PhÇn I: Më ®Çu I. LÝ do chän ®Ò tµi Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, tríc sù nghiÖp ®æi míi toµn diÖn cña ®Êt níc, nÒn gi¸o dôc níc nhµ ®ang ®ãng vai trß chøc n¨ng cña mét cç m¸y c¸i nh»m ho¹t ®éng “ n©ng cao d©n trÝ, ®µo t¹o nh©n lùc , båi dìng nh©n tµi ” ®Ó hoµn thµnh tèt c«ng cuéc c«ng nghiÖp hãa - hiÖn ®¹i hãa ®Êt níc, ®a níc ta tiÕn kÞp vµ héi nhËp víi c¸c níc trong khu vùc nãi riªng vµ toµn cÇu nãi chung. KÕt qu¶ ®ã bíc ®Çu ®îc kh¼ng ®Þnh bëi sè lîng häc sinh ®¹t gi¶i quèc gia vµ quèc tÕ ë níc ta ngµy cµng t¨ng nhanh. §Æc biÖt kÕt qu¶ tham dù c¸c k× thi Olympic Hãa häc quèc tÕ cña ®éi tuyÓn häc sinh giái níc ta trong nhiÒu n¨m gÇn ®©y ®· ghi nhËn nhiÒu thµnh tÝch tù hµo vµ khÝch lÖ.
Olympiad 35 th-2003 t¹i Hy L¹p ®¹t mét huy ch¬ng vµng vµ ba huy ch¬ng ®ång, Olympiad 36th -2004 t¹i CHLB §øc ®¹t ba huy ch¬ng b¹c vµ mét huy ch¬ng ®ång, Olympiad 37th- 2005 t¹i §µi Loan ®¹t ba huy ch¬ng vµng vµ mét huy ch¬ng b¹c. Tõ thùc tÕ ®ã ®Æt ra cho nghµnh gi¸o dôc vµ ®µo t¹o kh«ng nh÷ng cã nhiÖm vô ®µo t¹o toµn diÖn cho thÕ hÖ trÎ mµ ph¶i cã chøc n¨ng ph¸t hiÖn, båi dìng tri thøc n¨ng khiÕu cho häc sinh nh»m ®µo t¹o c¸c em trë thµnh nh÷ng nhµ khoa häc mòi nhän trong tõng lÜnh vùc. §©y chÝnh lµ nhiÖm vô cÊp thiÕt trong viÖc båi dìng häc sinh giái vµ tuyÓn chän c¸c em cã n¨ng khiÕu thùc sù cña tõng bé m«n vµ c¸c líp chuyªn ë trung t©m gi¸o dôc chÊt lîng cao. 1 XuÊt ph¸t tõ thùc tr¹ng d¹y vµ häc ë c¸c líp chuyªn Hãa häc còng nh viÖc båi dìng häc sinh giái Hãa häc cßn ®ang gÆp mét sè khã kh¨n phæ biÕn: - Gi¸o viªn cha më réng ®îc kiÕn thøc Hãa häc c¬ b¶n phï hîp víi häc sinh chuyªn hãa vµ häc sinh giái Hãa häc.
Nghiªn cøu ch¬ng tr×nh thi Olympic quèc gia vµ ®Æc biÖt lµ quèc tÕ cho thÊy kho¶ng c¸ch kiÕn thøc gi÷a néi dung ch¬ng tr×nh thi Olympic lµ rÊt xa. §Ó rót ng¾n kho¶ng c¸ch ®ã cÇn trang bÞ cho c¸c em mét sè kiÕn thøc Hãa häc c¬ b¶n ngang tÇm víi ch¬ng tr×nh ®¹i häc níc ta vÒ møc ®é vËn dông. - V× cha chuÈn bÞ tèt hÖ thèng lÝ thuyÕt c¬ b¶n nªn còng ch- a x©y dùng ®îc mét hÖ thèng bµi tËp n©ng cao vµ chuyªn s©u phï hîp víi n¨ng khiÕu t duy cña c¸c em. X©y dùng mét hÖ thèng lÝ thuyÕt, bµi tËp hãa häc c¬ b¶n vµ chuyªn s©u tõng vÊn ®Ò mét ®Ó gi¸o viªn båi dìng vµ häc sinh chuyªn Hãa häc tham kh¶o thiÕt nghÜ lµ rÊt cÇn thiÕt.
