Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên vô cùng quý giá của con người, nếu chúng ta biết khai thác và sử dụng, bảo vệ một cách hợp lý. Rừng không chỉ cung cấp những vật dụng thực phẩm lâm đặc sản như: thuốc men, gỗ củi, tre, nứa…mà rừng còn là lá phổi xanh của nhân loại, điều hòa khí quyển, hấp thu chất độc hại như: CO2, SO2 và làm cân bằng môi trường sinh thái đem lại cuộc sống trong lành cho con người và mọi sinh vật. Ngày nay Đảng và Nhà nước đã tạo mọi điều kiện để thu hút người dân sống trong và gần rừng tham gia bảo vệ rừng trồng, để bảo vệ nguồn gen cũng như làm cho rừng giàu thêm và phục hồi lại nhằm phủ xanh đồi núi trọc. Xoan ta hay Sầu đâu có tên khoa học là Melia azedarach Linn.
Là một loại thực vật thuộc họ Xoan ( Meliacea) nó phân bố chủ yếu ở Việt Nam, Lào, Camphuchia. Riêng ở Việt Nam dọc theo từ Bắc vào Nam hầu như tỉnh nào cũng có sự phân bố của cây Xoan ta, chúng mọc tự nhiên hoặc được trồng. Đây là loài cây thân gỗ có kích thước lớn có thể cao đến 30m đường kính gần 100cm. Gỗ Xoan thuộc gỗ nhóm V, gỗ Xoan có lõi màu hồng hay nâu nhạt, dác xám trắng; gỗ nhẹ mềm tỷ trọng 0.565; lực kéo ngang thớ 22kg/cm2, nén dọc thớ 339kg/cm2.
Gỗ Xoan sau khi ngâm khá bền khó bị mối mọt, cho nên gỗ Xoan thường được dùng trong xây dựng, trang trí nội thất và điêu khắc.Than và củi Xoan ta cung cấp một lượng nhiệt lớn. Ngoài ra lá, rễ Xoan còn đung làm phân xanh, thuốc sát trùng, hạt có thể ép dầu và chữa một số bệnh, ta có thể trồng Xoan để che bóng và phòng hộ. Đặc điểm sinh học: Xoan ta là loài cây ưa sáng, ưa khí hậu nóng ẩm, sinh trưởng và phát triển mạnh trên nhiều vùng đất khác nhau từ đất chua đến đất kiền hoặc hơi mặn, trồng sau khoảng 5-6 năm là có thể thu hoạch và nếu trồng lấy gỗ lớn thì kéo dài từ 8-10 năm. Đặc biệt cây Xoan ta có khả năng tái sinh (mọc lại từ gốc cũ đã thu hoạch cây) từ 3-4 lần.
2 Với đặc điểm sinh học như trên cũng như giá trị sử dụng về nhiều mặt nên Xoan là cây trồng lâm nghiệp có khả năng phát triển rộng rãi. Xuất phát từ những vấn đề trên, tôi đã thực hiện đề tài: “Một số biện pháp kỹ thuật chủ yếu trong sản xuất giống cây Xoan ta (Melia azedarach) tại vườn ươm Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. Mục đích của đề tài Nghiên cứu tìm ra phương pháp gieo ươm cây Xoan ta trong giai đoạn vườn ươm phục vụ nhu cầu trồng rừng, góp phần tăng hiệu quả kinh tế và cải thiện môi trường sống. Mục tiêu nghiên cứu Có được hướng dẫn một số kỹ thuật chủ yếu trong gieo ươm loài cây Xoan ta.
Trong học tập và nghiên cứu khoa học - Gắn kết giữa lý thuyết và thực hành - Giúp sinh viên nắm vững hơn về những kiến thức đã được học nhất là về sản xuất cây con. - Học được cách sắp xếp bố trí công việc trong học tập nghiên cứu một cách khoa học. - Học được cách sản xuất cây giống phục vụ cho công tác trồng rừng. - Bước đầu tiếp cận và áp dụng khoa học tiến bộ vào thực tế sản xuất.
- Giúp ta làm quen với công tác nghiên cứu khoa học và tạo tác phong làm việc độc lập khi ra thực tế 1. Trong thực tiễn sản xuất Kết quả đề tài là cơ sở để xuất một số kỹ thuật chủ yếu trong sản xuất giống cây Xoan ta trong giai đoạn vườn ươm. 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Nhân giống bằng hạt là phương pháp nhân giống đem lại hiệu quả cao và áp dụng phổ biến trong suốt thời gian qua.
