Luận văn: Biện pháp dạy trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi định hướng độ dài thời gian

Tổng hợp các biện pháp sư phạm giúp trẻ 5-6 tuổi định hướng độ dài thời gian, hướng dẫn trẻ nhận biết, so sánh và ước lượng thời gian hiệu quả.

• Tác giả: Vũ Thị Diệu Thúy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đỗ Thị Minh Liên
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Giáo dục học (Giáo dục mầm non)
• Đề tài: Biện pháp dạy trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi định hướng độ dài thời gian
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của định hướng độ dài thời gian

Định hướng độ dài thời gian là khả năng trẻ nhận thức và ước lượng khoảng thời gian trong các hoạt động hàng ngày. Đây là một trong những kỹ năng nhận thức quan trọng mà trẻ mầm non 5-6 tuổi cần phát triển. Khả năng này giúp trẻ quản lý thời gian, thích ứng với lịch trình hàng ngày và xây dựng ý thức về thứ tự sự kiện. Theo các nhà tâm lý giáo dục, việc dạy trẻ định hướng độ dài thời gian từ sớm tạo nền tảng cho sự phát triển nhận thức toàn diện. Trẻ sẽ dần hiểu được mối quan hệ giữa các khoảng thời gian khác nhau như phút, giờ trong ngữ cảnh hoạt động thực tế. Điều này không chỉ hỗ trợ phát triển học tập mà còn giúp trẻ tuân thủ các quy tắc xã hội và phát triển kỹ năng tự quản lý.

1.1. Định nghĩa định hướng độ dài thời gian

Định hướng độ dài thời gian là quá trình trẻ nhận biết, so sánh và ước lượng độ dài của các khoảng thời gian khác nhau. Đây là khả năng nhận thức cơ bản giúp trẻ mồi giáo 5-6 tuổi hiểu được khái niệm thời gian trong các hoạt động thực tế như chơi, học, ăn cơm. Trẻ học cách nhận diện các biểu tượng thời gian và áp dụng vào cuộc sống hàng ngày.

1.2. Ý nghĩa phát triển cho trẻ mầm non

Phát triển kỹ năng định hướng độ dài thời gian giúp trẻ hình thành các khái niệm về trước-sau, dài-ngắn, nhanh-chậm. Điều này hỗ trợ phát triển tư duy logic, kỹ năng lập kế hoạch và khả năng tự kiểm soát hành vi. Trẻ sẽ tuân thủ lịch trình lớp học tốt hơn và phát triển kỷ luật bản thân một cách tự nhiên.

II. Cơ sở sinh lý và tâm lý của phát triển nhận thức về thời gian

Phát triển khả năng nhận thức về thời gian ở trẻ 5-6 tuổi dựa trên nền tảng sinh lý của não bộ và sự phát triển tâm lý. Theo các nghiên cứu khoa học, hệ thần kinh trung ương của trẻ ở giai đoạn này đã phát triển đủ để xử lý các thông tin về thời gian. Trẻ bắt đầu hình thành các biểu tượng thời gian thông qua trải nghiệm lặp đi lặp lại. Về mặt tâm lý, trẻ phát triển khả năng tập trung chú ý lâu hơn, cho phép họ quan sát và so sánh các khoảng thời gian khác nhau. Sự phát triển này không diễn ra tự động mà cần được hướng dẫn, khích lệ thông qua các hoạt động giáo dục có mục đích.

2.1. Cơ sở sinh lý phát triển nhận thức thời gian

Vùng tiền thùy não (prefrontal cortex) của trẻ 5-6 tuổi đang phát triển, cho phép xử lý thông tin về thứ tự, trình tự và khoảng thời gian. Hệ thần kinh tương tự hóa thông tin từ môi trường, giúp trẻ hình thành hiểu biết về độ dài thời gian. Các hoạt động lặp lại hàng ngày tạo mẫu thần kinh giúp trẻ dự đoán thời gian.

2.2. Cơ sở tâm lý phát triển định hướng độ dài thời gian

Theo lý thuyết nhận thức Piaget, trẻ 5-6 tuổi đang ở giai đoạn hoạt động cụ thể, cần trải nghiệm thực tế để hiểu khái niệm thời gian. Chú ý và bộ nhớ làm việc phát triển đủ để so sánh các khoảng thời gian. Trẻ bắt đầu phát triển ý thức tự kiểm soát để điều chỉnh hành động phù hợp với thời gian quy định.

