Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA BIỆN PHÁP DẠY TRẺ MG 5-6 TUỔI ĐỊNH HƯỚNG ĐỘ DÀI THỜI GIAN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về việc dạy trẻ MG ĐHTG của các nhà tâm lí - giáo dục nước ngoài. Bản thân trẻ cũng như các sự vật hiện tượng xung quanh đã, đang và sẽ tồn tại trong TG với những mối liên hệ về thời điểm và thời lượng.
Muốn hình thành và phát triển nhân cách, trẻ phải biết ĐHTG, không gian và các mối quan hệ xã hội. Do vậy, việc hình thành và phát triển các BTTG giúp trẻ biết định hướng ĐDTG là vấn đề được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu với những phương hướng cơ bản như sau: - Nghiên cứu vai trò của sự ĐHTG trong sự phát triển và GD trẻ MN Cuộc sống của con người luôn gắn với TG. Tất cả các dạng hoạt động của con người muốn thực hiện được đều đòi hỏi khả năng ĐHTG. Sự ĐHTG còn là một trong những điều kiện để hình thành nhân cách con người… Như vậy, khả năng ĐHTG có một vai trò quan trọng trong đời sống con người nói chung và sự phát triển của trẻ em nói riêng.
Có nhiều công trình của các nhà khoa học nghiên cứu vai trò của sự hình thành và phát triển BTTG, khả năng ĐHTG đối với sự phát triển và GD trẻ em. Nhà sư phạm nổi tiếng A.Macarenco đã khẳng định tính chính xác trong cuộc sống của chúng ta là hiệu suất lao động, nó thể hiện sự tôn trọng đối với tập thể có được nhờ khả năng ĐHTG giúp con người sử dụng TG một cách hiệu quả và biết quý trọng TG. Ông còn xem xét tính chính xác của các mối quan hệ TG không chỉ là hiệu quả của công tác GD mà còn là hiệu quả xã hội.TS Đỗ Thị Minh Liên, các nahf nghiên cứu: M.Ananhev,… qua các công trình nghiên cứu của mình đều khẳng định vai trò to lớn của sự hình thành BTTG trong sự phát triển các quá trình nhận thức của trẻ và trong phát triển sự ĐHTG của trẻ. Họ đã chứng minh sự ĐHTG là một trong những điều kiện quan trọng của việc lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và phát triển trí tuệ cho trẻ trong bất kỳ dạng hoạt động nào ở trường học, những hạn chế trong sự phân biệt không gian và TG dẫn đến những khó khăn, sai sót nhất định khi trẻ thực hiện các hoạt động, hơn nữa TG còn đóng vai trò như một nhân tố điều khiển, thúc đẩy trẻ hoạt động.
- Nghiên cứu đặc điểm phát triển khả năng ĐHTG ở trẻ MG Theo nghiên cứu của tác giả Đỗ Thị Minh Liên, rất nhiều nhà nghiên cứu, trong đó điển hình là G.Ytroy… đã đưa ra những đặc điểm phát triển BT về từng phạm trù TG như: đặc điểm phát triển BT về ngày, tuần lễ, tháng, mùa ở trẻ các độ tuổi khác nhau; họ cũng đề cập đến đặc điểm phát triển vốn từ chỉ TG của trẻ MN, cho rằng trẻ nhỏ nắm tốt nhất các từ chỉ tốc độ và thời điểm diễn ra các sự vật hiện tượng còn các từ biểu thị ĐD, tính trình tự của TG thì còn nhiều hạn chế. Các tác giả cũng chỉ ra đặc điểm tri giác TG của trẻ MG, cho biết nguồn gốc và đặc điểm những kiến thức TG ở trẻ “bởi tất cả những BT ở trẻ có tính cụ thể, cần tạo khả năng nhận biết TG thông qua các dấu hiệu này hay dấu hiệu khác” [15,tr13]. Ngoài ra, họ còn đưa ra những yếu tố ảnh hưởng tới cảm giác TG của trẻ: nội dung hoạt động, những cảm xúc mà hoạt động đem lại, sự chú ý, tâm thế, động cơ… Kết quả nghiên cứu của họ cho thấy trẻ nhỏ rất hứng thú với sự thay đổi của các ngày được người lớn diễn đạt bằng các từ “hôm qua”, “hôm nay”, “ngày mai” mặc dù trẻ rất hay nhầm lẫn về những BT đó. Các nhà tâm lý cho rằng sự phát triển sự ĐHTG của trẻ diễn ra tương đối muộn và khó khăn.
