệm về vai trò biến trung gian của tính độc lập và vai trò biến điều tiết của năng lực kiểm toán viên trong cùng một mô hình tích hợp.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án bao gồm:

• Mục tiêu tổng quát: Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước và đo lường tác động của các nhân tố này đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước hướng đến chất lượng của cuộc kiểm toán tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định các nhân tố và mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước Việt Nam.
  2. Xác định và đo lường mức độ tác động gián tiếp của các nhân tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước, đến chất lượng kiểm toán thông qua vai trò trung gian của tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước Việt Nam.
  3. Xác định mức độ ảnh hưởng của tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước đến chất lượng kiểm toán cuộc kiểm toán tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án được xác định gồm 4 câu hỏi:

• Câu số 1: Các nhân tố nào ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước Việt Nam?
• Câu số 2: Mức độ tác động của các nhân tố này đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước Việt Nam được thể hiện như thế nào?
• Câu số 3: Các nhân tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước, có tác động gián tiếp đến chất lượng kiểm toán thông qua vai trò trung gian của tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước hay không? Mức độ tác động gián tiếp này được thể hiện như thế nào?
• Câu số 4: Mức độ tác động của tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước đến chất lượng kiểm toán của cuộc kiểm toán tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các nhân tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước và mối quan hệ giữa tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước đến chất lượng kiểm toán của cuộc kiểm toán tại Kiểm toán nhà nước.
• Đối tượng khảo sát: Các kiểm toán viên nhà nước hiện đang làm việc tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu chất lượng cuộc kiểm toán trong lĩnh vực kiểm toán báo cáo tài chính và kiểm toán tuân thủ tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam, đây là hai lĩnh vực chiếm tỷ trọng chủ đạo trong hoạt động thực tiễn của cơ quan này.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm chủ đề trọng tâm:

Về các nhân tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên trong khu vực công, tác giả kế thừa Khung khái niệm về tính độc lập của Ủy ban Tiêu chuẩn Độc lập (ISB, 2000) với 5 nguy cơ cốt lõi (tư lợi, sự quen thuộc, sự đe dọa, tự xem xét, tự bào chữa), đối chiếu với các nghiên cứu trong khu vực tư (DeAngelo, 1981; Knapp, 1985; Beattie và cộng sự, 1999; E. Michael Bamber & Iyer, 2007; Francis, 2011) để điều chỉnh phù hợp với đặc thù kiểm toán công:

• Nhân tố quyền lực chính trị: Baber (1983) đặt nền móng nghiên cứu mối quan hệ giữa kiểm toán công và cạnh tranh chính trị; Grasso & Sharkansky (2001) chỉ ra áp lực từ các vấn đề chính sách nhạy cảm đối với cơ quan kiểm toán tại Mỹ và Israel; K. Chan và cộng sự (2006) phân tích ảnh hưởng của chính quyền địa phương đến ý kiến kiểm toán tại Trung Quốc; L. English (2007), Monfardini & Maravic (2012), D. Morin (2014), Funnell (2015), Thomasson (2018) và Khelil và cộng sự (2022) làm rõ sự tương tác giữa kiểm toán công và áp lực chính trị. Chuỗi nghiên cứu của Vaughan S. Radcliffe (2008, 2011, 2012) tại Mỹ và nghiên cứu của Sumiyana, Hendrian, Jayasinghe, và cộng sự (2021) tại cơ quan kiểm toán tối cao Indonesia chỉ ra rằng quyền lực chính trị cầm quyền có thể áp đặt, làm suy giảm tính độc lập của kiểm toán viên khu vực công.
• Nhân tố nhiệm kỳ kiểm toán viên: Xuất phát từ vụ việc McKesson Robbins (Ramos, 2002), các nghiên cứu của Donald R. Deis & Gary (1992), Lowensohn, Reck, và cộng sự (2007), M. Schelker (2012, 2013), González-Díaz và cộng sự (2015), Malagila và cộng sự (2020) chỉ ra nhiệm kỳ kiểm toán viên kéo dài có tác động ngược chiều đến tính độc lập do sự quen thuộc làm giảm thái độ hoài nghi nghề nghiệp. Một số nghiên cứu như Shockley (1981), Osamuede (2022) hoặc khuyến nghị của WorldBank (2001) đưa ra các góc nhìn đa chiều về nhiệm kỳ và cơ chế luân chuyển kiểm toán viên.
• Nhân tố mối quan hệ của kiểm toán viên với đơn vị được kiểm toán: Mautz (1961), Flint (1988), Moore và cộng sự (2006), Irmawan và cộng sự (2013), Al Nawaiseh & Alnawaiseh (2015), Svanberg & Öhman (2015), Dawuda và cộng sự (2015), Lobikoki (2019), Wilson và cộng sự (2018) cùng các chuẩn mực của INTOSAI (ISSAI 40) khẳng định quan hệ tài chính, quan hệ thân thuộc, quan hệ công việc ngoài kiểm toán gây xung đột lợi ích và đe dọa tính khách quan, độc lập của kiểm toán viên.

