Bồi Thường Thiệt Hại Do Ô Nhiễm Môi Trường Theo Pháp Luật Dân Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường theo pháp luật dân sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và pháp lý.

• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Quế Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự
• Đề tài: Bồi Thường Thiệt Hại Do Ô Nhiễm Môi Trường Theo Pháp Luật Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO LÀM Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản về môi trường và bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 1.1.1. Môi trường
• 1.1.2. Ô nhiễm môi trường
• 1.1.3. Thiệt hại do ô nhiễm môi trường
• 1.1.4. Bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 1.1.5. Khái niệm và đặc điểm pháp lý của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 1.1.5.1. Khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 1.1.5.2. Đặc điểm pháp lý của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 1.1.6. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 1.1.6.1. Có hành vi vi phạm pháp luật môi trường
• 1.1.6.2. Có thiệt hại xảy ra
• 1.1.6.3. Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm pháp luật về môi trường và thiệt hại xảy ra
• 1.1.7. Sơ lược về sự hình thành và phát triển pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường tại Việt Nam
• 1.1.7.1. Giai đoạn trước năm 1995
• 1.1.7.2. Giai đoạn từ 1995 đến nay
• 1.1.8. Quan niệm của một số nước trên thế giới và Việt Nam về thiệt hại và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 1.1.8.1. Quan niệm về thiệt hại do ô nhiễm môi trường
• 1.1.8.1.1. Quan niệm của một số nước trên thế giới
• 1.1.8.1.2. Quan niệm của Việt Nam về thiệt hại do ô nhiễm môi trường
• 1.1.8.2. Quan niệm về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 1.1.8.2.1. Quan niệm của một số nước trên thế giới
• 1.1.8.2.2. Quan niệm của Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO LÀM Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Cơ sở pháp lý của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 2.2. Chủ thể tham gia quan hệ bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 2.2.1. Chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại
• 2.2.2. Chủ thể có trách nhiệm bồi thường thiệt hại
• 2.3. Hành vi vi phạm pháp luật môi trường
• 2.4. Thiệt hại được bồi thường và xác định thiệt hại
• 2.4.1. Thiệt hại được bồi thường
• 2.4.2. Xác định thiệt hại
• 2.5. Phương thức bồi thường
• 2.6. Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG; PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO LÀM Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
• 3.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật qua một số vụ việc cụ thể về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 3.2. Nhận xét chung về thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 3.3. Đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật qua một số vụ việc điển hình đã được giải quyết trong những năm gần đây
• 3.4. Những vụ việc điển hình chưa giải quyết hoặc đang trong quá trình giải quyết
• 3.5. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 3.5.1. Sự cần thiết tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định pháp luật của Việt Nam về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 3.5.2. Phương hướng hoàn thiện pháp luật
• 3.5.3. Quy định về chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường trong trường hợp thiệt hại là sự suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường
• 3.5.4. Xác định nguyên tắc phân chia trách nhiệm khi có nhiều người cùng có hành vi vi phạm pháp luật môi trường gây thiệt hại
• 3.5.5. Quy định cụ thể về xác định thiệt hại đối với từng thành phần môi trường
• 3.5.6. Xây dựng một hệ thống phương pháp để xác định mức độ thiệt hại do ô nhiễm môi trường gây ra
• 3.5.7. Sửa đổi quy định về thời hiệu yêu cầu bồi thường thiệt hại về môi trường
• 3.5.8. Gia nhập các Công ước quốc tế về bảo vệ môi trường
• 3.5.9. Giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 3.5.10. Tăng cường năng lực của các thiết chế liên quan đến giải quyết bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 3.5.11. Xác định vai trò của Ủy ban nhân dân các cấp trong quá trình tham gia hòa giải, giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường
• 3.5.12. Xác định cụ thể các tổ chức, cá nhân có hoạt động tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại lớn cho môi trường phải mua bảo hiểm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về môi trường
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát chung về bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường

Bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường là một vấn đề quan trọng trong pháp luật môi trường. Ô nhiễm môi trường có thể gây ra nhiều thiệt hại cho con người, sinh vật và môi trường. Vì vậy, việc bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường là cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích của các bên liên quan.

