Đảm bảo quyền bồi thường thiệt hại cho công dân trong tố tụng hình sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls đảm bảo quyền của công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Bùi Thị Minh Đảm
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Tuân
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Đảm bảo quyền của công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Những vấn đề chung về quyền công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.1. Quyền của công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.2. Khái niệm quyền công dân và quyền công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.3. Các đặc điểm của quyền công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.4. Quyền được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự là một quyền thuộc quyền dân sự
• 1.5. Quyền của công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự dựa trên cơ sở pháp lý về trách nhiệm bồi thường của cơ quan nhà nước
• 1.6. Bản chất của trách nhiệm bồi thường nhà nước và trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.6.1. Bản chất của trách nhiệm bồi thường nhà nước
• 1.6.2. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.7. Những yếu tố bảo đảm quyền được bồi thường thiệt hại của công dân do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.7.1. Yếu tố chính trị
• 1.7.2. Yếu tố pháp luật
• 1.7.3. Các yếu tố kinh tế xã hội
• 2. Chương 2: Quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự và thực tiễn áp dụng
• 2.1. Các quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự
• 2.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết bồi thường thiệt hại cho công dân do những hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hiện nay
• 2.2.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết bồi thường thiệt hại cho công dân của các cơ quan tiến hành tố tụng giai đoạn điều tra, truy tố
• 2.2.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết bồi thường thiệt hại cho công dân của cơ quan tiến hành tố tụng giai đoạn xét xử
• 2.3. Việc phân định trách nhiệm và thẩm quyền giải quyết bồi thường giữa các cơ quan tiến hành tố tụng ở Việt Nam hiện nay
• 3. Chương 3: Một số đề xuất và kiến nghị trong việc bảo đảm quyền của công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3.1. Bảo đảm quyền của công dân được bồi thường do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự là một vấn đề cấp thiết hiện nay
• 3.2. Một số đề xuất, kiến nghị trong việc hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại cho công dân do hành vi trái pháp luật trong tố tụng hình sự
• 3.3. Một số đề xuất, kiến nghị khác
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong tố tụng hình sự

Bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong tố tụng hình sự là một vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Quyền được bồi thường không chỉ thể hiện sự công bằng mà còn là một phần của quyền con người. Trong bối cảnh hiện nay, việc đảm bảo quyền này cho công dân là cần thiết để củng cố niềm tin vào hệ thống tư pháp.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của bồi thường thiệt hại

Bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật được hiểu là việc Nhà nước phải bồi thường cho công dân khi có hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự. Điều này không chỉ giúp khôi phục danh dự cho người bị oan mà còn thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

1.2. Các quy định pháp luật liên quan đến bồi thường

Các quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật được quy định trong Nghị quyết 388/2003/NQ-UBTVQH11 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Những quy định này tạo ra khung pháp lý cho việc giải quyết yêu cầu bồi thường của công dân.

II. Vấn đề và thách thức trong bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật

Mặc dù có các quy định pháp luật, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc thực hiện quyền bồi thường thiệt hại. Những khó khăn này có thể đến từ việc áp dụng pháp luật, nhận thức của người dân và trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng.

2.1. Những khó khăn trong việc xác định trách nhiệm bồi thường

Việc xác định cơ quan có trách nhiệm bồi thường và mức độ thiệt hại để bồi thường vẫn còn nhiều bất cập. Nhiều trường hợp người dân không biết cách yêu cầu bồi thường hoặc không hiểu rõ quyền lợi của mình.

2.2. Thực trạng áp dụng pháp luật về bồi thường

Thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy nhiều vụ việc bồi thường chưa được giải quyết dứt điểm. Điều này gây ra sự bất bình trong nhân dân và làm giảm niềm tin vào hệ thống tư pháp.

III. Phương pháp giải quyết bồi thường thiệt hại trong tố tụng hình sự

Để giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc cải cách pháp luật và nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng là rất quan trọng.

3.1. Cải cách pháp luật về bồi thường thiệt hại

Cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại để đảm bảo quyền lợi cho công dân. Việc này bao gồm việc xây dựng một đạo luật thống nhất điều chỉnh các quan hệ xã hội liên quan đến bồi thường.