Về chất lượng kiểm toán trong khu vực công và mối quan hệ với tính độc lập:

• Ở cấp độ tổ chức kiểm toán tối cao: Funnell (1994), L. English & Guthrie (2000), Kiraka và cộng sự (2002), Michael De Martinis & Clark (2003), Clark và cộng sự (2007), Xiao và cộng sự (2016), Yamamoto & Kim (2019), Caruana & Kowalczyk (2021) và Khung đo lường thành quả SAI PMF của INTOSAI (2016) nhấn mạnh tính độc lập về pháp lý, ngân sách và tổ chức là điều kiện tiên quyết bảo đảm chất lượng kiểm toán.
• Ở cấp độ cuộc kiểm toán báo cáo tài chính và tuân thủ: Donald R. Deis & Gary (1992), Hopkins (1997), Octavia và cộng sự (2015), Salih & Hla (2015, 2017), Ismail và cộng sự (2019), Wakil và cộng sự (2020), Fahmi Givari và cộng sự (2020), Sari và cộng sự (2020), Julia & Darman Saputra (2021), Wahyuni & Fuada (2022) đều chứng minh tính độc lập tác động cùng chiều đến chất lượng kiểm toán, trong khi nghiên cứu của Aswar và cộng sự (2021) tại Indonesia ghi nhận tác động chưa có ý nghĩa thống kê do áp lực từ cấp quản lý.
• Về vai trò trung gian của tính độc lập: Tepalagul & Lin (2015), Castillo-Merino và cộng sự (2020), Lestari và cộng sự (2020), Sumiyana, Hendrian, Jayasinghe, và cộng sự (2021) xác nhận tính độc lập đóng vai trò truyền dẫn tác động từ các yếu tố môi trường, nhiệm kỳ, quan hệ đến chất lượng kiểm toán.

Về các nghiên cứu trong nước: Các công trình của Hoàng Phú Thọ (2012), Phan Trung Kiên (2013), Hà Thị Mỹ Dung (2015), Cù Hoàng Diệu (2016), Nguyễn Mạnh Cường (2017), Đỗ Thị Kim Dung (2018), Đào Duy Huân (2018), Phạm Tiến Dũng (2020), Trần Phương Thùy (2021) và Lê Thị Tuyết Nhung (2021) chủ yếu tiếp cận định tính hoặc phân tích các nhân tố đơn lẻ tác động đến chất lượng kiểm toán, chưa xây dựng mô hình định lượng đánh giá toàn diện các tiền đề của tính độc lập, vai trò trung gian của tính độc lập và vai trò điều tiết của năng lực kiểm toán viên trong khu vực công.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Luận án tập trung giải quyết khoảng trống về mô hình thực nghiệm kiểm định đồng thời các nhân tố tiền đề (quyền lực chính trị, mối quan hệ với đơn vị được kiểm toán, nhiệm kỳ kiểm toán viên) tác động đến tính độc lập của kiểm toán viên, tác động của tính độc lập đến chất lượng kiểm toán, vai trò trung gian của tính độc lập và vai trò điều tiết của năng lực kiểm toán viên trong môi trường Kiểm toán nhà nước Việt Nam bằng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống 5 lý thuyết nền tảng kết hợp Khung khái niệm về tính độc lập của ISB (2000):

1. Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Giải thích vai trò của kiểm toán viên nhà nước như một cơ chế giám sát độc lập bên thứ ba nhằm giảm thiểu bất đối xứng thông tin và xung đột lợi ích giữa cơ quan quản lý (người đại diện) và công chúng/quốc hội (người ủy thác).
2. Lý thuyết quyền lực của Gramsci (Theory of Hegemony): Làm sáng tỏ cách thức quyền lực chính trị và sự áp đặt tư tưởng từ các chủ thể quyền lực tác động, can thiệp vào tính độc lập của cơ quan kiểm toán và kiểm toán viên công.
3. Lý thuyết bản sắc xã hội (Social Identity Theory): Phân tích hành vi của kiểm toán viên khi hình thành sự gắn kết, đồng cảm xã hội và quan hệ cá nhân với đơn vị được kiểm toán, dẫn đến suy giảm tính khách quan.
4. Lý thuyết sự thoải mái (Theory of Comfort): Giải thích việc duy trì nhiệm kỳ kiểm toán kéo dài tại một đơn vị tạo ra trạng thái thoải mái tâm lý, làm xói mòn thái độ hoài nghi nghề nghiệp và giảm mức độ kiểm tra sâu sát.
5. Lý thuyết quy kết (Attribution Theory): Giải thích chất lượng kiểm toán được định hình bởi sự tương tác giữa các nhân tố bên trong cá nhân (tính độc lập, năng lực chuyên môn) và các nhân tố bên ngoài từ môi trường thể chế.