Trong gieo ươm, việc xử lý hạt giống là một khâu quan trọng, tùy vào đặc điểm sinh lý, cấu tạo vỏ hạt của hạt giống khác nhau thì việc xử lý hạt cũng khác nhau. Xử lý khích thích hạt giống là tác động đồng loạt lên lượng hạt giống cần gieo nhằm diệt nấm mầm mống bệnh hại, đồng thời kích thích hạt nẩm mầm nhanh và đều, có nhiều phương pháp xử lý kích thích hạt giống khác nhau như: Phương pháp vật lý, hóa học, cơ giới,…Nhưng hiện nay phương pháp vật lý (dùng nước có nhiệt độ để kích thích hạt nảy mầm) thường được dùng nhiều hơn. Phương pháp này đơn giản dễ làm mà lại còn an toàn, áp dụng cho nhiều loại hạt. Qua trình nảy mầm của hạt chia làm 3 giai đoạn gối nhau: + Giai đoạn vật lý: Hạt hút nước và trương lên làm cho vỏ hạt nứt ra, dấu hiệu đầu tiên của nảy mầm.
+ Giai đoạn sinh hóa: Dưới tác động của nhiệt độ ẩm hạt tính men, hô hấp và đồng hóa tăng lên, các chất dự trữ được sử dụng và chuyển đến vùng sinh trưởng. + Giai đoạn sinh lý: Sự phân chia và lớn lên của các tế bào làm cho rễ mầm và chồi mầm đâm ra ngoài ra ngoài hạt thành cây mầm. (Lương Thị Anh- Mai Quang Trường, 2007) [1] Loại hạt khác nhau thì phương pháp xử lý kích thích khác nhau căn cứ vào độ dày của vỏ hạt, tim dầu trong hạt để lựa chọn phương pháp xử lý. 4 Kích thích được hạt nảy mầm tốt không có nghĩa đã được cây con tốt, mà cần nuôi dưỡng cây trong môi trường tốt.
Với cây con nuôi trong bầu, hỗn hợp ruột bầu phù hợp cây mới sinh trưởng tốt, đảm bảo được về mặt số lượng, chất lượng đáp ứng cho trồng rừng. Theo Nguyễn Văn Sở (2004) [2], thành phần ruột bầu là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng cây con trong vườn ươm. Hỗn hợp ruột bầu tốt phải đảm bảo nhưng điều kiện lý tính và hóa tính giúp cây sinh trưởng khỏe mạnh. Một hỗn hợp ruột bầu nhẹ, thoáng khí, khả năng giữu nước cao nhưng nghèo chất khoáng cũng không giúp cây phát triển tốt.
Ngược lại hỗn hợp chứa nhiều chất khoáng, nhưng cấu trúc đất nặng, khó thấm nước và thoát nước cũng ảnh hưởng xấu đến cây con. Thành phần hỗ hợp ruột bầu bao gồm đất, phân bón (hữu cơ, vô cơ) và chất phụ gia để đảm bảo điều kiện lý hóa của ruột bầu. Đất được chọn làm ruột bầu là đất tốt, có khả năng giữ ẩm và thoát nước tốt, thành phần cơ giới từ cát pha thịt nhẹ, pH trung tính, không mang mầm mống sâu bệnh. Theo Nguyễn Xuân Quát (1985) [4] để giúp cây con sinh trưởng và phát triển tốt, vấn đề bổ sung thêm chất khoáng và cải thiện tính chất của ruột bầu bằng cách bón phân là cách cần thiết.
Trong giai đoạn vườn ươm, những yếu tố đặc biệt quan tâm là đạm, lân, kali và các chất phụ gia. Đạm (N) là chất dinh dưỡng cần cho sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Mặc dù hàm lượng trong cây không cao, nhưng nitơ lại có vai trò quan trọng bậc nhất. Thiếu Nitơ cây không thể tồn tại.