§Ò tµi nµy mong muèn gãp mét phÇn nhá bÐ vµo môc ®Ých to lín ®ã. Môc ®Ých ®Ò tµi X©y dùng hÖ thèng lÝ thuyÕt, bµi tËp c¬ b¶n vµ n©ng cao vÒ phÇn “ CÊu t¹o nguyªn tö vµ liªn kÕt hãa häc ” nh»m båi dìng häc sinh giái còng nh häc sinh chuyªn Hãa häc n¾m v÷ng phÇn nµy mét c¸ch toµn diÖn c¶ vÒ lÝ thuyÕt vµ bµi tËp, ph¬ng ph¸p gi¶i víi môc ®Ých gióp c¸c em chuÈn bÞ tèt trong c¸c kú thi Olympic Hãa häc. NhiÖm vô cña ®Ò tµi 2 1. Nghiªn cøu c¬ së lÝ luËn, thùc tiÔn cña ®Ò tµi.
X¸c ®Þnh néi dung c¬ b¶n cña c¸c ch¬ng cÊu t¹o nguyªn tö vµ liªn kÕt hãa häc trong tµi liÖu gi¸o khoa Hãa häc ban KHTN vµ gi¸o khoa chuyªn Hãa häc. Ph©n tÝch c©u hái vµ bµi tËp phÇn “ CÊu t¹o nguyªn tö vµ liªn kÕt hãa häc ” dùa vµo tµi liÖu gi¸o khoa Hãa häc ban KHTN, gi¸o khoa chuyªn Hãa häc vµ ®Ò thi häc sinh giái cÊp TØnh, cÊp Quèc Gia, Olympic Hãa häc quèc tÕ. X©y dùng hÖ thèng lÝ thuyÕt, ph©n d¹ng c©u hái vµ bµi tËp vÒ phÇn “cÊu t¹o nguyªn tö vµ liªn kÕt hãa häc ” dïng cho häc sinh kh¸, giái Hãa häc ë bËc THPT. Thùc nghiÖm s ph¹m: Nh»m kiÓm tra vµ ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ hÖ thèng lÝ thuyÕt, bµi tËp ®· x©y dùng.
Gi¶ thuyÕt khoa häc NÕu cã mét hÖ thèng lÝ thuyÕt, bµi tËp c¬ b¶n, kÕt hîp víi ph¬ng ph¸p båi dìng ®óng híng cña gi¸o viªn, ch¾c ch¾n sÏ thu ®îc kÕt qu¶ cao trong viÖc båi dìng häc sinh giái vµ häc sinh chuyªn hãa häc. Ph¬ng ph¸p ngiªn cøu Trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu ®Ò tµi, chóng t«i sö dông kÕt hîp nhiÒu ph¬ng ph¸p: 1. Nghiªn cøu lý luËn - Nghiªn cøu lý luËn vÒ môc ®Ých, yªu cÇu, biÖn ph¸p ph¸t hiÖn vµ båi dìng häc sinh giái Hãa häc. 3 - Nghiªn cøu lý luËn vÒ viÖc x©y dùng hÖ thèng c¸c c©u hái vµ bµi tËp phÇn “ CÊu t¹o nguyªn tö vµ liªn kÕt hãa häc ” dùa trªn quan ®iÓm lÝ luËn vÒ qu¸ tr×nh nhËn thøc.
- T×m hiÓu tµi liÖu cã liªn quan ®Õn luËn v¨n: S¸ch, b¸o, t¹p chÝ, néi dung ch¬ng tr×nh, tµi liÖu gi¸o khoa chuyªn Hãa häc, c¸c ®Ò thi Hãa häc trong níc vµ quèc tÕ nh»m ®Ò ra gi¶ thuyÕt khoa häc vµ néi dung cña luËn v¨n. Nghiªn cøu thùc tiÔn - T×m hiÓu thùc tiÔn gi¶ng d¹y vµ båi dìng häc sinh kh¸, giái ë c¸c líp chuyªn, chän Hãa häc nh»m ph¸t hiÖn vÊn ®Ò nghiªn cøu. - Trao ®æi kinh nghiÖm víi c¸c gi¸o viªn cã nhiÒu kinh nghiÖm trong båi dìng häc sinh kh¸, giái, … 3. Thùc nghiÖm s ph¹m: Nh»m ®¸nh gi¸ hÖ thèng lÝ thuyÕt, bµi tËp do chóng t«i su tÇm, biªn so¹n khi ¸p dông vµo thùc tÕ gi¶ng d¹y, båi dìng häc sinh giái ®Ó dù thi häc sinh giái cÊp TØnh vµ cÊp Quèc gia.
Nh÷ng ®ãng gãp cña ®Ò tµi 1. VÒ lÝ luËn: Bíc ®Çu ®Ò tµi ®· x¸c ®Þnh vµ gãp phÇn x©y dùng ®îc mét hÖ thèng lÝ thuyÕt, bµi tËp vÒ cÊu t¹o nguyªn tö vµ liªn kÕt hãa häc t¬ng ®èi phï hîp víi yªu cÇu vµ môc ®Ých båi dìng häc sinh giái Hãa häc ë trêng phæ th«ng vµ gi¶ng d¹y c¸c líp chuyªn hiÖn nay. VÒ mÆt thùc tiÔn: Néi dung cña luËn ¸n gióp gi¸o viªn cã thªm nhiÒu t liÖu bæ Ých trong viÖc gi¶ng d¹y líp chuyªn vµ båi d- ìng ®éi tuyÓn häc sinh giái. 4 PhÇn II: Néi dung Ch¬ng I: Tæng quan vÒ c¬ së lÝ luËn vµ thùc tiÔn cña ®Ò tµi I.
Båi dìng häc sinh giái Ho¸ häc ë bËc trung häc phæ th«ng I. Båi dìng häc sinh giái lµ ph¸t hiÖn, ®µo t¹o nh©n tµi cho ®Êt níc [13] Trong c«ng cuéc c¶i c¸ch gi¸o dôc hiÖn nay, viÖc ph¸t hiÖn vµ ®µo t¹o nh÷ng häc sinh giái ®Ó t¹o ®µ ph¸t triÓn nh©n tµi cho ®Êt níc lµ mét trong nh÷ng nhiÖm vô quan träng ë bËc THPT. V× thÕ ngêi gi¸o viªn bé m«n cÇn cã nhiÖm vô ph¸t hiÖn, båi dìng häc sinh giái bé m«n. C«ng viÖc nµy míi mÎ, cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n vµ mang nh÷ng nÐt ®Æc thï cña nã.
Trong c¸c kú thi häc sinh giái Quèc gia, Quèc tÕ nh×n chung sè häc sinh ®Æc biÖt lµ häc sinh ViÖt Nam ®o¹t gi¶i ngµy cµng t¨ng c¶ vÒ sè lîng vµ chÊt lîng so víi nhiÒu Quèc gia kh¸c. Hä ®· ph¸t huy ®îc nh÷ng n¨ng lùc tÝch cùc cña m×nh trªn mäi lÜnh vùc cña nÒn kinh tÕ quèc d©n, nhiÒu ngêi ®· trë thµnh nh÷ng chuyªn gia ®Çu ngµnh trong c¸c lÜnh vùc c«ng nghiÖp, n«ng nghiÖp, gi¸o dôc - ®µo t¹o… Do vËy vÊn ®Ò båi dìng häc sinh giái Ho¸ häc lµ cÇn thiÕt. Nh÷ng n¨ng lùc vµ phÈm chÊt cña mét häc sinh giái Ho¸ häc [14] 5 a. Cã n¨ng lùc tiÕp thu kiÕn thøc vµ cã kiÕn thøc c¬ b¶n v÷ng vµng, s©u s¾c, hÖ thèng.
BiÕt vËn dông linh ho¹t, s¸ng t¹o nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n ®ã vµo t×nh huèng míi. Cã n¨ng lùc t duy s¸ng t¹o, suy luËn logic. BiÕt ph©n tÝch, tæng hîp, so s¸nh, kh¸i qu¸t ho¸ vÊn ®Ò, cã kh¶ n¨ng sö dông linh ho¹t ph¬ng ph¸p t duy: quy n¹p, diÔn dÞch, lo¹i suy… c. Cã kü n¨ng thùc nghiÖm tèt, cã n¨ng lùc vÒ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc ho¸ häc.