Khái niệm nghiên cứu	Bản chất khái niệm trong luận án
Tính độc lập của kiểm toán viên (TĐL)	Trạng thái tư duy và hình thức không bị chi phối bởi các áp lực, xung đột lợi ích nhằm đưa ra kết luận khách quan.
Quyền lực chính trị	Mức độ áp đặt, chi phối từ các chủ thể chính trị, cơ quan hành pháp đến hoạt động kiểm toán công.
Nhiệm kỳ của kiểm toán viên (NKKTV)	Số năm liên tục mà một kiểm toán viên thực hiện kiểm toán tại một đơn vị được kiểm toán cụ thể.
Mối quan hệ với đơn vị được kiểm toán	Sự quen thuộc, quan hệ cá nhân, thân tộc, lợi ích kinh tế hoặc sự tương tác công việc ngoài kiểm toán với đơn vị.
Năng lực của kiểm toán viên	Kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành, sự am hiểu chuẩn mực và kinh nghiệm nghề nghiệp của kiểm toán viên.
Chất lượng kiểm toán (CLKT)	Mức độ phát hiện và báo cáo các sai sót, sự tuân thủ chuẩn mực và độ tin cậy của báo cáo kiểm toán BCTC và tuân thủ.

Thiết kế và phương pháp nghiên cứu thực hiện qua hai giai đoạn:

• Giai đoạn nghiên cứu định tính: Tổng quan tài liệu khoa học, xây dựng thang đo sơ bộ kế thừa từ các nghiên cứu quốc tế, tiến hành phỏng vấn sâu các chuyên gia học thuật và chuyên gia thực tế đang công tác tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam. Kết quả phỏng vấn chuyên gia giúp hiệu chỉnh từ ngữ thang đo phù hợp với bối cảnh thể chế Việt Nam và bổ sung biến năng lực của kiểm toán viên với vai trò biến điều tiết vào mô hình nghiên cứu.
• Giai đoạn nghiên cứu định lượng sơ bộ: Thực hiện khảo sát mẫu nhỏ nhằm kiểm định sơ bộ độ tin cậy thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA) bằng phần mềm SPSS 22, từ đó hoàn thiện bảng khảo sát chính thức.
• Giai đoạn nghiên cứu định lượng chính thức: Thực hiện khảo sát chính thức với 225 mẫu hợp lệ từ các kiểm toán viên đang công tác tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam. Kỹ thuật phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm SPSS 22 và SmartPLS (phiên bản SmartPLS 4.2 / SmartPLS 4.5) để kiểm định mô hình đo lường (độ tin cậy tổng hợp CR, phương sai trích trung bình AVE, chỉ số Fornell-Larcker, hệ số tải chéo, chỉ số HTMT) và kiểm định mô hình cấu trúc PLS-SEM (hệ số VIF, hệ số đường dẫn path coefficient, giá trị p-value qua kỹ thuật Bootstrap, hệ số tác động $f^2$, mức độ dự báo $q^2$). Hiện tượng sai lệch phương pháp chung được kiểm soát thông qua phân tích nhân tố đơn Harman.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam về kiểm toán khu vực công, các mối đe dọa đến tính độc lập theo khung ISB (2000), tác động của quyền lực chính trị, nhiệm kỳ kiểm toán viên, mối quan hệ giữa kiểm toán viên và đơn vị được kiểm toán đến tính độc lập. Chương này cũng phân tích các dòng nghiên cứu về đo lường chất lượng kiểm toán ở cấp độ SAI và cấp độ cuộc kiểm toán tài chính, kiểm toán tuân thủ; từ đó tổng kết các khoảng trống nghiên cứu chưa được giải quyết trong bối cảnh các nước đang phát triển.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 trình bày hệ thống khái niệm nghiên cứu và bối cảnh hoạt động của Kiểm toán nhà nước Việt Nam cùng các chuẩn mực INTOSAI/ISSAI. Tác giả luận giải sâu sắc 5 lý thuyết nền tảng: lý thuyết đại diện, lý thuyết quyền lực của Gramsci, lý thuyết bản sắc xã hội, lý thuyết sự thoải mái và lý thuyết quy kết. Sự kết hợp các lý thuyết này cung cấp cơ sở lập luận vững chắc để thiết lập các mối quan hệ tác động trực tiếp, gián tiếp và điều tiết giữa các cấu trúc khái niệm trong mô hình nghiên cứu.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng mô hình nghiên cứu đề xuất với 8 giả thuyết khoa học. Tác giả trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu hỗn hợp 2 giai đoạn; thiết kế hệ thống thang đo cho 6 biến nghiên cứu dựa trên sự kế thừa các nghiên cứu quốc tế; quy định quy trình lấy mẫu, công cụ thu thập dữ liệu bằng bảng hỏi và các kỹ thuật xử lý dữ liệu thống kê trên SPSS 22 và SmartPLS 4.2 phục vụ phân tích mô hình phương trình cấu trúc bình phương nhỏ nhất từng phần (PLS-SEM).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 4 công bố kết quả nghiên cứu định tính (điều chỉnh mô hình và thang đo theo ý kiến chuyên gia), kết quả phân tích định lượng sơ bộ và kết quả phân tích định lượng chính thức trên mẫu 225 kiểm toán viên nhà nước. Chương này trình bày chi tiết các bảng thống kê mô tả, kiểm định mô hình đo lường (Cronbach's Alpha, CR, AVE, Fornell-Larcker, HTMT, VIF) và kiểm định mô hình cấu trúc PLS-SEM. Kết quả kiểm định cho thấy cả 8 giả thuyết nghiên cứu đều được chấp nhận, khẳng định các tác động trực tiếp, vai trò trung gian một phần của tính độc lập và vai trò điều tiết dương của năng lực kiểm toán viên.