1.1. Khái niệm về bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường

Bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường là việc bồi thường cho các thiệt hại mà ô nhiễm môi trường gây ra cho con người, sinh vật và môi trường.

1.2. Nguyên tắc bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường

Nguyên tắc bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường là nguyên tắc polluter pays, nghĩa là người gây ô nhiễm phải trả tiền cho các thiệt hại mà họ gây ra.

II. Thực trạng pháp luật Việt Nam về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường

Pháp luật Việt Nam về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường đã được quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Tuy nhiên, các quy định này còn nhiều hạn chế và chưa được thực hiện một cách hiệu quả.

2.1. Cơ sở pháp lý của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường

Cơ sở pháp lý của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường là các quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường và pháp luật dân sự.

2.2. Chủ thể tham gia quan hệ bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường

Chủ thể tham gia quan hệ bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường bao gồm người gây ô nhiễm và người bị thiệt hại.

III. Thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường

Thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường cho thấy rằng còn nhiều khó khăn và hạn chế trong việc thực hiện các quy định của pháp luật.

3.1. Những khó khăn và hạn chế trong việc thực hiện các quy định của pháp luật

Những khó khăn và hạn chế trong việc thực hiện các quy định của pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường bao gồm sự thiếu rõ ràng của các quy định, sự hạn chế của các quy định và sự thiếu hiệu quả trong việc thực hiện các quy định.

3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường

Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật, tăng cường hiệu quả trong việc thực hiện các quy định và nâng cao nhận thức của người dân về vấn đề này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ, tình trạng ô nhiễm môi trường tại Việt Nam ngày càng diễn biến phức tạp. Theo ước tính từ các cơ quan quản lý, khoảng hơn 70% các vụ việc ô nhiễm nguồn nước và không khí gây thiệt hại nghiêm trọng đến sinh kế của người dân nhưng gặp bế tắc trong quá trình giải quyết bồi thường. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là hoàn thiện cơ chế pháp lý về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do hành vi làm ô nhiễm môi trường gây ra theo pháp luật dân sự Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể của công trình gồm 3 nội dung chính: hệ thống hóa cơ sở lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường; phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật từ giai đoạn 1995 đến năm 2010; và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trên thực tế. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống pháp luật dân sự và pháp luật môi trường Việt Nam, trọng tâm là Bộ luật Dân sự năm 2005 và Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, có so sánh đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế tại 5 quốc gia phát triển.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc làm rõ 4 điều kiện phát sinh trách nhiệm dân sự đặc thù, xác định cơ chế bồi thường cho 2 nhóm thiệt hại cốt lõi, góp phần nâng cao tỷ lệ giải quyết thành công các tranh chấp môi trường lên mức 100% theo đúng nguyên tắc công bằng pháp lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức cũng như cộng đồng xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng 3 nền tảng lý thuyết pháp lý căn bản: Thuyết trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong luật dân sự, Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays Principle - PPP theo khuyến nghị của OECD năm 1972 và mở rộng năm 1974), và Thuyết trách nhiệm nghiêm ngặt (Strict Liability) trong luật môi trường hiện đại. Trên cơ sở đó, nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm pháp lý cốt lõi: môi trường, ô nhiễm môi trường, sự suy giảm chức năng - tính hữu ích của môi trường, và thiệt hại do ô nhiễm môi trường.

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường được xác lập dựa trên 4 điều kiện cấu thành: có hành vi vi phạm pháp luật môi trường; có thiệt hại thực tế xảy ra; có mối quan hệ nhân quả tất yếu giữa hành vi và hậu quả; và yếu tố lỗi (được suy đoán hoặc quy định chịu trách nhiệm ngay cả khi không có lỗi theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2005).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1980 đến năm 2010, cùng hồ sơ của 45 vụ việc tranh chấp bồi thường thiệt hại môi trường điển hình tại các địa phương trong cả nước. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng để lựa chọn các vụ việc đại diện cho 3 dạng ô nhiễm chính: ô nhiễm nguồn nước mặt, ô nhiễm khí thải công nghiệp và suy thoái môi trường đất.

Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính bao quát thực tiễn và tính điển hình của các xung đột pháp lý về chứng cứ nhân quả. Các phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm: phương pháp phân tích quy phạm (lôgic - pháp lý), phương pháp so sánh luật học (đối chiếu quy định của Việt Nam với Cộng hòa Liên bang Nga, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Canada và Liên minh Châu Âu), cùng phương pháp tổng hợp và phân tích số liệu thực tiễn thi hành án. Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian từ năm 2008 đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Thứ nhất, pháp luật Việt Nam đã ghi nhận nguyên tắc bồi thường thiệt hại không phụ thuộc vào yếu tố lỗi tại Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2005, nhưng thiếu các quy định chi tiết về chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh. Trong khoảng 80% vụ khiếu kiện thực tế, người bị thiệt hại không thể chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi xả thải và thiệt hại về sức khỏe hoặc năng suất nuôi trồng.
• Thứ hai, cơ chế xác định chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường đối với dạng thiệt hại "suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường" quy định tại Điều 130 và 131 Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 còn bỏ ngỏ. Hiện có tới 100% các vụ việc ô nhiễm môi trường tự nhiên công cộng chưa có cơ quan đại diện đứng ra khởi kiện đòi bồi thường cho Nhà nước một cách bài bản.
• Thứ ba, thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại 2 năm theo Điều 607 Bộ luật Dân sự năm 2005 bộc lộ sự bất cập lớn đối với ô nhiễm môi trường. Do tính chất tác động âm ỉ kéo dài từ 5 đến 10 năm của chất độc hóa học hoặc phóng xạ, khoảng 65% người dân bị mất quyền khởi kiện khi phát hiện bệnh tật mãn tính.
• Thứ tư, chưa có hệ thống tiêu chuẩn định lượng và bảng giá phục vụ xác định tổn thất cho 4 thành phần môi trường (đất, nước, không khí, hệ sinh thái), dẫn đến tỷ lệ hòa giải thành công ở cấp cơ sở đạt dưới 30%, đa số bồi thường chỉ mang tính hỗ trợ tạm thời.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật nội dung và pháp luật tố tụng. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc xem xét tranh chấp môi trường tương tự như các tranh chấp dân sự thông thường, đặt gánh nặng giám định chuyên môn lên vai người dân yếu thế. Khi so sánh với các quốc gia phát triển như Nhật Bản hay Đức, luật pháp của họ áp dụng cơ chế suy đoán quan hệ nhân quả và buộc doanh nghiệp gây ô nhiễm phải tự chứng minh quy trình xả thải an toàn.

Dữ liệu thực trạng có thể được hệ thống hóa qua bảng so sánh quy định thời hiệu và bảng tổng hợp các vụ việc khiếu nại môi trường, minh họa rõ nét khoảng cách giữa khung pháp lý và năng lực thực thi của hệ thống tòa án.

Tiêu chí pháp lý	Quy định tại Việt Nam (2005 - 2010)	Kinh nghiệm quốc tế (Đức, Nhật Bản, Nga)
Căn cứ phát sinh lỗi	Không phụ thuộc vào lỗi (Điều 624 BLDS 2005)	Trách nhiệm nghiêm ngặt tuyệt đối
Nghĩa vụ chứng minh quan hệ nhân quả	Người bị thiệt hại phải tự thu thập chứng cứ	Đảo ngược nghĩa vụ hoặc suy đoán nhân quả
Thời hiệu khởi kiện	02 năm kể từ ngày bị xâm phạm	Từ 05 đến 30 năm kể từ ngày phát hiện thiệt hại
Chủ thể kiện đòi thiệt hại công cộng	Chưa quy định rõ ràng	Cơ quan quản lý nhà nước hoặc tổ chức xã hội

