Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước cấp cơ sở là công cụ tài chính then chốt nhằm duy trì hoạt động của bộ máy hành chính và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội địa phương. Trong giai đoạn 2013 - 2017, phường Hạ Lý, quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng với diện tích 108,05 ha và dân số gần 14.000 người đã duy trì tổng thu ngân sách bình quân hàng năm trên 6 tỷ đồng. Tuy nhiên, thực tế quản lý tài chính tại địa bàn đối mặt với nhiều bất cập lớn, tiêu biểu là sự phụ thuộc nặng nề vào nguồn trợ cấp từ ngân sách cấp trên khi tỷ trọng thu bổ sung thường xuyên chiếm trên 80% tổng nguồn thu. Bên cạnh đó, sai số giữa số liệu quyết toán và dự toán thu qua các năm dao động lớn từ 1,64% đến 13,43%, phản ánh chất lượng công tác dự báo chưa theo sát thực tiễn phát sinh.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý thu chi ngân sách cấp xã phường, đồng thời phân tích thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại phường Hạ Lý giai đoạn 2013 - 2017. Mục tiêu cụ thể là nhận diện các điểm nghẽn trong khâu lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp tài chính khả thi đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng cao tính tự chủ tài khóa cơ sở, giảm tỷ lệ sai số dự toán xuống dưới 5%, tăng trưởng các nguồn thu phân cấp hưởng 100% từ 15% đến 20% mỗi năm và tối ưu hóa hiệu quả phân bổ nguồn lực công phục vụ an sinh xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết phân cấp tài khóa và lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại, kết hợp chặt chẽ với quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015. Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi:

  • Ngân sách nhà nước cấp xã phường: Quỹ tiền tệ tập trung của chính quyền cấp cơ sở, phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình huy động và sử dụng nguồn lực tài chính để thực hiện nhiệm vụ kinh tế - xã hội.
  • Phân cấp quản lý ngân sách: Sự phân định rõ ràng về quyền hạn, trách nhiệm giữa các cấp chính quyền trong việc quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi, đảm bảo vai trò chủ đạo của ngân sách cấp trên đi đôi với tính chủ động của cấp dưới.
  • Chu trình quản lý ngân sách: Trình tự khép kín gồm ba khâu bắt buộc: lập dự toán, chấp hành dự toán và quyết toán ngân sách hàng năm.
  • Cân đối ngân sách địa phương: Mối tương quan giữa tổng số thu được hưởng theo phân cấp và tổng nhu cầu chi theo chế độ định mức do Hội đồng nhân dân các cấp quy định.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ hệ thống báo cáo quyết toán, dự toán ngân sách và thống kê kinh tế xã hội giai đoạn 2013 - 2017 do Ban Tài chính - Kế toán phường Hạ Lý, Phòng Tài chính - Kế hoạch quận Hồng Bàng và Cục Thống kê thành phố Hải Phòng phát hành.

  • Cỡ mẫu và phạm vi dữ liệu: Bao gồm 100% hồ sơ, chứng từ và báo cáo quyết toán tài chính thuộc 5 năm tài khóa liên tục từ năm 2013 đến năm 2017.
  • Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ tổng thể đối với dữ liệu tài chính thứ cấp, nhằm bao quát toàn bộ các sắc thuế, phí, lệ phí và các khoản mục chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển phát sinh trên địa bàn.
  • Phương pháp phân tích: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian, phân tích tỷ trọng cơ cấu và phương pháp so sánh số tuyệt đối, số tương đối. Lý do lựa chọn phương pháp này là vì ngân sách công đòi hỏi tính chuẩn xác tuyệt đối của số liệu kế toán, giúp bóc tách rõ nét xu hướng biến động và đánh giá mức độ hoàn thành chỉ tiêu tài khóa một cách khoa học. Quá trình nghiên cứu và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục từ năm 2017 đến năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực tế tại phường Hạ Lý giai đoạn 2013 - 2017 chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