3.2. Nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tố tụng

Các cơ quan tiến hành tố tụng cần nâng cao trách nhiệm trong việc giải quyết yêu cầu bồi thường. Điều này bao gồm việc đào tạo cán bộ và tăng cường tuyên truyền về quyền lợi của công dân.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bồi thường thiệt hại

Nghiên cứu thực tiễn về bồi thường thiệt hại cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng chỉ ra những hạn chế cần khắc phục. Việc áp dụng các quy định pháp luật trong thực tiễn cần được theo dõi và đánh giá thường xuyên.

4.1. Kết quả thực tiễn trong việc bồi thường

Nhiều trường hợp đã được bồi thường thành công, giúp khôi phục danh dự cho người bị oan. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vụ việc chưa được giải quyết thỏa đáng.

4.2. Đánh giá thực trạng bồi thường thiệt hại

Cần có những đánh giá cụ thể về thực trạng bồi thường thiệt hại để từ đó đưa ra các giải pháp cải thiện. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp.

V. Kết luận và hướng phát triển trong bồi thường thiệt hại

Việc đảm bảo quyền bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong tố tụng hình sự là một vấn đề cấp thiết. Cần có những giải pháp đồng bộ để cải thiện tình hình hiện tại và đảm bảo quyền lợi cho công dân.

5.1. Tương lai của bồi thường thiệt hại trong tố tụng hình sự

Tương lai của bồi thường thiệt hại phụ thuộc vào việc cải cách pháp luật và nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tố tụng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan để đảm bảo quyền lợi cho công dân.

5.2. Đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật

Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại nhằm tạo ra một khung pháp lý rõ ràng và hiệu quả hơn cho việc giải quyết yêu cầu bồi thường của công dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo đảm quyền công dân là một trong những trụ cột cốt lõi của công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Theo tinh thần của Nghị quyết số 08-NQ/TW ban hành ngày 02/01/2002 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ban hành ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị, việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hoạt động tư pháp đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải nâng cao tối đa trách nhiệm công vụ, giảm thiểu tối đa các sai phạm. Thực tiễn áp dụng Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 ngày 17/03/2003 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho thấy, đã có hàng trăm trường hợp bị oan được bồi thường và phục hồi danh dự; tuy nhiên vẫn còn khoảng 40% đến 50% hồ sơ yêu cầu bồi thường gặp vướng mắc kéo dài do bất cập về cơ chế pháp lý.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ bản chất lý luận về quyền công dân được bồi thường thiệt hại, phân định rõ trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đánh giá toàn diện thực trạng thi hành pháp luật giai đoạn 2003 - 2008, từ đó đề xuất 4 nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống thể chế. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 3 giai đoạn cốt lõi của tố tụng hình sự gồm điều tra, truy tố, xét xử trên phạm vi cả nước. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc đóng góp trực tiếp vào quá trình xây dựng Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009, hướng tới tỷ lệ 100% công dân bị oan sai được phục hồi quyền lợi kịp thời và công bằng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp của 2 lý thuyết pháp lý căn bản: Thuyết trách nhiệm trực tiếp của Nhà nước (Direct State Liability) và Thuyết trách nhiệm thay thế (Vicarious Liability). Trong khi thuyết trách nhiệm thay thế xem Nhà nước là bên đứng ra gánh vác rủi ro tài chính thay cho công chức thực thi công vụ, thì thuyết trách nhiệm trực tiếp khẳng định hành vi của người có thẩm quyền tố tụng chính là hành vi của bộ máy Nhà nước, do đó nghĩa vụ bồi thường phát sinh trực tiếp giữa Nhà nước và công dân mà không phụ thuộc vào yếu tố lỗi cá nhân tại thời điểm xác định trách nhiệm ban đầu.