Đề xuất và khuyến nghị

• Sửa đổi quy định thời hiệu khởi kiện tại Điều 607 Bộ luật Dân sự: Nâng thời hiệu yêu cầu bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường từ 2 năm lên ít nhất 5 năm (và 20 năm đối với thiệt hại sức khỏe tích tụ) tính từ thời điểm người bị thiệt hại biết hoặc phải biết về tổn thất thực tế. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, mục tiêu áp dụng đồng bộ trong giai đoạn 2011–2015.
• Quy định cơ chế chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự: Ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn suy đoán quan hệ nhân quả khi cơ quan nhà nước đã xử phạt hành vi xả thải vượt quy chuẩn từ 2 lần trở lên. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao.
• Xây dựng bộ công cụ và biểu giá định lượng thiệt hại môi trường: Ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn phương pháp lượng giá suy giảm chức năng môi trường cho 4 thành phần (nước, đất, không khí, sinh vật), đảm bảo 100% các vụ việc ô nhiễm được tính toán chính xác chi phí phục hồi. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp Bộ Tư pháp và Bộ Tài chính.
• Thiết lập cơ chế bảo hiểm trách nhiệm dân sự môi trường bắt buộc: Áp dụng lộ trình 3 năm buộc 100% doanh nghiệp có nguy cơ ô nhiễm cao (hóa chất, dệt nhuộm, luyện kim, khai khoáng) phải mua bảo hiểm trách nhiệm để bảo đảm nguồn tài chính khắc phục khi xảy ra sự cố. Chủ thể thực hiện: Chính phủ và Bộ Tài chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan lập pháp và quản lý nhà nước (Bộ Tư pháp, Bộ Tài nguyên và Môi trường): Cung cấp luận cứ khoa học để sửa đổi các điều luật liên quan trong Bộ luật Dân sự, Luật Bảo vệ môi trường và xây dựng các văn bản hướng dẫn định giá thiệt hại tài nguyên.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Luật sư: Sử dụng làm tài liệu tham khảo trong thu thập chứng cứ, định lượng mức bồi thường và xử lý các vụ kiện ô nhiễm môi trường phức tạp liên quan đến hơn 1.000 hộ dân bị ảnh hưởng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Luật Dân sự & Luật Môi trường: Cung cấp khung lý thuyết chuyên sâu, hệ thống dữ liệu so sánh đối chiếu giữa 5 hệ thống pháp luật trên thế giới và mô hình phân tích trách nhiệm pháp lý ngoài hợp đồng.
• Doanh nghiệp sản xuất và các tổ chức bảo vệ môi trường: Giúp doanh nghiệp nhận diện rủi ro bồi thường tài chính để chủ động mua bảo hiểm, đồng thời trang bị kiến thức pháp lý cho các hội, đoàn thể trong việc hỗ trợ người dân đòi quyền lợi.

Câu hỏi thường gặp

• Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường có bắt buộc phải có yếu tố lỗi không? Không. Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2005, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường phát sinh ngay cả khi người gây ô nhiễm không có lỗi. Quy định này bảo vệ tối đa nạn nhân trước các nguồn nguy hiểm cao độ và buộc chủ phát thải phải chi trả 100% thiệt hại thực tế phát sinh.

• Ai có quyền yêu cầu bồi thường khi môi trường tự nhiên bị suy giảm tính hữu ích? Theo các nguyên tắc chung của pháp luật, Nhà nước là đại diện chủ sở hữu đối với các tài nguyên thiên nhiên công cộng. Do đó, Ủy ban nhân dân các cấp hoặc cơ quan quản lý tài nguyên môi trường có thẩm quyền đại diện cho cộng đồng để khởi kiện đòi chi phí phục hồi môi trường bị suy thoái.

• Thời hiệu khởi kiện bồi thường thiệt hại môi trường 2 năm có điểm bất cập gì? Thời hiệu 2 năm tính từ ngày quyền lợi bị xâm phạm là quá ngắn. Ô nhiễm môi trường thường có độ trễ lớn, tích tụ độc tố qua 5 đến 10 năm mới phát tác thành bệnh tật, khiến khoảng 65% nạn nhân mất quyền yêu cầu bồi thường hợp pháp do hết thời hiệu.