BiÕt nªu ra nh÷ng lý luËn cho nh÷ng hiÖn tîng x¶y ra trong thùc tÕ, biÕt c¸ch dïng thùc nghiÖm ®Ó kiÓm chøng l¹i nh÷ng lý luËn trªn vµ biÕt c¸ch dïng lý thuyÕt ®Ó gi¶i thÝch nh÷ng hiÖn tîng ®· ®îc kiÓm chøng. Mét sè biÖn ph¸p ph¸t hiÖn vµ båi dìng häc sinh giái Ho¸ häc [14] a. Mét sè biÖn ph¸p ph¸t hiÖn häc sinh cã n¨ng lùc trë thµnh häc sinh giái Ho¸ häc. Lµm râ møc ®é ®Çy ®ñ, chÝnh x¸c cña kiÕn thøc, kü n¨ng, kü x¶o theo tiªu chuÈn kiÕn thøc, kü n¨ng cña ch¬ng tr×nh vµ s¸ch gi¸o khoa.
Muèn vËy ph¶i kiÓm tra häc sinh ë nhiÒu phÇn cña ch¬ng tr×nh, vÒ kiÕn thøc lý thuyÕt, bµi tËp vµ thùc hµnh. Cã thÓ thay ®æi mét vµi phÇn trong ch¬ng tr×nh nh»m môc ®Ých ®o kh¶ n¨ng tiÕp thu cña mçi häc sinh trong líp vµ gi¶ng d¹y lý thuyÕt lµ mét qu¸ tr×nh trang bÞ cho häc sinh vèn kiÕn thøc tèi thiÓu trªn c¬ së ®ã míi ph¸t hiÖn ®îc n¨ng lùc s½n cã cña mét vµi häc sinh th«ng qua c¸c c©u hái cñng cè. Lµm râ tr×nh ®é nhËn thøc vµ møc ®é t duy cña tõng häc sinh b»ng nhiÒu biÖn ph¸p vµ nhiÒu t×nh huèng vÒ lý thuyÕt 6 vµ thùc nghiÖm ®Ó ®o møc ®é t duy cña tõng häc sinh. §Æc biÖt ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng vËn dông kiÕn thøc mét c¸ch linh ho¹t, s¸ng t¹o.
So¹n th¶o vµ lùa chän mét sè d¹ng bµi tËp ®¸p øng hai yªu cÇu trªn ®©y ®Ó ph¸t hiÖn häc sinh cã n¨ng lùc trë thµnh häc sinh giái Ho¸ häc. Mét sè biÖn ph¸p c¬ b¶n trong qu¸ tr×nh båi dìng häc sinh giái Ho¸ häc. H×nh thµnh cho häc sinh mét kiÕn thøc c¬ b¶n, v÷ng vµng, s©u s¾c. §ã lµ lý thuyÕt chñ ®¹o, lµ c¸c ®Þnh luËt c¬ b¶n, lµ c¸c quy luËt c¬ b¶n cña bé m«n.
HÖ thèng kiÕn thøc ph¶i phï hîp víi logic khoa häc, logic nhËn thøc ®¸p øng sù ®ßi hái ph¸t triÓn nhËn thøc mét c¸ch hîp lý. RÌn luyÖn cho häc sinh vËn dông c¸c lý thuyÕt chñ ®¹o, c¸c ®Þnh luËt, quy luËt c¬ b¶n cña m«n häc mét c¸ch linh ho¹t, s¸ng t¹o trªn c¬ së b¶n chÊt ho¸ häc cña sù vËt, hiÖn tîng. RÌn luyÖn cho häc sinh dùa trªn b¶n chÊt ho¸ häc, kÕt hîp víi kiÕn thøc c¸c m«n häc kh¸c chän híng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò mét c¸ch logic vµ gän gµng. RÌn luyÖn cho häc sinh biÕt ph¸n ®o¸n (Quy n¹p, diÔn dÞch…) mét c¸ch ®éc ®¸o, s¸ng t¹o gióp cho häc sinh hoµn thµnh bµi lµm nhanh h¬n, ng¾n gän h¬n.