Bên cạnh đó, luận văn vận dụng 4 khái niệm pháp lý trọng tâm:

1. Quyền công dân được bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: Quyền dân sự phái sinh khi có hành vi vi phạm pháp luật từ phía cơ quan công quyền.
2. Trách nhiệm bồi thường của cơ quan Nhà nước: Nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm phục hồi danh dự theo quy định tại Điều 619 và Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2005.
3. Hành vi trái pháp luật trong tố tụng hình sự: Toàn bộ các hành vi vi phạm thủ tục, thẩm quyền trong khởi tố, bắt, tạm giữ, tạm giam, truy tố, xét xử.
4. Phân định "Oan" và "Sai": "Oan" là trường hợp người hoàn toàn không thực hiện hành vi vi phạm bị truy cứu trách nhiệm; "Sai" là trường hợp người có vi phạm nhưng bị xử lý sai tội danh, quá mức hình phạt hoặc bị giam giữ trái luật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm hơn 100 văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ lịch sử từ Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 1992, cùng các báo cáo tổng kết thực tiễn tư pháp giai đoạn 2003 - 2008. Cỡ mẫu nghiên cứu thực nghiệm bao gồm 120 vụ việc yêu cầu bồi thường thiệt hại án oan sai tiêu biểu được thu thập từ Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân các cấp trên địa bàn 3 miền Bắc, Trung, Nam.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling) được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả 3 giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử. Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử kết hợp phân tích quy phạm, thống kê mô tả và so sánh luật học (đối chiếu quy định pháp luật của Cộng hòa Pháp, Liên bang Nga, Nhật Bản, Trung Quốc và Hoa Kỳ). Lý do lựa chọn kết hợp phân tích quy phạm và nghiên cứu so sánh thực tiễn là nhằm nhận diện chính xác khoảng cách giữa quy định pháp luật thực định với nhu cầu bảo vệ quyền công dân trong thực tế thi hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về thực trạng thực thi pháp luật bồi thường oan sai tại Việt Nam:

1. Rào cản từ điều kiện "không có hành vi phạm tội": Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 và Thông tư liên tịch số 04/2006/TTLT giới hạn đối tượng bồi thường chỉ dành cho người bị oan hoàn toàn. Khoảng 30% trường hợp bị xâm phạm quyền lợi nghiêm trọng do áp dụng "sai" pháp luật (chẳng hạn bị tạm giam quá hạn 6 tháng do xác định sai khung hình phạt tại Điều 139 Bộ luật Hình sự) đã bị loại trừ khỏi phạm vi bồi thường.
2. Cơ chế bồi thường thiệt hại tinh thần chưa thỏa đáng: Mức đền bù 3 ngày lương tối thiểu chung cho 1 ngày bị tạm giữ, tạm giam và 360 tháng lương tối thiểu trong trường hợp nạn nhân tử vong mới chỉ đáp ứng được khoảng 50% mức tổn thất thực tế so với mức sống xã hội trung bình, chưa bù đắp được các đổ vỡ về hạnh phúc gia đình và sự cô lập xã hội.
3. Bất cập trong xác định cơ quan có trách nhiệm bồi thường: Quy định "cơ quan làm oan sau cùng có trách nhiệm bồi thường" tại Điều 10 Nghị quyết 388 tuy giúp giải quyết nhanh đầu mối tiếp nhận đơn nhưng lại làm mờ nhạt trách nhiệm liên đới của các cơ quan tố tụng trước đó. Ước tính có tới hơn 65% trường hợp chưa thể thực hiện việc bồi hoàn trách nhiệm cá nhân của cán bộ trực tiếp gây oan sai.
4. Thiệt thòi về bồi thường thu nhập thực tế: Hướng dẫn tại Thông tư số 04/2006/TTLT quy định người không có thu nhập ổn định thì không được bồi thường thu nhập bị mất đã khiến khoảng 35% người lao động tự do bị oan rơi vào tình trạng bị từ chối chi trả thiệt hại vật chất.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh sự thiếu đồng bộ giữa các đạo luật lớn. Bộ luật Dân sự năm 2005 coi bồi thường thiệt hại là trách nhiệm dân sự khách quan ngoài hợp đồng, nhưng các văn bản dưới luật hướng dẫn tố tụng lại áp đặt nhiều điều kiện hành chính mang tính hạn chế quyền.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|               SO SÁNH CƠ CHẾ BỒI THƯỜNG THEO VĂN BẢN PHÁP LUẬT              |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Tiêu chí so sánh                   | Quy định tại Nghị quyết số 388/2003    |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Đối tượng áp dụng                  | Chỉ áp dụng cho người bị "OAN" (100%)  |
| Thiệt hại tinh thần (mỗi ngày tù)  | 3 ngày lương tối thiểu chung           |
| Trường hợp người bị oan chết       | 360 tháng lương tối thiểu chung        |
| Cơ quan chịu trách nhiệm           | Cơ quan tiến hành tố tụng sau cùng     |
| Thời hạn thương lượng bước 1       | 30 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ        |
+------------------------------------+----------------------------------------+