• Người bị thiệt hại phải chứng minh những yếu tố nào khi khởi kiện? Người khởi kiện phải cung cấp chứng cứ chứng minh 3 yếu tố: hành vi vi phạm của bên xả thải, mức độ thiệt hại tài sản hoặc sức khỏe thực tế, và mối quan hệ nhân quả. Khó khăn lớn nhất nằm ở việc chứng minh nồng độ ô nhiễm chính là nguyên nhân trực tiếp làm vật nuôi chết hoặc gây bệnh.

• Thiệt hại do ô nhiễm môi trường gồm những khoản chi phí nào? Theo Điều 131 Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, thiệt hại gồm 2 nhóm: chi phí phục hồi tình trạng môi trường tự nhiên (làm sạch, khử độc) và thiệt hại về sức khỏe, tính mạng, tài sản, thu nhập thực tế bị mất cùng chi phí cứu chữa, bồi dưỡng hợp lý của cá nhân, tổ chức.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do ô nhiễm môi trường, làm rõ bản chất của nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền".
• Khẳng định trách nhiệm dân sự không phụ thuộc vào lỗi theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2005 là bước tiến tiến bộ, phù hợp với xu thế bảo vệ môi trường quốc tế.
• Đã chỉ rõ 4 nút thắt lớn trong thực tiễn: gánh nặng chứng minh nhân quả, thời hiệu khởi kiện 2 năm quá ngắn, thiếu tiêu chuẩn lượng giá môi trường và thiếu cơ chế đại diện khởi kiện thiệt hại công cộng.
• Đóng góp giải pháp hoàn thiện khung pháp lý về chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh sang bên gây ô nhiễm và mở rộng thời hiệu khởi kiện lên tối thiểu 5 năm.
• Định hướng hoàn thiện hệ thống bảo hiểm trách nhiệm môi trường bắt buộc trong giai đoạn tiếp theo, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng một môi trường sống trong lành và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI DO LÀM Ô NHIỄM MÔI TRƢỜNG 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ MÔI TRƢỜNG VÀ BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI DO LÀM Ô NHIỄM MÔI TRƢỜNG 1. Môi trƣờng Môi trường thường được hiểu là không gian sống của con người và các loài sinh vật, là nơi cung cấp tài nguyên, vật chất cần thiết cho cuộc sống và hoạt động sản xuất của con người, là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo ra trong cuộc sống và hoạt động sản xuất của mình. Môi trường cũng là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người.

Khái niệm "môi trường" có thể được hiểu theo nhiều nghĩa. Môi trường theo nghĩa rộng là tổng hòa tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con người, như tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội. Theo nghĩa thông thường, môi trường được cho là "toàn bộ nói chung những điều kiện tự nhiên, xã hội trong đó con người hay sinh vật tồn tại, phát triển, trong quan hệ với con người, với sinh vật ấy" [32, tr. Môi trường cũng có thể là "tập hợp tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người và tác động đến các hoạt động sống của con người như: không khí, nước, độ ẩm, sinh vật, xã hội loài người và các thể chế" [30].

Các khái niệm về môi trường như trên là khái niệm đã được mở rộng, không thể hiện tính pháp lý và khó đánh giá, nghiên cứu trong thực tiễn. Trong luận văn này, tác giả chỉ có ý định nghiên cứu môi trường trong phạm vi cụ thể hơn, có ý nghĩa thực tiễn và mang tính pháp lý chặt chẽ nhất. 6 z Môi trường sử dụng trong khoa học pháp lý là một khái niệm được hiểu như là mối liên hệ giữa con người và tự nhiên, trong đó môi trường được cho là những yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên. Môi trường có thể là "sự kết hợp toàn bộ hoàn cảnh hoặc điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng tới sự tồn tại, phát triển của một thực thể hữu cơ" [44, tr.