Chương 5: Kết luận và hàm ý

Chương 5 đúc kết các phát hiện chính của luận án, đưa ra các hàm ý khoa học đóng góp cho hệ thống lý thuyết kiểm toán công và các hàm ý quản trị thực tiễn đối với cơ quan Kiểm toán nhà nước Việt Nam cũng như đội ngũ kiểm toán viên nhà nước. Đồng thời, chương này chỉ rõ các giới hạn của đề tài về phạm vi và mẫu khảo sát, từ đó gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo trong tương lai.

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả kiểm định mô hình cấu trúc PLS-SEM đối với 8 giả thuyết nghiên cứu của luận án được tổng hợp cụ thể như sau:

STT	Mối quan hệ giả thuyết	Chiều tác động	Kết quả kiểm định
1	Quyền lực chính trị $\rightarrow$ Tính độc lập của KTV	Ngược chiều (-)	Chấp nhận
2	Mối quan hệ của KTV với ĐVKT $\rightarrow$ Tính độc lập của KTV	Ngược chiều (-)	Chấp nhận
3	Nhiệm kỳ của KTV $\rightarrow$ Tính độc lập của KTV	Ngược chiều (-)	Chấp nhận
4	Tính độc lập của KTV $\rightarrow$ Chất lượng kiểm toán	Cùng chiều (+)	Chấp nhận
5	Quyền lực chính trị $\rightarrow$ [Tính độc lập] $\rightarrow$ Chất lượng kiểm toán	Gián tiếp (Trung gian một phần)	Chấp nhận
6	Mối quan hệ với ĐVKT $\rightarrow$ [Tính độc lập] $\rightarrow$ Chất lượng kiểm toán	Gián tiếp (Trung gian một phần)	Chấp nhận
7	Nhiệm kỳ của KTV $\rightarrow$ [Tính độc lập] $\rightarrow$ Chất lượng kiểm toán	Gián tiếp (Trung gian một phần)	Chấp nhận
8	Năng lực KTV $\times$ Tính độc lập $\rightarrow$ Chất lượng kiểm toán	Điều tiết dương (+)	Chấp nhận

Những đóng góp mới về mặt lý luận của luận án:

• Thứ nhất, luận án đã chứng minh bằng thực nghiệm vai trò trung gian của tính độc lập của kiểm toán viên đối với tác động gián tiếp của quyền lực chính trị, mối quan hệ của kiểm toán viên với đơn vị được kiểm toán và nhiệm kỳ kiểm toán viên đến chất lượng kiểm toán của cuộc kiểm toán trong khu vực công.
• Thứ hai, luận án lần đầu tiên chứng minh bằng thực nghiệm vai trò điều tiết của biến năng lực kiểm toán viên trong mối quan hệ tác động từ tính độc lập của kiểm toán viên đến chất lượng cuộc kiểm toán khu vực công, qua đó củng cố và mở rộng quan điểm của lý thuyết quy kết về sự kết hợp giữa yếu tố nội tại và yếu tố môi trường.
• Thứ ba, luận án xây dựng và kiểm định thành công mô hình nghiên cứu tích hợp đồng thời các nhân tố tiền đề tác động đến tính độc lập, mối quan hệ giữa tính độc lập và chất lượng kiểm toán, cùng biến điều tiết năng lực kiểm toán viên trong cùng một cấu trúc phân tích.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn và kiến nghị giải pháp:

• Thứ nhất, cung cấp cơ sở thực nghiệm giúp lãnh đạo Kiểm toán nhà nước Việt Nam nhận thức rõ tầm quan trọng của tính độc lập để ban hành các cơ chế hữu hiệu nhằm bảo vệ, duy trì tính độc lập của kiểm toán viên trước các áp lực chính trị và quan hệ xã hội.
• Thứ hai, giúp kiểm toán viên nhà nước nhận diện rõ các nguy cơ làm suy giảm tính độc lập (sự quen thuộc, nhiệm kỳ dài, quan hệ lợi ích), từ đó chủ động có biện pháp duy trì tính khách quan và đạo đức nghề nghiệp.
• Thứ ba, nâng cao nhận thức của nhà quản lý về việc bồi dưỡng, nâng cao năng lực chuyên môn của kiểm toán viên nhằm khuếch đại tác động tích cực của tính độc lập lên chất lượng kiểm toán.
• Thứ tư, cung cấp thang đo đánh giá chất lượng kiểm toán trong lĩnh vực kiểm toán báo cáo tài chính và kiểm toán tuân thủ, hỗ trợ định hướng nâng cao hiệu quả các cuộc kiểm toán của Kiểm toán nhà nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Về phạm vi loại hình kiểm toán: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu chất lượng cuộc kiểm toán trong lĩnh vực kiểm toán báo cáo tài chính và kiểm toán tuân thủ tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam, chưa đi sâu đánh giá toàn diện loại hình kiểm toán hoạt động.
• Về phương pháp thu thập dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu định lượng được thu thập thông qua khảo sát cảm nhận của 225 kiểm toán viên nhà nước, do đó có thể chịu ảnh hưởng nhất định từ tính chủ quan của người trả lời trong việc tự đánh giá môi trường công tác và hành vi chuyên môn.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng nghiên cứu sang loại hình kiểm toán hoạt động và các lĩnh vực kiểm toán chuyên đề đặc thù trong khu vực công.
• Thực hiện khảo sát mở rộng đối tượng sang các bên liên quan khác như đơn vị được kiểm toán, đại biểu quốc hội hoặc kết hợp dữ liệu thứ cấp từ hồ sơ kiểm soát chất lượng kiểm toán để tăng cường tính khách quan.
• Thực hiện các nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa Kiểm toán nhà nước Việt Nam với các cơ quan kiểm toán tối cao khác trong khu vực Đông Nam Á hoặc các nền kinh tế đang phát triển.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên ngành Kế toán, Kiểm toán và Quản lý công: Tham khảo khung lý thuyết tích hợp (lý thuyết đại diện, quyền lực Gramsci, bản sắc xã hội, sự thoải mái, quy kết), hệ thống thang đo chuẩn hóa cho khu vực công và quy trình phân tích mô hình PLS-SEM xử lý đồng thời biến trung gian và biến điều tiết.
• Lãnh đạo và nhà hoạch định chính sách tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam: Tham khảo cơ sở khoa học để hoàn thiện quy chế luân chuyển kiểm toán viên, quy trình kiểm soát chất lượng kiểm toán và các biện pháp giảm thiểu xung đột lợi ích cũng như áp lực can thiệp từ bên ngoài.
• Kiểm toán viên nhà nước: Tham khảo các tiêu chí tự đánh giá năng lực, nhận diện các mối đe dọa suy giảm tính độc lập trong thực tế tác nghiệp tại đơn vị được kiểm toán.

Các phần đáng tham khảo nhất trong luận án gồm hệ thống tổng quan tài liệu (Chương 1), phương pháp xây dựng thang đo và thiết kế mô hình PLS-SEM (Chương 3), cùng quy trình kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc chi tiết (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định những nhân tố nào tác động trực tiếp đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước?
Luận án xác định 3 nhân tố tiền đề tác động trực tiếp và ngược chiều (-) đến tính độc lập của kiểm toán viên nhà nước gồm: quyền lực chính trị, mối quan hệ của kiểm toán viên với đơn vị được kiểm toán, và nhiệm kỳ của kiểm toán viên.

2. Vai trò trung gian của tính độc lập của kiểm toán viên được thể hiện như thế nào trong mô hình nghiên cứu?
Tính độc lập của kiểm toán viên đóng vai trò biến trung gian một phần, truyền dẫn tác động gián tiếp từ 3 nhân tố (quyền lực chính trị, mối quan hệ với đơn vị được kiểm toán, nhiệm kỳ kiểm toán viên) đến chất lượng cuộc kiểm toán của Kiểm toán nhà nước Việt Nam.