Nitơ là thành phần quan trọng cấu tạo nên tất cả các axit amin và từ các axit amin tổng hợp nên tất cả các loại protein trong cơ thể thực vật. Vai trò của protein đối với sự sống của cơ thể thực vật là không thế thay thế được. Nitơ có mặt trong axit nucleic, tham gia vào cấu trúc của vòng porphyril, là những chất đóng vai trò quan trọng trong quang hợp và hô hấp của thực vật. 5 Nói chung, nitơ là dưỡng chất cơ bản nhất tham gia vào thành phần chính của protein, vào quá trình hình thành các chất quan trọng như amino axit, men, nhiều loại vitamin trong cây như B1 B2 B6.Nitơ thúc đẩy cây tăng trưởng, đâm nhiều chồi, lá to và xanh, quang hợp mạnh.
Nếu thiếu đạm, cây sinh trưởng chậm, còi cọc, lá ít và có kích thước nhỏ và hơi vàng. Nhưng nếu bón thừa đạm cũng gây tác hại cho cây. Biểu hiện của triệu chứng thừa đạm là cây sinh trưởng quá mức, cây dễ đổ ngã, nhiều sâu bệnh, lá có màu xanh đậm vì diệp lục được tổng hợp nhiều Trịnh Xuân Vũ, 1975[9]; Viện thổ nhưỡng nông hóa, 1998[10]; Ekta Khurana and J. Lân (P) là yếu tố quan trọng trong quá trình trao đổi năng lượng.
Lân có tác dụng làm tăng tính chịu lạnh cho cây trồng, thúc đẩy sự phát triển của hệ rễ. Lân cần thiết cho sự phân chia tế bào, mô phân sinh, kích thích sự phát triển của rễ, ra hoa, sự phát triển của hạt và quả. Cây được cung cấp đầy đủ lân sẽ tăng khả năng chống chịu với điều kiện bất lợi như lạnh, nóng, đất chua và kiềm. Nếu thiếu lân, kích thước cây nhỏ hơn bình thường, lá cây phồng cứng, lá màu xanh đậm, sau khi chuyển dần sang vàng; thân cây mềm, thấp; năng suất chất khô giảm.
Ngoài ra, thiếu lân sẽ hạn chế hiệu quả sử dụng đạm. Một vài loài lá kim khi thiếu lân lá sẽ đổi màu xanh thẫm, tím, tím nâu hay đỏ. Ở những loài cây lá rộng, thiếu lân sẽ dẫn đến lá có màu xanh đậm, xen kẽ với với các vết nâu, cây tăng trưởng chậm. Khi thừa lân không thấy tác hại nghiệm trọng như thừa nitơ (Trịnh Xuân Vũ, 1975[9]; Viện thổ nhưỡng nông hóa, 1998[10]; Ekta Khurana and J.
Kali (K) đóng vai trò chủ yếu trong việc chuyển hóa năng lượng, quá trình đồng hóa của cây, điều khiển quá trình sử dụng nước, thúc đẩy quá trinhg sử dụng đạm ở dạng NH+4 , giúp cây tăng sức đề kháng, cứng chắc, ít đổ ngã, chống sâu bệnh, chịu hạn và rét. Do vậy, nếu thiếu kali, thì cây có biểu hiện về hình 6 thái rất rõ như lá hơi ngắn, phiến lá hẹp và nhiều màu lục tối, sau chuyển sang vàng xuất hiện những chấm đỏ, lá bị khô (cháy) rồi rủ xuống (Trịnh Xuân Vũ, 1975[9]; Viện thổ nhưỡng nông hóa, 1998[10]. Các chất phụ gia thường được sử dụng là xơ dừa, tro trấu.chúng có tác dụng làm xốp đất giữ ẩm, thoáng khí. Những nghiên cứu trên thế giới Theo Thormas (1985)[14], chất lượng cây con có mối quan hệ logic với tình trạng chất khoáng.
Nitơ và photpho cung cấp nguyên liệu cho sự sinh trưởng và phát triển của cây con. Tình trạng dinh dưỡng của cây con thể hiện rõ qua màu sắc lá. Phân tích thành phần hóa học của mô là cách duy nhất để đo lượng mức độ thiếu hụt dinh dưỡng của cây con. Gallardo và đồng nghiệp đã bắt đầu một phân tích proteomic của quá trình nảy mầm của hạt giống cây Aribidopsis bằng cách sử dụng ecotype Landsberg erecta.