Dữ liệu so sánh qua bảng trên chứng minh cơ chế bồi thường hiện tại vẫn nghiêng về việc giảm nhẹ gánh nặng ngân sách thay vì bảo đảm quyền lợi tối đa cho nạn nhân. So sánh với pháp luật của Nhật Bản và Cộng hòa Liên bang Đức, xu hướng chung của thế giới là chuyển dịch hoàn toàn sang thuyết trách nhiệm trực tiếp của Nhà nước, trong đó mọi hành vi công vụ sai trái gây thiệt hại cho công dân đều phải được bồi hoàn toàn diện theo giá trị thị trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền bồi thường của công dân:

1. Xây dựng và ban hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Quốc hội cần sớm nâng tầm Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 thành một đạo luật thống nhất trước năm 2010, điều chỉnh đồng bộ cả 3 lĩnh vực hành chính, tư pháp hình sự và tư pháp dân sự.
2. Mở rộng diện đối tượng được bồi thường: Bổ sung các trường hợp bị áp dụng "sai" pháp luật (như tạm giam vượt quá thời hạn quy định từ 30 ngày trở lên, kê biên tài sản trái pháp luật, bức cung, nhục hình) vào diện được bồi thường, hướng tới mục tiêu bao phủ 100% các hành vi xâm phạm quyền công dân.
3. Đổi mới căn cứ tính toán mức bồi thường: Thay đổi căn cứ bồi thường tổn thất tinh thần từ mức lương tối thiểu sang mức thu nhập trung bình thực tế tại địa phương; đồng thời chấp nhận thanh toán 100% các chi phí hợp lý gồm phí thuê luật sư bào chữa, chi phí thăm nuôi và bồi dưỡng phục hồi sức khỏe.
4. Chuẩn hóa thủ tục thương lượng và quy chế bồi hoàn: Thiết lập thời hạn 15 ngày để cơ quan gây oan sai chủ động liên hệ xin lỗi công khai và hướng dẫn thủ tục bồi thường; đồng thời quy định cụ thể mức bồi hoàn từ 1 đến 36 tháng lương đối với công chức tố tụng có lỗi cố ý hoặc vô ý nghiêm trọng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Nắm vững các tiêu chí xác định hành vi tố tụng trái pháp luật và nguyên tắc giải quyết bồi thường để hạn chế sai phạm nghiệp vụ trong 100% các vụ án hình sự phụ trách.
2. Đội ngũ Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Sử dụng làm tài liệu tra cứu chuyên sâu về quy trình 2 bước đàm phán và khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại, giúp bảo vệ tốt nhất quyền lợi của thân chủ.
3. Các cơ quan nghiên cứu lập pháp và xây dựng chính sách: Cung cấp nguồn luận cứ thực tiễn và cơ sở lý luận phục vụ công tác soạn thảo, thẩm tra các văn bản luật liên quan đến quyền con người và trách nhiệm công vụ.
4. Giảng viên và học viên cao học ngành Luật học: Nguồn tài liệu học thuật giá trị cho các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Tố tụng hình sự và Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt cốt lõi giữa người bị oan và người bị sai trong tố tụng hình sự là gì? Người bị oan là người hoàn toàn không thực hiện hành vi vi phạm nhưng bị bắt, truy tố, xét xử sai. Người bị sai là người có hành vi vi phạm nhưng bị áp dụng sai điều luật, sai tội danh hoặc bị giam giữ vượt quá thời hạn luật định (như giam quá 6 tháng).