3. Biến năng lực của kiểm toán viên đóng vai trò gì và được bổ sung vào mô hình như thế nào?
Biến năng lực của kiểm toán viên được bổ sung thông qua kết quả nghiên cứu định tính (phỏng vấn sâu chuyên gia) và đóng vai trò là biến điều tiết dương (+), làm tăng cường mức độ tác động tích cực của tính độc lập đến chất lượng kiểm toán, phù hợp với luận điểm của lý thuyết quy kết.

4. Dữ liệu khảo sát định lượng chính thức của luận án có quy mô bao nhiêu và sử dụng phần mềm nào để phân tích?
Nghiên cứu định lượng chính thức sử dụng dữ liệu từ 225 bảng khảo sát hợp lệ từ các kiểm toán viên đang làm việc tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam, được phân tích bằng phần mềm SPSS 22 và SmartPLS (SmartPLS 4.2 / SmartPLS 4.5).

5. Luận án tập trung vào những loại hình kiểm toán nào của Kiểm toán nhà nước Việt Nam?
Luận án tập trung nghiên cứu chất lượng kiểm toán trong hai loại hình kiểm toán chủ đạo và chiếm tỷ lệ lớn nhất hàng năm tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam là kiểm toán báo cáo tài chính và kiểm toán tuân thủ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Đoàn Anh Vũ đã giải quyết một cách có hệ thống bài toán xác định các nhân tố ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên và chất lượng kiểm toán tại Kiểm toán nhà nước Việt Nam. Thông qua quy trình nghiên cứu hỗn hợp chặt chẽ và xử lý dữ liệu từ 225 kiểm toán viên nhà nước bằng mô hình PLS-SEM, nghiên cứu đã chứng minh thực nghiệm tác động ngược chiều của quyền lực chính trị, quan hệ với đơn vị và nhiệm kỳ kiểm toán viên đến tính độc lập, vai trò trung gian của tính độc lập và vai trò điều tiết của năng lực kiểm toán viên. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học có giá trị lý luận và thực tiễn, đóng góp thiết thực cho công tác hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng hoạt động của cơ quan kiểm toán tối cao tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tác giả sẽ giới thiệu về các NC nước ngoài và trong nước có liên quan đến mục tiêu NC của luận án. Trước tiên, tác giả nêu cơ sở xây dựng các nhân tố ảnh hưởng đến TĐL của KTV trong KVC. Từ đó, tác giả trình bày tổng quan các NC về quyền lực chính trị, mối quan hệ của KTV với ĐVKT, NKKTV ảnh hưởng đến TĐL của KTV. Kế tiếp, tác giả trình bày các NC về CLKT trong KVC.

Sau đó, NC về nhân tố TĐL của KTV ảnh hưởng đến CLKT và NC liên quan đến vai trò trung gian TĐL của KTV. Cuối cùng, trên cơ sở đánh giá các NC, tác giả nêu ra khoảng trống NC mà luận án dự định NC. Tổng quan các nghiên cứu nước ngoài 1. Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến TĐL của KTV TĐL là một trong những vấn đề được thảo luận nhiều nhất trong các tài liệu kiểm toán (Guénin-Paracini và cộng sự, 2015).

TĐL được xem là nền tảng trong thực tiễn nghề kiểm toán (Mautz, 1961) vì nó tạo nên sự tin tưởng cho người sử dụng kết quả kiểm toán (Carey & Doherty, 1966). Vai trò quan trọng của TĐL là góp phần xây dựng giá trị công việc và kết quả của quá trình kiểm toán (Flint, 1988), không có TĐL thì công việc kiểm toán trên thực tế không có giá trị (Power, 1997). Vì vậy, TĐL của KTV là một trong những vấn đề trọng tâm trong các NC về lĩnh vực kiểm toán. Trong KVC, TĐL là điều cần thiết cho phép KTV thoải mái trong việc kiểm tra, đánh giá quản lý công của chính phủ và phát hành BCKT cho công chúng (Normanton & Normanton, 1966).