Điều đó do tính luân chuyển của TG khiến cho trẻ khó tri giác cùng lúc toàn bộ đơn vị đo TG (theo một đơn vị bất kỳ); do tính không đảo ngược của TG, TG diễn ra theo một trình tự từ quá khứ đến hiện tại rồi tiếp đến tương lai; mặt khác TG lại trừu tượng, khó nắm bắt cụ thể qua hình dạng trực quan… nên trẻ chỉ có thể cảm nhận gián tiếp TG qua sự chuyển động nào đó… Các tác giả cũng cho thấy việc thực hiện chính xác chế độ sinh hoạt hàng ngày của trẻ giúp trẻ định hướng các khoảng TG trong đó diễn ra các sự kiện, hoạt động gần gũi và có ý nghĩa với trẻ. Những đặc điểm phát triển BTTG mà các tác giả đưa ra là cơ sở để lựa chọn nội dung, phương pháp, biện pháp, hình thức dạy trẻ ĐHTG. - Nghiên cứu nội dung dạy trẻ mẫu giáo ĐHTG Những nghiên cứu này được thể hiện khá rõ trong công trình của các tác giả A.Rixterman, Maria Phidler. Các nhà tâm lý - giáo dục học này cho rằng việc dạy trẻ ĐHTG là một quá trình phức tạp, tuy vậy cũng không nên cường điệu sự phức tạp của nó.
Do vậy, họ đề xuất nội dung dạy trẻ gồm: hình thành BT về các chuẩn đo TG (ngày, tuần lễ, tháng, mùa, năm), dạy trẻ nắm bắt mối liên hệ và quan hệ TG, trang bị cho trẻ vốn từ chỉ TG, phát triển cảm giác TG cho trẻ, dạy trẻ biện pháp đo lường TG. - Nghiên cứu về các phương pháp, biện pháp, hình thức dạy trẻ MG ĐHTG Tác giả Đỗ Thị Minh Liên cho rằng, các nhà tâm lý - giáo dục học như A. đánh giá cao vai trò của GV trong việc dạy trẻ MG ĐHTG với những quan niệm: GV cần chính xác những BTTG cho trẻ, giúp trẻ ghi nhớ tên gọi của các ngày trong tuần. hoặc cho rằng dạy trẻ ĐHTG thông qua sinh hoạt hàng ngày cần dựa vào cuộc sống, kinh nghiệm của chính trẻ để dạy trẻ ĐHTG, bên cạnh đó cần sử dụng chính xác các từ chỉ TG, kết hợp thơ truyện, đàm thoại với trẻ giúp trẻ nắm bắt được TG.
Nhiều nhà GD đã đề cao vai trò của TCHT trong việc dạy trẻ ĐHTG.Blêkher cho rằng TCHT có một tác dụng to lớn nếu ta thường xuyên sử dụng nó để củng cố những BTTG cho trẻ và dạy trẻ đo TG. Trải qua một quá trình học tập, vận dụng lâu dài các công trình nghiên cứu, đến những năm 80 của thế kỷ XX, ở nước ta việc dạy trẻ ĐHTG được xem xét như một nội dung GD toán học cho trẻ MG tương tự như các nội dung khác trong việc hình thành BT toán sơ đẳng cho trẻ. Nó được hướng dẫn thực hiện với những phương pháp, biện pháp và hình thức dạy học cho trẻ như: quan sát, sử dụng tranh, ảnh, truyện, thơ, mô hình. nhằm hình thành ở trẻ BT về ngày, tuần, mùa.
Các công trình nghiên cứu về việc dạy trẻ MG ĐHTG của các nhà tâm lí- giáo dục Việt Nam. - Nghiên cứu vai trò của sự ĐHTG trong sự phát triển và giáo dục trẻ MN Các nhà tâm lý học - giáo dục học: Nguyễn Ánh Tuyết, Đào Thanh Âm, Đỗ Thị Minh Liên, Nguyễn Như Mai… đã có một số nghiên cứu quan trọng trong việc GD hình thành và phát triển BTTG, trên cơ sở đó dạy trẻ ĐHTG. Trong cuốn “Tâm lý học trẻ em lứa tuổi MN từ lọt lòng đến 6 tuổi”, các tác giả Nguyễn Ánh Tuyết, Nguyễn Như Mai, Đinh Thị Kim Thoa cho rằng: “Sự ĐHTG cũng là tự nhận thức, tự ý thức. Sự định hướng được vào TG, biết đâu là quá khứ, đâu là hiện tại, đâu là tương lai là đặc điểm quan trọng của loài người (sự định hướng này ở động vật không có), không những giúp cho mỗi người tự hoàn thiện mình, vươn tới những điều tốt đẹp trong tương lai mà còn biết nhận thức xã hội về mặt lịch sử để xây dựng xã hội đàng hoàng hơn bằng hoài bão ước mơ của mình”[29,tr40].
Tác giả Đào Thanh Âm và các cộng sự trong cuốn “Giáo dục học MN”, cũng đã khẳng định vai trò của khả năng ĐHTG đối với sự phát triển của trẻ, các tác giả cho rằng: “Sự định hướng không gian và TG là một biểu hiện của sự phát triển trí tuệ. Nó không chỉ giúp cho trẻ thích ứng với môi trường sống mà còn là điều kiện cần thiết để trẻ tiếp thu, lĩnh hội chương trình học tập ở trường phổ thông… Khả năng ĐHTG giúp trẻ lĩnh hội được diễn biến vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng trong không gian và TG” [1,tr141,tr142]. Đồng thời, tác giả cũng khẳng định rằng việc hình thành và phát triển khả năng định hướng không gian và TG là một quá trình lâu dài, qua mọi hoạt động của trẻ trong đó trò chơi và “tiết học” giữ vai trò chủ đạo. Tuổi MG là thời kỳ phát triển mạnh mẽ hoạt động nhận cảm.
Sự phát triển hoạt động nhận cảm của trẻ MG nói chung và trẻ MG 5-6 tuổi nói riêng thể hiện ở sự định hướng vào các thuộc tính của đối tượng; sự định hướng không gian và tri giác tranh vẽ; sự ĐHTG và tri giác âm thanh. Trong đó, có thể thấy ĐHTG đối với trẻ MG khó hơn định hướng không gian. TG là vô hình, không thể sờ, nhìn, nắm, bắt… được, nhưng mọi sự vật, hiện tượng, mọi hành động của con người đều diễn ra trong đó[30]. Có thể nói khả năng ĐHTG là một trong những điều kiện quan trọng của việc lĩnh hội những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và phát triển trí tuệ của trẻ trong tất cả các dạng hoạt động ở trường MN và trường phổ thông.
Khi tham gia vào các hoạt động, cảm giác TG đóng vai trò như một nhân tố điều khiển hoạt động của trẻ. Khả năng này giúp trẻ nhận biết, định vị, định lượng TG diễn ra các sự kiện, hiện tượng từ đó điều chỉnh và thực hiện hoạt động của mình một cách phù hợp. Nhờ vậy, nó có tác dụng hình thành ở trẻ những phẩm chất như: tính tổ chức, chính xác, nhanh nhẹn,. Chương trình GDMN hiện nay đã thể hiện sự quan tâm đến việc phát triển khả năng ĐHTG của trẻ.
Việc phát triển khả năng ĐHTG được xác định trong mục tiêu GD và được thể hiện trong quy định về nội dung GD của từng độ tuổi. Trong “Bộ chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi”, nhận thức về TG là một chỉ số đánh giá trẻ: “Chuẩn 25.