2. Mức bồi thường thiệt hại tổn thất tinh thần theo Nghị quyết 388 được tính như thế nào? Mỗi ngày bị tạm giữ, tạm giam hoặc tù oan được bồi thường bằng 3 ngày lương tối thiểu chung. Đối với người bị oan đã qua đời, thân nhân trực tiếp được nhận khoản tiền bù đắp tinh thần chung bằng 360 tháng lương tối thiểu tại thời điểm giải quyết.

3. Cơ quan nào chịu trách nhiệm chi trả bồi thường khi vụ án qua nhiều cấp tố tụng? Theo Điều 10 Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11, cơ quan xử lý oan sau cùng có trách nhiệm đứng ra giải quyết bồi thường. Ví dụ: Viện kiểm sát truy tố nhưng Tòa án sơ thẩm tuyên vô tội thì Viện kiểm sát phải bồi thường; Tòa sơ thẩm kết án nhưng Tòa phúc thẩm hủy án tuyên vô tội thì Tòa sơ thẩm phải bồi thường.

4. Người làm nghề tự do, không có bảng lương cố định có được đền bù thu nhập bị mất không? Theo Thông tư liên tịch số 04/2006/TTLT, người không có việc làm hoặc thu nhập không ổn định từng gặp khó khăn khi chứng minh thiệt hại. Luận văn kiến nghị cần căn cứ vào mức thu nhập trung bình của lao động cùng ngành nghề tại địa phương để tính toán đền bù thỏa đáng.

5. Thời hạn thương lượng bồi thường giữa cơ quan tố tụng và công dân kéo dài bao lâu? Thời hạn thương lượng trực tiếp tại cơ quan có trách nhiệm bồi thường là 30 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Nếu quá 30 ngày mà thương lượng không thành, công dân có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án cấp huyện giải quyết trong thời hạn 30 ngày tiếp theo.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền công dân được bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự như một nhánh quyền dân sự độc lập gắn liền với trách nhiệm trực tiếp của Nhà nước.
• Đánh giá sâu sắc thực tiễn thi hành Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 và Thông tư liên tịch số 04/2006/TTLT, chỉ rõ các khoảng trống pháp lý đối với việc bảo vệ người bị áp dụng sai pháp luật.
• Đóng góp 4 nhóm định hướng giải pháp cụ thể nhằm mở rộng phạm vi điều chỉnh, cải tiến mức tính bù đắp tinh thần và chuẩn hóa quy trình giải quyết bồi hoàn.
• Cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho lộ trình pháp điển hóa thành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong giai đoạn 2009 - 2010.
• Hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để nắm bắt sâu sắc các luận điểm pháp lý và quy trình bảo vệ quyền công dân trong tố tụng hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề như trên, có thể hiểu khái quát về quyền của công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự là một nội dung của quyền công dân, thuộc nhóm quyền dân sự, phát sinh giữa Nhà nước và công dân, trên cơ sở thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra. Như vậy, quyền của công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự là một loại quyền công dân trong nhóm quyền dân sự, theo đó, công dân được Nhà nước bồi thường do đã thực hiện hành vi trái pháp luật gây thiệt hại thiệt hại cho công dân trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Các đặc điểm của quyền công dân đƣợc bồi thƣờng thiệt hại do hành vi trái pháp luật của Nhà nƣớc trong tố tụng hình sự 1. Quyền được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong tố tụng hình sự là một quyền thuộc quyền dân sự Nhóm các quyền về dân sự là các quyền liên quan đến cuộc sống dân sự hàng ngày của công dân, các quyền tự do cá nhân như quyền sống, quyền 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bất khả xâm phạm về thân thể, quyền ăn ở, đi lại, giao thông liên lạc, tham gia các giao dịch dân sự, quyền được đền bù do các hành vi trái pháp luật trong hợp đồng và ngoài hợp đồng.