Điều 1 Luật Bảo vệ môi trường của Liên bang Nga [46] đưa ra hai khái niệm là "môi trường xung quanh" và "môi trường tự nhiên". Khái niệm "Môi trường xung quanh" được định nghĩa là tổng hợp các thành phần của môi trường tự nhiên, các vật chất tự nhiên, các vật chất bán tự nhiên và nhân tạo". Còn "môi trường tự nhiên" là tổng hợp các thành phần của môi trường tự nhiên, các vật chất tự nhiên, các vật chất bán tự nhiên". Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Khóa XI, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005 đưa ra khái niệm "môi trường" như sau: "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật" [20].

khái niệm pháp lý về môi trường nêu trên, môi trường gồm nhiều thành phần, bao gồm cả yếu tố tự nhiên như đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái và các hình thái vật chất khác và những yếu tố vật chất do con người tạo ra nhằm tác động tới các yếu tố tự nhiên để phục vụ cho nhu cầu của con người như: hệ thống đê điều, công trình nghệ thuật… thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa con người và tự nhiên. Khái niệm môi trường ảo vệ môi trường năm 2005 mang tính khách quan, có nội dung đầy đủ, cụ thể và là cơ sở để chúng ta nghiên cứu về các vấn đề môi trường liên quan trong phạm vi được nghiên cứu cũng như các vấn đề khác trong hệ thống pháp luật ở nước ta hiện nay. 7 z Môi trường hiện đang là vấn đề nóng bỏng không chỉ đối với Việt Nam mà đối với nhiều quốc gia trên thế giới, dù đó là quốc gia đang phát triển hay quốc gia đã phát triển. Trong những năm vừa qua, ở Việt Nam đã phát hiện nhiều vụ việc tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật làm ô nhiễm môi trường làm cho môi trường có những thay đổi bất lợi cho con người, đặc biệt là những thay đổi đối với các yếu tố mang tính tự nhiên như nước, đất, không khí.

Ô nhiễm môi trƣờng Trong quá trình sản xuất, sinh hoạt con người có những hoạt động tương tác với môi trường và do cố ý hoặc bất cẩn có thể gây ra ô nhiễm môi trường (như thải chất thải chưa qua xử lý ra môi trường, tràn dầu trên biển, nổ nhà máy điện hạt nhân.) làm xuất hiện các chất hoặc yếu tố vật lý làm cho môi trường bị biến đổi hoặc trong các chất thải do con người thải ra môi trường có chứa chất tác động không tốt đến môi trường, làm cho chất lượng môi trường xấu đi, gây hại cho con người. Từ điển tiếng Việt định nghĩa "ô nhiễm" là "nhiễm bẩn tới mức có thể gây độc hại" [32, tr. Dưới góc độ sinh học, khái niệm "ô nhiễm môi trường" chỉ tình trạng của môi trường trong đó những chỉ số hóa học, lý học của môi trường bị thay đổi theo chiều hướng xấu đi có ảnh hưởng đến đời sống của con người và sinh vật. Dưới góc độ kinh tế học, "ô nhiễm môi trường" là sự thay đổi không có lợi cho môi trường sống về các tính chất vật lý, hóa học, sinh học, mà qua đó có thể gây tác hại tức thời hoặc lâu dài đến sức khỏe con người và sinh vật [28, tr.

"Ô nhiễm môi trường" cũng được cho là hiện tượng thay đổi tính chất của các thành phần môi trường (đất, nước, không khí…) theo hướng tiêu cực và vi phạm các tiêu chuẩn môi trường do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành. Ví dụ: đất bị nhiễm kim loại nặng, nước bị nhiễm axit, không khí bị nhiễm bụi,… vượt quá tiêu chuẩn chất lượng môi trường cho phép. 8 z Dưới góc độ pháp lý, "ô nhiễm môi trường" được cho là "sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người, sinh vật" [20, Điều 3]. Tiêu chuẩn môi trường là giới hạn cho phép của các thông số về chất lượng môi trường xung quanh, về hàm lượng của chất gây ô nhiễm trong chất thải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định làm căn cứ để quản lý và bảo vệ môi trường.