  • Nguồn thu phụ thuộc nặng nề vào cấp trên: Năm 2013, thu bổ sung từ ngân sách cấp trên đạt 4.345 triệu đồng, đến năm 2017 con số này là 3.886 triệu đồng, luôn chiếm trên 80% tổng thu ngân sách của phường. Trong đó, thu bổ sung cân đối tăng từ 2.925 triệu đồng năm 2013 lên 3.858 triệu đồng năm 2017, phản ánh mức độ tự chủ tài chính còn rất thấp.
  • Biến động mạnh ở các khoản thu hưởng 100%: Tổng thu hưởng 100% giảm liên tục từ 499 triệu đồng năm 2013 xuống mức đáy 343 triệu đồng năm 2016 (giảm 31,26%), sau đó tăng trở lại đạt 478 triệu đồng năm 2017. Trong cơ cấu này, thu phí và lệ phí năm 2017 đạt 201 triệu đồng (tăng 28,85% so với năm 2016), thu khác đạt 251 triệu đồng (tăng 34,95%).
  • Nguồn thu phân chia theo tỷ lệ thiếu ổn định: Khoản thu phân chia duy nhất trên địa bàn là thuế nhà đất. Chỉ tiêu này sụt giảm từ 426 triệu đồng năm 2013 xuống còn 136 triệu đồng năm 2016, sau đó tăng vọt 125% lên mức 306 triệu đồng trong năm 2017 nhờ siết chặt đôn đốc thuế.
  • Dự toán chi chưa cân đối với đầu tư phát triển: Năm 2013, dự toán chi ngân sách đạt mức cao nhất 5.106 triệu đồng với chi đầu tư phát triển là 1.015 triệu đồng. Tuy nhiên, đến năm 2017, thu bổ sung có mục tiêu cho chi đầu tư giảm mạnh xuống chỉ còn 28 triệu đồng, khiến chi thường xuyên (chi quản lý hành chính, an ninh quốc phòng, sự nghiệp kinh tế - xã hội) chiếm tỷ trọng gần như tuyệt đối.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của tình trạng mất cân đối thu chi bắt nguồn từ đặc thù cơ cấu kinh tế của phường với phần lớn là hộ kinh doanh cá thể và doanh nghiệp vận tải đa phương thức vừa và nhỏ, rất nhạy cảm với biến động thị trường. Trình độ năng lực lập dự toán của cán bộ tài chính cơ sở còn hạn chế, dẫn đến việc xây dựng số liệu thu chưa bao quát hết nguồn thu phát sinh thực tế.

So sánh với các địa phương lân cận trên địa bàn quận Hồng Bàng, phường Minh Khai đã ứng dụng kê khai thuế điện tử và đẩy mạnh thu hồi nợ đọng, giúp thu thuế và phí tăng bình quân 13,5%/năm; phường Quán Toan chủ động chuyển dịch cơ cấu thu thoát ly dần sự phụ thuộc vào nguồn thu từ đất sang khai thác thuế sản xuất kinh doanh. Đây là những bài học thực tiễn giá trị mà phường Hạ Lý cần học tập.

Toàn bộ các chuỗi số liệu về cơ cấu nguồn thu và sai lệch dự toán có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp đồ thị đường xu hướng, cùng bảng tổng hợp phân tích sai số dự toán - quyết toán để làm rõ sự dịch chuyển qua từng năm tài khóa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được kiến nghị thực hiện đến năm 2020:

  • Nâng cao chất lượng lập dự toán thu chi ngân sách: Chuẩn hóa quy trình điều tra, khảo sát người nộp thuế, áp dụng mô hình dự báo kinh tế lượng cơ bản nhằm giảm tỷ lệ chênh lệch giữa quyết toán và dự toán xuống dưới 5%. Chủ thể thực hiện: Ban Tài chính - Kế toán phối hợp với Chi cục Thuế quận Hồng Bàng; Thời hạn: Định kỳ quý 3 hàng năm giai đoạn 2018 - 2020.
  • Khai thác triệt để các nguồn thu tại chỗ: Triển khai rà soát 100% các cơ sở kinh doanh, hộ cá thể, tối ưu hóa các khoản phí dịch vụ công chứng một cửa và quản lý chặt chẽ thuế nhà đất. Mục tiêu đạt mức tăng trưởng nguồn thu tự cân đối hưởng 100% từ 15% đến 20%/năm. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân và Đội thuế phường Hạ Lý; Thời hạn: Hoàn thành trong năm 2019 và duy trì ổn định đến 2020.
  • Thực hành tiết kiệm chi thường xuyên và minh bạch hóa chi đầu tư: Cắt giảm tối thiểu 10% các khoản chi hành chính gián tiếp không cần thiết để ưu tiên vốn cho các chương trình mục tiêu xã hội; công khai 100% dự toán, quyết toán chi xây dựng cơ bản trên cổng thông tin và bảng tin trụ sở. Chủ thể thực hiện: Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường và Ban Giám sát đầu tư cộng đồng; Thời hạn: Thực hiện xuyên suốt giai đoạn 2018 - 2020.
  • Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và đào tạo cán bộ: Ứng dụng phần mềm quản lý ngân sách tích hợp cổng dịch vụ công trực tuyến, cử 100% cán bộ làm công tác kế toán - tài chính tham gia các khóa bồi dưỡng chuyên môn về Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân quận Hồng Bàng và Ủy ban nhân dân phường Hạ Lý; Thời hạn: Hoàn thành trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ lãnh đạo và công chức tài chính - kế toán cấp xã, phường: Vận dụng trực tiếp quy trình lập dự toán chuẩn, các kỹ thuật khai thác nguồn thu và phương pháp kiểm soát chi thường xuyên nhằm nâng cao hiệu quả điều hành ngân sách tại cơ sở.
  • Phòng Tài chính - Kế hoạch và Chi cục Thuế cấp quận, huyện: Sử dụng làm tài liệu thực chứng để đánh giá hiệu quả cơ chế phân cấp nguồn thu, từ đó xây dựng định mức phân bổ ngân sách và giao chỉ tiêu dự toán sát thực tế hơn cho các phường trực thuộc.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản trị Kinh doanh, Quản lý Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm khung tài liệu tham khảo có tính hệ thống về phương pháp phân tích tài khóa địa phương và xử lý số liệu kế toán công.
  • Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu chính sách: Khai thác làm nguồn dữ liệu tình huống case study thực tế trong giảng dạy các học phần Quản lý tài chính công và Quản trị hành chính nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

  • Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu quản lý thu chi ngân sách tại phường Hạ Lý là gì? Mục tiêu là đánh giá thực trạng quản lý ngân sách giai đoạn 2013 - 2017, chỉ ra các hạn chế về phụ thuộc ngân sách cấp trên chiếm trên 80% và chênh lệch dự toán từ 1,64% đến 13,43%, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao tính tự chủ tài khóa đến năm 2020.

  • Nguyên nhân chính khiến phường Hạ Lý phụ thuộc lớn vào nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên là gì? Do nguồn thu phát sinh trên địa bàn còn nhỏ lẻ, chủ yếu là thuế nhà đất và phí lệ phí (chỉ đạt 478 triệu đồng năm 2017), trong khi nhiệm vụ chi quản lý hành chính và an sinh xã hội cho gần 14.000 dân đòi hỏi kinh phí vượt quá khả năng tự cân đối.

  • Biến động của khoản thu phân chia theo tỷ lệ tại địa phương diễn ra như thế nào? Khoản thu phân chia duy nhất là thuế nhà đất, ghi nhận mức giảm sâu từ 426 triệu đồng năm 2013 xuống mức thấp nhất 136 triệu đồng năm 2016, sau đó tăng mạnh 125% lên 306 triệu đồng vào năm 2017 nhờ quyết liệt xử lý nợ đọng.

  • Luận văn rút ra bài học kinh nghiệm gì từ các địa phương điển hình trong quận? Nghiên cứu rút ra bài học về ứng dụng kê khai thuế điện tử giúp tăng thu thuế phí 13,5%/năm tại phường Minh Khai, và bài học chuyển đổi cơ cấu thu sang khu vực sản xuất kinh doanh của phường Quán Toan để giảm rủi ro thị trường.

  • Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 mang lại yêu cầu gì mới cho công tác quản lý tài chính cấp phường? Luật đòi hỏi thắt chặt kỷ cương quản lý, tăng cường trách nhiệm giải trình của Ủy ban nhân dân cấp phường, yêu cầu công khai minh bạch 100% số liệu thu chi và ổn định tỷ lệ phân chia nguồn thu trong thời kỳ 3 đến 5 năm.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận và khung pháp lý về quản lý thu chi ngân sách nhà nước cấp xã phường theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.
  • Phản ánh trung thực thực trạng tài chính phường Hạ Lý giai đoạn 2013 - 2017 với quy mô ngân sách hàng năm trên 6 tỷ đồng cùng các chuyển biến tích cực trong công tác hành chính một cửa.
  • Nhận diện chính xác các rào cản tài khóa, bao gồm tỷ lệ bổ sung từ cấp trên chiếm trên 80% và sự biến động lớn của nguồn thu thuế nhà đất.
  • Thiết lập hệ thống 4 nhóm giải pháp tài chính mang tính hành động cao, xác định rõ chỉ tiêu định lượng tăng thu 15% đến 20%/năm và lộ trình thực hiện đến năm 2020.
  • Cung cấp mô hình tham chiếu thực tiễn hữu ích cho các nhà quản trị công trong việc hoàn thiện công tác lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách cấp cơ sở.

Chính quyền địa phương cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất vào kế hoạch tài chính trung hạn để nâng cao hiệu lực quản lý công và thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển bền vững.