Quyền công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong tố tụng hình sự là một nội dung của mối quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, vì cơ sở phát sinh nghĩa vụ của Nhà nước và quyền của công dân trong trường hợp này là hành vi trái pháp luật của Nhà nước trong tố tụng hình sự mà không phải do vi phạm thỏa thuận, điều khoản của bất kỳ một hợp đồng nào được thiết lập trước đó giữa Nhà nước và công dân. Công ước quyền con người về dân sự - chính trị tháng 12 năm 1966 khẳng định: công dân có quyền được bồi thường thiệt hại khi các quyền về con người và quyền tự do thân thể của họ bị công chức nhà nước vi phạm một cách trái pháp luật trong khi thi hành nhiệm vụ. Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường thiệt hại và Nhà nước có trách nhiệm bồi thường. Mặt khác, khi phân loại quyền công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự là một quyền thuộc nhóm quyền công dân về dân sự - điều này không có nghĩa chỉ giới hạn trong phạm vi nhóm quyền dân sự một cách tuyệt đối.

Bởi vì, như đã từng đề cập, sự phân chia quyền công dân thành những nhóm quyền về dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa. chỉ có tính chất tương đối, giữa những quyền trong một nhóm quyền này có sự liên hệ và đan xen lẫn với những quyền trong một nhóm quyền khác. Cụ thể, quyền công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự bao gồm các quyền được công khai xin lỗi, được bồi thường các thiệt hại về vật chất, được khôi phục một số quyền công dân trước đó đã bị tước bỏ, do đó, quyền được bồi thường thiệt hại ở đây trước hết là quyền được khôi phục một cách toàn diện các quyền về dân sự, các quyền về dân sự sau khi được khôi phục sẽ tạo điều kiện cho việc thực hiện các quyền và khôi phục các lợi ích khác về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội… 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quyền của công dân được bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự dựa trên cơ sở pháp lý về trách nhiệm bồi thường của cơ quan nhà nước Trong tố tụng hình sự, hành vi trái pháp luật thể hiện là những hành vi thực hiện việc truy cứu trách nhiệm hình sự (như khởi tố bị can, truy tố, ra bản án, tuyên hình phạt, áp dụng các biện pháp ngăn chặn) đối với những công dân mà bản thân họ không phạm tội, hành vi của họ không cấu thành tội phạm, chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự, không có năng lực trách nhiệm hình sự, đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, bản thân hành vi phạm tội đã được xử lý bằng một bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật trước đó… Như vậy, trong lĩnh vực tố tụng hình sự, hành vi trái pháp luật trước hết là vi phạm các quy định về trình tự, thủ tục tố tụng trực tiếp liên quan đến quyền và lợi ích chính đáng của công dân.

Hành vi trái pháp luật có thể là một hành vi độc lập, mang tính độc đoán cá nhân của người tiến hành tố tụng (ví dụ: bắt, giam người không có căn cứ vì động cơ cá nhân của người có thẩm quyền) hoặc là sản phẩm của các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử tắc trách, không thu thập đầy đủ chứng cứ, bỏ sót các chứng cứ quan trọng để chứng minh công dân có tội hay không có tội, do vậy, dẫn đến việc khởi tố bị can không có căn cứ, ra cáo trạng, bản án đối với người không thực hiện hành vi phạm tội… Trên thực tế, biểu hiện ra bên ngoài của các hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho công dân là những trường hợp: công dân bị khởi tố, tạm giam, tạm giữ nhưng sau đó cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định đình chỉ điều tra vụ án, trả tự do vì đã hết thời hạn tạm giữ, tạm giam mà không chứng minh được người đó đã thực hiện tội phạm hoặc người đó chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự hoặc chứng minh được hành vi của người đó không cấu thành tội phạm mà chỉ bị xử lý hành chính hoặc dân sự; công dân bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn, khám xét, thu giữ, tạm giữ, tạm giam, kê biên tài sản không có căn cứ dẫn đến thiệt hại về vật chất và tinh thần; công dân đã bị 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] truy tố ra trước Tòa để xét xử nhưng Tòa án tuyên bị cáo không có tội hoặc bản án kết tội của Tòa án cấp dưới bị Tòa án cấp trên hủy, tuyên bố bị cáo không có tội… Khi nói tới các hành vi trái pháp luật trong tố tụng hình sự và hậu quả của hành vi trái pháp luật này, không thể không đề cập đến khái niệm "oan" và "sai" - đây là những khái niệm có liên quan mật thiết. Các hành vi trái pháp luật bản chất là các hành vi thực hiện "sai" quy định của pháp luật, và do thực hiện "sai", có thể dẫn tới hậu quả "oan" cho công dân. Tuy nhiên, như thế nào là "oan", như thế nào là "sai" hiện còn có nhiều ý kiến chưa thống nhất. Theo Từ điển tiếng Việt thì "oan" có nghĩa là "một người nào đó bị quy cho tội mà họ không phạm, phải chịu trừng phạt mà bản thân họ không đáng phải chịu" [39, tr.

749] và "sai" có nghĩa là "một hành vi nào đó không phù hợp với phép tắc, với những điều qui định" [39, tr. Như vậy, khái niệm "sai" có ý nghĩa rất rộng, bao trùm lên cả khái niệm oan. Khái niệm "oan" có ý nghĩa hẹp hơn khái niệm "sai". Trong tố tụng hình sự, khái niệm "oan" có nghĩa là một công dân nào đó hoàn toàn không thực hiện bất kỳ hành vi phạm tội hoặc hành vi vi phạm pháp luật nào có liên quan tới vụ án, nhưng đã bị khởi tố, truy tố, xét xử, thi hành án, áp dụng các biện pháp ngăn chặn.

Còn khái niệm "sai" trong tố tụng hình sự có nghĩa là một người nào đó đã thực hiện hành vi phạm tội và hành vi phạm tội đó đúng ra phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội danh này, nhưng lại bị khởi tố, truy tố, xét xử về một tội danh khác hoặc bị áp dụng hình phạt nặng hơn hình phạt lý ra họ phải gánh chịu, hoặc trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án các cơ quan chức năng đã có hành vi vi phạm pháp luật dẫn đến việc họ phải gánh chịu những thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần. Một đặc điểm cơ bản để phân biệt khái niệm "oan" với khái niệm "sai" là khi nói tới một người bị oan, có nghĩa là họ hoàn toàn không thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Pháp luật Cộng hòa nhân dân Trung Hoa quan niệm về oan, sai một cách rất chung chung và được hiểu là do các cơ quan tiến hành tố tụng đã 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhận định sai sự thật; áp dụng sai pháp luật; vi phạm trình tự, thủ tục tố tụng mà pháp luật quy định. Pháp luật Liên bang Nga cũng chưa có quy định về khái niệm oan, sai trong trong hoạt động tố tụng hình sự.

Tuy nhiên, qua các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Cộng hòa Liên bang Nga có thể hiểu những hành vi có thể dẫn đến oan, sai là: người có thẩm quyền truy cứu trách nhiệm hình sự một người mà rõ ràng là người đó không có tội; kiểm sát viên hay người tiến hành điều tra sơ bộ đình chỉ việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người bị tình nghi phạm tội hoặc người đã bị khởi tố về một tội nào đó; hành vi giữ người trái pháp luật; người tiến hành điều tra sơ bộ ép buộc người bị tình nghi, bị can, người bị hại, người làm chứng đưa ra lời khai không đúng sự thật hoặc người giám định đưa ra kết luận giám định sai; những hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại đối với tài sản bị kê biên, tạm giữ… Pháp luật Cộng hòa Pháp cũng không phân biệt rõ ràng các trường hợp oan, sai trong hoạt động tố tụng hình sự. Luật chỉ qui định rằng những người có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại là những người được tuyên vô tội. Luật của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ cũng không có quy định pháp luật phân biệt giữa oan và sai mà Tòa án chỉ căn cứ vào những tình tiết cụ thể để giải quyết vấn đề bồi thường. Luật của Nhật Bản cũng không thể đưa ra khái niệm "oan" và "sai" mà chỉ quy định những điều kiện để được bồi thường thiệt hại.

Như vậy, pháp luật của các nước nêu trên đã không thể hiện khái niệm này và cũng không qui định một cách rạch ròi trường hợp nào là oan, trường hợp nào là sai trong hoạt động tố tụng hình sự.