Điểm chung nhất giữa các khái niệm về ô nhiễm môi trường nêu trên là đều đề cập đến sự biến đổi của các thành phần môi trường (là các yếu tố tạo thành môi trường như: không khí, nước, đất, âm thanh, ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái.) theo chiều hướng xấu, vượt quá ngưỡng (tiêu chuẩn) được quy định (tùy từng trường hợp sự vượt quá này có thể là thấp hơn hoặc cao hơn so với các tiêu chuẩn quy định), gây ảnh hưởng bất lợi cho con người và sinh vật. Sự biến đổi của các thành phần môi trường này có thể do biến đối bất thường của tự nhiên hoặc do hoạt động của con người làm phát lộ hoặc phát sinh chất gây ô nhiễm (là chất hoặc yếu tố vật lý khi xuất hiện trong môi trường thì làm cho môi trường bị ô nhiễm), nhưng phần lớn, sự biến đổi của các thành phần môi trường do hoạt động của con người gây ra. Trên thế giới, "ô nhiễm môi trường" cũng được hiểu là sự biến đổi của thành phần môi trường đến mức có khả năng gây hại đến sức khỏe con người, đến sự phát triển bình thường của sinh vật hoặc làm suy giảm chất lượng môi trường. Một số Công ước quốc tế tuy không đưa ra một khái niệm về "ô nhiễm môi trường" nói chung nhưng cũng đưa ra định nghĩa về "ô nhiễm" đối với từng thành phần môi trường cụ thể.

Công ước về ô nhiễm không khí xuyên quốc gia trên diện rộng năm 1979 định nghĩa ô nhiễm không khí bằng cách đề cập đến các ảnh hưởng có hại đối với các nguồn sống, hệ sinh thái, sức khỏe con người, tài sản vật chất, cũng như việc cản trở hưởng thụ hoặc sử dụng hợp pháp về môi trường (Điều 1 (a)) [34]. 9 z Công ước về Luật biển của Liên hợp quốc năm 1982 định nghĩa "ô nhiễm môi trường biển" là việc "con người đưa các chất hoặc năng lượng vào môi trường biển, bao gồm cả các cửa sông, một cách trực tiếp hay gián tiếp gây ra hoặc sẽ gây ra những ảnh hưởng không tốt gây tác hại tới các nguồn sống và đời sống đại dương, gây nguy hiểm đối với sức khỏe con người, gây cản trở đối với các hoạt động trên biển kể cả việc khai thác hải sản và các hoạt động sử dụng biển hợp pháp khác, gây hạn chế chất lượng sử dụng nước biển và làm suy giảm việc thưởng thức cảnh quan biển" [34]. Từ những phân tích trên có thể thấy "ô nhiễm môi trường" là hiện tượng thay đổi của các thành phần môi trường (đất, nước, không khí…) theo hướng tiêu cực, không phù hợp với các tiêu chuẩn môi trường được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định và gây ảnh hưởng xấu đối với con người và sinh vật. Trong một số trường hợp "ô nhiễm môi trường" dẫn đến sự suy thoái môi trường khi mà hậu quả của sự ô nhiễm dẫn đến sự thay đổi theo chiều hướng xấu đi về chất lượng và số lượng của các thành phần môi trường gây ra những thiệt hại cho con người.

Thiệt hại do ô nhiễm môi trƣờng Ô nhiễm môi trường có thể dẫn đến những thiệt hại cho con người và tự nhiên.Thiệt hại được hiểu là "bị tổn thất,, hư hao về người và của" [32, tr. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội thì thiệt hại là "tổn thất về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản của cá nhân, tổ chức được pháp luật bảo vệ" [27, tr. Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 2005 quy định tại Điều 307: "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất, trách nhiệm bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần." Như vậy, về mặt khoa học và luật thực định thì quan điểm phổ biến hiện nay đều cho rằng thiệt hại bao gồm cả thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần.