Chương 1 BẠO LỰC GIỮA VỢ CHỒNG VÀ VIỆC THỰC HIỆN BÌNH ĐẲNG GIỚI 1. Khái niệm chung về bạo lực giữa vợ và chồng 1. Bạo lực giữa vợ và chồng là một dạng BLGĐ Trong tiếng Việt, bạo lực được hiểu là "sức mạnh dùng để cưỡng bức, trấn áp hoặc lật đổ" [39, tr. Khái niệm này khiến bạo lực thường được hiểu như các hoạt động chính trị, là phương thức chống lại lực lượng đối lập hay thực hiện một cuộc cách mạng lật đổ chính quyền và thiên về sử dụng sức mạnh vật chất.
Tuy nhiên, trên thực tế bạo lực được coi như một phương thức hành xử trong các quan hệ xã hội nói chung, bao gồm cả quan hệ hôn nhân gia đình. Các mối quan hệ xã hội vốn rất đa dạng và phức tạp nên hành vi bạo lực cũng rất phong phú, được chia thành nhiều dạng khác nhau tùy theo từng góc độ nhìn nhận: bạo lực nhìn thấy được và bạo lực không nhìn thấy được; bạo lực với phụ nữ, với trẻ em; bạo lực với chồng, với vợ… BLGĐ là một dạng thức của bạo lực xã hội, là “hành vi cố ý của các thành viên gia đình gây tổn hại hoặc đe dọa gây tổn hại về vật chất, tinh thần, kinh tế đối với các thành viên khác trong gia đình” [28]. Nói một cách khác hơn, đó là việc “các thành viên gia đình vận dụng sức mạnh để giải quyết các vấn đề gia đình” [29, tr. Khái niệm BLGĐ gắn liền với khái niệm thành viên gia đình, bởi vì theo quy định tại Khoản 1 Điều 2 Luật PCBLGĐ thì BLGĐ xảy ra giữa các thành viên gia đình.
Dưới góc độ pháp lý, gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau [26]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xuất phát từ khái niệm về gia đình theo khoản 10 Điều 8 Luật HN&GĐ 2000, có thể hiểu thành viên gia đình gồm: vợ với chồng (có quan hệ hôn nhân hợp pháp); cha mẹ với con; ông bà với cháu; anh, chị, em với nhau (có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng). Tuy nhiên, đây là cách hiểu về khái niệm gia đình theo nghĩa hẹp. Bởi vì, khi tìm hiểu về khái niệm gia đình và thành viên gia đình, cần phải xem xét đến các yếu tố về tình cảm, sự gắn bó giữa các thành viên với nhau.
Nếu chỉ xem những người có quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng mới là các thành viên gia đình theo như quy định của pháp luật hiện nay thì chưa đầy đủ, vô tình đã loại bỏ ra nhiều thành viên khác mà đáng lẽ ra họ phải được coi các thành viên gia đình với nhau, đó là: bố, mẹ chồng với con dâu; bố, mẹ vợ với con rể; bố dượng, mẹ kế với con riêng; anh, chị, em họ; cô, dì, chú, bác với các cháu… Những người này có thể sống hoặc không sống cùng nhau trong một gia đình, mối quan hệ giữa họ là mối quan hệ giữa những gia đình nhỏ với nhau trong một đại gia đình lớn và họ chính là những người có “quan hệ gần” với những thành viên gia đình chính thống mà pháp luật đã quy định. Ví dụ: bố chồng và con dâu được coi là thành viên gia đình bởi con dâu là người có quan hệ hôn nhân với con trai là người có quan hệ huyết thống với bố chồng. Các mối quan hệ thường có sự đan xen lẫn nhau, vì vậy, xét trên yếu tố tình cảm, nhân thân, sự gắn bó thì họ phải được coi là các thành viên gia đình với nhau. Vì vậy, thành viên gia đình nên được hiểu gồm những người có quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng và những người có quan hệ họ hàng huyết thống khác.
Từ những cách nhìn nhận trên, có thể hiểu BLGĐ là bất kỳ hành vi bạo lực hay đe dọa có hành vi bạo lực xảy ra giữa các thành viên trong gia đình với nhau. Hành vi bạo lực gia đình có thể do một người gây cho một người, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một người gây cho nhiều người, hoặc có thể do nhiều người gây cho một người những tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế… Quan hệ vợ chồng là quan hệ trung tâm, hình thành, duy trì và phát triển gia đình; vì vậy, bạo lực giữa vợ và chồng là một dạng của BLGĐ. Từ khái niệm BLGĐ được quy định tại khoản 1 Điều 2 Luật PCBLGĐ có thể định nghĩa bạo lực giữa vợ và chồng như sau: “Bạo lực giữa vợ và chồng là hành vi cố ý của một hoặc hai bên vợ chồng gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về vật chất, tinh thần, kinh tế cho người kia xảy ra trong quan hệ vợ chồng” [8, tr. Như vậy, phạm vi chủ thể của hành vi bạo lực giữa vợ và chồng hẹp hơn so với chủ thể của hành vi BLGĐ, nghĩa là hành vi bạo lực chỉ có thể do người chồng hoặc người vợ thực hiện đối với người kia.
Hành vi bạo lực giữa vợ chồng là hành vi bạo lực trong gia đình. Các dạng bạo lực giữa vợ và chồng BLGĐ có thể biểu hiện dưới các dạng khác nhau, tùy từng góc độ nghiên cứu mà các tác giả đưa ra các cách phân loại BLGĐ dưới các tiêu chí khác nhau. - Theo quan điểm của Lê Thị Quý và Đặng Vũ Cảnh Linh [29] thì trong xã hội Việt Nam, bạo lực gia đình thường diễn ra dưới hai hình thức: bạo lực nhìn thấy được và bạo lực không nhìn thấy được. + Bạo lực nhìn thấy được: thường là các hành vi đánh đập, cưỡng ép quan hệ tình dục, sử dụng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực để thỏa mãn tình dục, dùng vũ lực để can thiệp vào ý muốn sử dụng các biện pháp tránh thai của vợ; tác động và xâm hại trực tiếp đến thể chất, sức khỏe của nạn nhân.
+ Bạo lực không nhìn thấy được: gồm hành vi bóc lột về lao động, thờ ơ, vô trách nhiệm với phụ nữ, trừng phạt về tinh thần. - Tác giả Vũ Mạnh Lợi và các cộng sự cho rằng có bốn loại bạo lực là: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngược đãi về thân thể, ngược đãi về lời nói, ngược đãi về tình cảm, ngược đãi liên quan đến tình dục [13]. - Theo nghiên cứu của Bùi Thu Hằng thì có năm loại BLGĐ [7, tr.27] gồm: + Cưỡng bức thân thể: gồm các hành vi như đấm đá, bạt tai. gây tổn thương về thể xác.
+ Cưỡng bức tình dục: gồm việc ép phải quan hệ tình dục hoặc bắt xem những hình ảnh khiêu dâm mà không được sự đồng ý của phụ nữ. + Cưỡng bức về tâm lý và tình cảm: gồm việc buộc nạn nhân sống trong bầu không khí bị đe dọa và so sánh họ với người khác với lời lẽ mạt sát. + Cưỡng bức về mặt xã hội: gồm việc cắt đứt các mối quan hệ giữa người phụ nữ với người thân trong gia đình và bạn bè. + Cưỡng bức về tài chính: là người chồng hoặc vợ hoàn toàn kiểm soát về mặt tài chính đối với người kia.
Như vậy, trong các cách phân loại này có một số nét tương đồng: bạo lực nhìn thấy được có thể bao gồm bạo lực thân thể, bạo lực tình dục, trong đó bạo lực thân thể có thể gồm nhiều hành vi như đánh, tát, dùng vũ lực, tạt axit,. và bạo lực không nhìn thấy được có thể bao gồm các hành vi nhằm tác động tới tâm lý, tình cảm, tinh thần khác. Tuy nhiên, giữa các loại bạo lực không có ranh giới rõ ràng, bởi có những loại bạo lực vừa nhìn thấy được, thể hiện qua các tác động về cơ thể, sức khỏe, vừa không nhìn thấy được, thể hiện qua những tổn thương về tinh thần, tình cảm, ví dụ như bạo lực tình dục. Theo LPCBLGĐ 2007 thì BLGĐ gồm các hành vi gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế và được thể hiện bằng những hành vi sau: - Hành hạ, ngược đãi, đánh đập hoặc hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khoẻ, tính mạng; - Lăng mạ hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm; 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Cô lập, xua đuổi hoặc gây áp lực thường xuyên về tâm lý gây hậu quả nghiêm trọng; - Ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình giữa ông, bà và cháu; giữa cha, mẹ và con; giữa vợ và chồng; giữa anh, chị, em với nhau; - Cưỡng ép quan hệ tình dục; - Cưỡng ép tảo hôn; cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ; - Chiếm đoạt, huỷ hoại, đập phá hoặc có hành vi khác cố ý làm hư hỏng tài sản riêng của thành viên khác trong gia đình hoặc tài sản chung của các thành viên gia đình; - Cưỡng ép thành viên gia đình lao động quá sức, đóng góp tài chính quá khả năng của họ; kiểm soát thu nhập của thành viên gia đình nhằm tạo ra tình trạng phụ thuộc về tài chính; - Có hành vi trái pháp luật buộc thành viên gia đình ra khỏi chỗ ở (Khoản 1 Điều 2) Bạo lực giữa vợ và chồng là một dạng của BLGĐ, vì thế, trên cơ sở các cách phân loại về BLGĐ của các tác giả, theo quan điểm của cá nhân, bạo lực giữa vợ và chồng có thể phân loại như sau: - Dựa vào hình thức thể hiện bên ngoài của hành vi bạo lực có thể phân thành hai loại: + Bạo lực nhìn thấy được: biểu hiện bằng những hành động cụ thể của người thực hiện hành vi bạo lực nhằm tác động trực tiếp tới thân thể nạn nhân.
Dạng bạo lực này rất dễ nhận biết đó là các hành động như: đánh đập, đấm đá, tát, tạt axít, bóp cổ, đuổi đi… + Bạo lực không nhìn thấy được: loại bạo lực này có thể thực hiện bằng hành động hoặc không hành động như bỏ mặc, thờ ơ, chiến tranh lạnh, không 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan tâm. Loại bạo lực này thường có sức tàn phá rất mạnh, nó khiến nạn nhân bị dày vò, đau khổ, héo mòn về tinh thần, tổn thương về tình cảm. - Dựa vào đối tượng tác động của hành vi bạo lực thì có thể phân thành 4 loại: + Bạo lực thể chất: là hành vi gây ra thương tích, thiệt hại về thân thể, tính mạng như đánh đập, ngược đãi, hành hạ về mặt thể xác khiến nạn nhân đau đớn, tật nguyền hoặc có thể tử vong.