Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Dạy học theo chủ đề và chuyên đề học tập DHTCĐ (Themes - Based Learning) là một trong số các mô hình dạy học tích cực, hướng đến chương trình dạy học hình thành và phát triển phẩm chất và năng lực người học. Đây là một chiến lược dạy học cụ thể hóa của mô hình dạy - tự học và quan điểm “lấy người học làm trung tâm”, chú trọng vào những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, có nội dung tích hợp những vấn đề mang tính thực tiễn.
Tư tưởng DHTCĐ xuất hiện khá sớm. Nhà triết học cổ Hi Lạp Socrate đã nêu “tính vấn đề” khi tọa đàm, tranh luận, là khởi đầu cho DHTCĐ trong dạy học.Ôkôn đã hoàn thành một công trình khá hoàn chỉnh và có giá trị về DHTCĐ, trong cuốn “Những cơ sở của dạy học theo chủ đề”. Những chương trình giáo dục của các nước phát triển khi thiết kế đều chú trọng đến dạy học theo tiếp cận năng lực và do đó, DHTCĐ, khả năng tích hợp kiến thức lí thuyết gắn liền với thực hành, ứng dụng vào thực tiễn cuộc sống đặc biệt được chú trọng. Theo đánh giá của UNESCO, việc đổi mới nội dung, chương trình và cách tiếp cận nội dung chương trình dạy học ở nhiều quốc gia đang có xu hướng tích hợp theo chủ đề học tập cùng với sự tích hợp công nghệ vào dạy học.
Ở Mĩ, nhiều nước Tây Âu và nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Indonesia, Singapore, Malaysia, Philipin,… kiến thức về Lý, Hóa, Sinh được tích hợp thành môn Khoa học ở cấp tiểu học và THCS, đến cấp THPT, các môn này được tách ra, nhưng vẫn được yêu cầu xây dựng chủ đề tích hợp có tính thực tiễn cao. Sự tích hợp thành môn Khoa học sẽ được giảng dạy theo một số chủ đề chính, sau đó được phân cấp thành các chủ đề nhỏ hơn. Ở Úc, chương trình Khoa học gồm các chủ đề chính: Làm việc khoa học; Cuộc sống và vật thể sống; Vật liệu tự nhiên và vật liệu nhân tạo; Năng lượng và sự biến đổi; Trái đất và vũ trụ. Ở Thái Lan, chương trình Khoa học gồm các chủ đề chính: Quá trình khoa học; Chất; Sinh vật và môi trường; Năng lượng và sự biến đổi.
Mỗi chủ đề chính lại được phát triển thành các chủ đề nhỏ và được phân thành các mức khác nhau từ Tiểu 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học đến THCS và THPT; Ở Phần Lan, đã triển khai chương trình cải cách giáo dục cấp tiến là loại bỏ việc “dạy theo môn học” truyền thống và ủng hộ việc “giảng dạy theo chủ đề”. Các bài giảng theo môn học được thay thế bởi các bài học dạy theo “hiện tượng”, hay giảng dạy theo chủ đề. Ở nước ta, DHTCĐ đang được nghiên cứu thử nghiệm trong phạm vi hẹp, chưa được triển khai đại trà. Các Sở Giáo dục, các trường học, trong sinh hoạt chuyên môn đã chú trọng về đổi mới PPDH, trong đó có những yêu cầu nhất định đối với DHTCĐ.
Tuy nhiên, còn dừng ở mức khuyến khích, dự thi. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ra Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 8 tháng 10 năm 2014, hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới PPDH và kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng, trong đó có hướng dẫn các bước xây dựng chủ đề dạy học theo 5 bước [4]. Nhiều cuộc thi DHTCĐ tích hợp được Bộ GD&ĐT triển khai nhằm kích thích GV sáng tạo, gắn nội dung dạy học với thực tiễn cuộc sống, góp phần đổi mới PPDH. Những nghiên cứu về DHTCĐ đã được một số tác giả đề cập đến [26], [27], [28] có ý nghĩa lí luận cho các nghiên cứu vận dụng DHTCĐ trong các môn học [22], [23].
Các CĐHT lần đầu tiên được đưa vào Chương trình GDPT ở nước ta, thuộc nội dung của các môn học lựa chọn trong giai đoạn định hướng nghề nghiệp, nhằm thực hiện yêu cầu phân hóa sâu, giúp HS tăng cường kiến thức và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức giải quyết một số vấn đề thực tiễn, đáp ứng yêu cầu định hướng nghề nghiệp [5]. Khi nghiên cứu về DHTCĐ và tổ chức DHTCĐ, chúng tôi thấy có nhiều phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực của HS. Dạy học dự án là một trong những phương pháp có nhiều hiệu quả. Dạy học dự án 1.
Tình hình nghiên cứu và vận dụng dạy học dự án trên thế giới Trên thế giới, khái niệm dự án (tiếng Anh là Project) có nguồn gốc từ tiếng La tinh và ngày nay được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch, trong đó đề án, dự thảo hay kế hoạch này cần được thực hiện nhằm đạt mục đích đề ra. Từ cuối thế kỉ XVI, khái niệm dự án được sử dụng đầu tiên ở Italia cho các sinh viên trường dạy nghề kiến trúc - xây dựng. Sang thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com do ảnh hưởng của các cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật, DHDA trở thành một PPDH được áp dụng thường xuyên ở các trường kĩ thuật của Pháp, Đức và Thụy Sĩ. Sau đó DHDA được William B.
Rogers, Đại học (ĐH) Kĩ thuật Massachusetts giới thiệu ở Mỹ vào năm 1865. Đến cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, DHDA được đưa vào sử dụng trong nhà trường phổ thông ở Mỹ trong phong trào cải cách giáo dục lấy HS làm trung tâm. Thời gian đó các nhà sư phạm mới xây dựng cơ sở lí luận cho phương pháp dự án, coi đây là một PPDH lấy HS làm trung tâm, có thể khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống (GV là trung tâm của quá trình dạy học). Dựa trên cơ sở của các học thuyết tâm lý giáo dục của J.
Vygotxki và các nhà sư phạm như Clements.W [33], DHDA đã được áp dụng cho tất cả các cấp học và các môn học trong các loại môi trường học tập khác nhau. Ngày nay, DHDA đã được sử dụng nhiều như là một hình thức dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học tích cực, định hướng vào hoạt động của người học. DHDA góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội, tham gia tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc tự lực, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần trách nhiệm và khả năng cộng tác làm việc của người học. Tình hình nghiên cứu và vận dụng dạy học dự án ở Việt Nam Từ những năm 70 của thế kỉ XX, DHDA bắt đầu được các nhà lí luận dạy học và GV nghiên cứu và vận dụng trong dạy học ở các trường đại học và phổ thông ở nước ta.
Hướng dẫn về DHDA được mô tả trong tài liệu do dự án Việt - Bỉ thực hiện, [7], là căn cứ để các nghiên cứu sau này vận dụng. Đã có rất nhiều luận án nghiên cứu về DHDA trong môn Toán [17] trong môn Vật lí [15]; môn Hóa học [3]; môn Sinh học [21]. Các nghiên cứu về DHDA trong dạy học Sinh học [1], [12], [13], cũng như vận dụng trong dạy học các môn học khác [2], [9], [14],…, đều xác định DHDA là hình thức tổ chức các DAHT, trong đó, người học thực hiện các nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết với thực hành, giữa kiến thức, kĩ năng với kinh nghiệm thực tiễn dưới sự hướng dẫn, điều khiển của GV. Nghiên cứu về DHDA khá đa dạng.
Mỗi môn học khi vận dụng DHDA có mục tiêu, nội dung và cách tổ chức khác nhau nhưng đều hướng tới tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên, do các CĐHT là nội dung GDPT mới, chưa có tác giả nào nghiên cứu DHDA các CĐHT, trong đó có CĐHT “Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống” (Sinh học 11), nên luận văn này sẽ hướng tới nghiên cứu vận dụng DHDA trong dạy học chuyên đề “Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống” tại các trường THPT tỉnh Hải Dương theo hướng hình thành và phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào việc phòng chống một số bệnh dịch ở người. Kết quả nghiên cứu về xây dựng nội dung CĐHT và tổ chức DHDA trong dạy học chuyên đề này sẽ có ý nghĩa làm nguồn tài liệu tham khảo và góp phần tiệm cận đến việc thực hiện Chương trình GDPT mới - chương trình hình thành và phát triển năng lực của HS. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm dạy học theo chủ đề và chuyên đề học tập DHTCĐ là một trong những chiến lược dạy học cụ thể hóa của mô hình dạy - tự học và quan điểm “Lấy người học làm trung tâm”, là mô hình mới thay thế cho mô hình dạy học truyền thống, bằng việc chú trọng vào những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực với trung tâm là HS và có nội dung tích hợp những vấn đề mang tính thực tiễn. Có nhiều quan điểm khác nhau về DHTCĐ. Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng quan điểm: DHTCĐ (Theme-based learning) là hình thức dạy học dựa vào việc thiết kế chủ đề dạy học và tổ chức dạy học chủ đề đó. GV sử dụng PPDH tích cực, không chỉ truyền thụ kiến thức mà tập trung vào việc hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ học tập.
DHTCĐ tăng cường sự tích hợp kiến thức, làm cho các kiến thức có mối liên hệ mạng lưới đa chiều, tích hợp vào nội dung kiến thức các ứng dụng kĩ thuật và thực tiễn đời sống, làm cho nội dung học tập có ý nghĩa hơn, hấp dẫn người học hơn, rèn luyện đồng thời được cả NL chung và NL chuyên biệt [27]. DHTCĐ là mô hình dạy học có thể dễ dàng vận dụng vào thực tiễn hiện nay, quan trọng là phải tổ chức lại một số bài học thành một chủ đề mang tính tích hợp, có ý nghĩa thực tiễn hơn so với cách trình bày của sách giáo khoa mà chúng ta đang có. Với những ưu thế nổi trội của mình như gắn học với hành, nhà trường và xã hội; phát huy tối đa dạy học tích hợp; rèn luyện cho HS năng lực GQVĐ, DHTCĐ có thể giải quyết được các vấn đề liên quan đến đổi mới giáo dục hiện nay: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.