Đồng thời, đây là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến CLKT, từ đó các bên liên quan có thể sử dụng các BCKT như một công cụ để ra các quyết định phù hợp. Chính vì vậy, TĐL của KTV trong KVC ngày càng được yêu cầu cao hơn trong xã hội và nhận được nhiều sự quan tâm của công chúng (Flint, 1988). NC về các nhân tố ảnh hưởng đến TĐL của KTV trong kiểm toán thường tập trung vào kiểm toán khu vực tư (các doanh nghiệp, công ty kiểm toán) và các NC này thường tiếp cận theo hướng tiếp cận kinh tế (thông qua ký kết hợp đồng kinh tế dịch vụ), tiếp cận hành vi (quan hệ, tương tác giữa ĐVKT và KTV/doanh nghiệp trong quá trình trước, sau thực hiện cuộc kiểm toán), tiếp cận rủi ro và tiếp cận theo các khuôn mẫu được quy định. Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến tính độc lập của KTV 11 gần đây được các nhà nghiên cứu tiếp cận dựa theo khuôn mẫu về TĐL, vì cách tiếp cận này đi từ nguyên tắc đạo đức cơ bản của người hành nghề kiểm toán và hình thành nên TĐL của KTV.

Khuôn mẫu về TĐL bắt nguồn từ Khung khái niệm về TĐL của KTV do Ủy ban Tiêu chuẩn Độc lập (ISB) phát triển vào năm 2000. Trên cơ sở đó, các tổ chức Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC), Ủy ban Châu Âu (EC) xây dựng khung pháp lý về TĐL cơ bản dựa trên khung khái niệm của ISB (2000). Cách tiếp cận này dựa trên việc xác định các mối đe dọa đến TĐL của KTV và các biện pháp bảo vệ dùng để loại bỏ hoặc giảm thiểu sự đe dọa này. Khung khái niệm của ISB (2000) xác định năm loại mối đe dọa đến TĐL của KTV gồm: (i) Tư lợi (Self- interest): là nguy cơ gây ra bởi xung đột tài chính hoặc xung đột lợi ích cá nhân, bao gồm lợi ích tài chính trực tiếp hoặc gián tiếp đối với ĐVKT.

Nếu lợi ích kinh tế KTV nhận được lớn hơn lợi ích từ ĐVKT, điều này sẽ làm giảm TĐL của KTV (DeAngelo, 1981). Trong kiểm toán khu vực tư, một số NC cũng cho rằng phí kiểm toán có thể làm giảm TĐL của KTV, chẳng hạn NC của Gul và cộng sự (2003), Hoitash và cộng sự (2007), Hope và Langli (2010)… (ii) Sự quen thuộc (Familiarity): tạo ra khi KTV thực hiện kiểm toán tại một đơn vị trong một thời gian dài, là NKKTV tại một ĐVKT. Theo Davis và cộng sự (2002), sự suy giảm TĐL của KTV do thời gian KTV làm việc lâu tại ĐVKT dẫn đến sự quen thuộc và ít hoài nghi hơn KTV độc lập bên ngoài. Hơn nữa theo thời gian, KTV sẽ gặp tình trạng bám vào sự tin tưởng ban đầu của mình về ĐVKT ngay cả khi nhận được bằng chứng mới mâu thuẫn hoặc không có cơ sở xác nhận niềm tin đó (Jost & Liviatan, 2007).

(iii) Sự đe dọa (Intimidation): là các hành động ngăn cản TĐL của KTV và thái độ hoài nghi nghề nghiệp của họ. KTV dễ bị ĐVKT đe dọa trong tình huống xung đột, khi xảy ra bất đồng giữa KTV và ĐVKT về các vấn đề trong điều chỉnh BCTC hoặc công bố BCTC (Knapp, 1985). Trong kiểm toán khu vực tư, KTV phải giữ mối quan hệ với khách hàng để đạt mục tiêu về doanh thu cho công ty kiểm toán, do KTV thường bị yếu thế từ sự bất cân xứng về quyền lực giữa KTV và ban lãnh đạo của công ty kiểm toán (Goldman & Barlev, 1974). Điều này tương tự trong kiểm toán KVC, sự đe dọa mang tính vô hình và có thể xuất phát từ chính các áp lực chính trị của cấp trên đối với KTV.

(iv) Tự xem xét (Self-review): là việc KTV hoặc một bộ phận xem xét, đánh giá lại quá trình thực hiện kiểm toán trước khi đưa ra kết luận trên báo cáo, nhằm nâng cao tính hiệu quả của cuộc kiểm toán. 12 Như vậy, trong quá trình soát xét, kiểm tra thì KTV chịu sự tác động của bộ phận soát xét và cấp trên, dẫn đến TĐL của KTV bị đe dọa. (v) Tự bào chữa (Advocacy): là nguy cơ mà KTV thực hiện kiểm toán ở đơn vị mà KTV bị phụ thuộc vào đơn vị này trong việc đưa ra ý kiến; hoặc bản thân KTV ủng hộ quan điểm hay ý kiến của nhà quản lý đơn vị được kiểm toán tới mức độ mà tính khách quan có thể bị ảnh hưởng, dẫn đến kết luận sai lầm. Khung khái niệm này được nhiều nghiên cứu trong kiểm toán tư áp dụng trong nghiên cứu khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến TĐL của KTV tại các nước có nền dân chủ phát triển Mỹ, Anh, Đức… như Beattie và cộng sự (1999), Carcello và cộng sự (2004), E.

Michael Bamber và Iyer (2007), Marshall A Geiger và Blay (2011).và các nước đang phát triển như Bakar và cộng sự (2009), Baotham và Ussahawanitchakit (2009), Giang (2010), Wu và Ying (2016), Minh Duc và cộng sự (2019)… Qua tổng hợp các tài liệu trong kiểm toán tư của các tác giả nêu trên, kết quả nghiên cứu về các nhân tố tác động đến TĐL của KTV gồm các nhân tố sau: dịch vụ phi kiểm toán, phí kiểm toán, nhiệm kỳ của KTV, cạnh tranh thị trường, quy mô công ty kiểm toán, mối quan hệ giữa KTV và khách hàng, quản trị doanh nghiệp, danh tiếng doanh nghiệp kiểm toán, môi trường pháp lý. Tuy nhiên do sự khác biệt giữa kiểm toán tư và kiểm toán công, trong kiểm toán KVC thì đơn vị duy nhất thực hiện kiểm toán là SAI và đơn vị được kiểm toán bắt buộc phải chấp hành công việc kiểm toán theo luật định, nên một số yếu tố về dịch vụ, phí hay cạnh tranh thị trường, quy mô hay danh tiếng công ty kiểm toán…không ảnh hưởng đến TĐL của KTV. Liên quan đến tổng quan các tài liệu nghiên cứu về nhân tố tác động đến tính độc lập của KTV trong KVC, theo tài liệu thu thập được tác giả nhận thấy đây là chủ đề còn khá mởi mẻ và không nhiều tài liệu, công trình nghiên cứu công bố về chủ đề này. Bên cạnh đó, tác giả chưa tìm thấy có nghiên cứu dạng tổng hợp mang tính hệ thống về chủ đề các nhân tố tác động đến TĐL của KTV trước đây.

Hơn nữa, tác giả chưa tìm thấy khung hình thành các nhân tố tác động đến TĐL của KTV trong KVC. Do đó, dựa trên các giải thích tại Khung khái niệm về TĐL của ISB (2000) và tổng quan các tài liệu các NC trước về TĐL của KTV trong KVC, các nhân tố được tác giả tổng hợp tác động đến TĐL của KTV gồm: quyền lực chính trị, nhiệm kỳ của KTV và mối quan hệ của KTV với ĐVKT, được tác giả trình bày tại Hình 1.1 như sau: 13 Hình 1.1: Các nhân tố tác động đến TĐL của KTV trong KVC Khung khái niệm TĐL của ISB (2000) Tự xem xét Tư lợi Sự quen thuộc Sự đe dọa Tự bào chữa (self-review) (self-interest) (Familiarity) (Intimidation) (Advocacy) Quyền lực Mối quan hệ của KTV với Nhiệm kỳ chính trị của KTV ĐVKT Tổng quan các nghiên cứu trong khu vực công Tính độc lập của KTV trong KVC Nguồn: Tác giả tổng hợp. Tổng quan về dòng NC này được tác giả trình bày nhóm theo từng nhân tố nhằm nắm bắt các thông tin về thời gian, bối cảnh, phương pháp thực hiện và kết quả được tìm thấy. Lần lượt các nhân tố tác động đến TĐL của KTV trình bày gồm: quyền lực chính trị, nhiệm kỳ của KTV và mối quan hệ của KTV với ĐVKT.

Nghiên cứu về nhân tố quyền lực chính trị ảnh hưởng đến TĐL của KTV Trong bối cảnh KVC, các NC về quyền lực chính trị ảnh hưởng đến TĐL của KTV hầu như được NC, bàn luận ở các nước có nền dân chủ phát triển. Tiền đề là NC của Baber (1983) về vai trò của kiểm toán trong KVC, để xem xét mối quan hệ giữa kiểm toán công và những cuộc cạnh tranh chính trị tại Mỹ. Kết quả NC cho rằng một khuôn khổ hợp đồng gợi ý rằng kiểm toán phát sinh từ các thỏa thuận giữa các quan chức được bầu và các nhóm lợi ích hỗ trợ họ và dự đoán rằng kiểm toán thay đổi trực tiếp với cạnh tranh chính trị, ảnh hưởng đến TĐL của KTV. Phân tích dữ liệu cho thấy mối tương quan tích cực giữa kinh phí hoạt động của KTNN và các biện pháp cạnh tranh chính trị.

Đây là một trong những NC đầu tiên về 14 quyền lực chính trị ảnh hưởng TĐL của KTV.