III. Đặc điểm phát triển định hướng độ dài thời gian ở trẻ 5 6 tuổi

Trẻ mầm non 5-6 tuổi có những đặc điểm phát triển riêng biệt về nhận thức thời gian. Ở giai đoạn này, trẻ bắt đầu hiểu được khái niệm "dài" và "ngắn" khi so sánh các hoạt động. Trẻ chưa có khả năng ước lượng chính xác thời gian bằng đơn vị (phút, giờ) mà chỉ hiểu thông qua trải nghiệm cảm giác. Khả năng tập trung chú ý gia tăng, cho phép trẻ theo dõi khoảng thời gian dài hơn. Trẻ phản ứng tốt với biểu tượng trực quan về thời gian như đồng hồ cát, hình ảnh. Một đặc điểm quan trọng là trẻ còn ước lượng chủ quan về thời gian, phụ thuộc vào mức độ hứng thú với hoạt động. Những trẻ tham gia vào hoạt động yêu thích cảm thấy thời gian trôi nhanh hơn.

3.1. Khả năng nhận thức thời gian của trẻ

Trẻ 5-6 tuổi bắt đầu nhận thức được sự khác biệt giữa các khoảng thời gian thông qua hoạt động hàng ngày. Trẻ có thể so sánh "lâu hơn" hoặc "nhanh hơn" nhưng chưa hiểu các đơn vị thời gian chuẩn. Bộ nhớ dài hạn phát triển giúp trẻ liên kết các sự kiện với thời gian cụ thể. Trẻ dần nhận ra mối quan hệ giữa hoạt động và khoảng thời gian (chơi kéo dài hơn ăn cơm).

3.2. Khả năng điều chỉnh hành động theo thời gian

Trẻ 5-6 tuổi phát triển khả năng điều chỉnh tốc độ hành động phù hợp với thời gian quy định. Khi được dạy, trẻ có thể làm chậm hoặc nhanh hoạt động của mình. Tuy nhiên, khả năng này còn không ổn định và cần sự hướng dẫn liên tục. Trẻ phản ứng tốt với phần thưởng và khích lệ để duy trì đúng thời gian.

IV. Biện pháp dạy trẻ 5 6 tuổi định hướng độ dài thời gian hiệu quả

Để dạy trẻ định hướng độ dài thời gian hiệu quả, giáo viên cần áp dụng nhiều biện pháp phong phú và khoa học. Sử dụng biểu tượng thời gian trực quan như đồng hồ cát, đồng hồ có kim rất quan trọng giúp trẻ nhìn thấy thời gian trôi qua. Hoạt động trò chơi học tập giúp trẻ vui vẻ khi học về thời gian. So sánh khoảng thời gian trong các hoạt động thực tế: "Chúng ta chơi lâu hơn ăn cơm". Lập lịch trình rõ ràng cho ngày học tạo quy luật thường xuyên giúp trẻ dự đoán. Khen ngợi và khích lệ khi trẻ tuân thủ thời gian là chìa khóa. Liên hệ với các hoạt động thực tế như "Sau 5 phút chúng ta sẽ chơi" giúp trẻ liên kết thời gian với sự kiện. Việc lặp lại nhất quán các biện pháp này qua thời gian sẽ giúp trẻ phát triển kỹ năng định hướng độ dài thời gian một cách tự nhiên và hiệu quả.

4.1. Sử dụng biểu tượng thời gian trong dạy học

Biểu tượng thời gian như đồng hồ cát, đồng hồ giấy, hình ảnh hoạt động giúp trẻ hình ảnh hóa thời gian. Đặt đồng hồ cát ở nơi trẻ có thể nhìn thấy khi chơi giúp trẻ nhận thức thời gian đang trôi. Sử dụng hình ảnh tuần tự (buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều) giúp trẻ hiểu trình tự sự kiện trong ngày. Các biểu tượng màu sắc kích thích hứng thú học tập của trẻ.

4.2. Trò chơi và hoạt động học tập về thời gian

Trò chơi ước lượng thời gian như "Đóng mắt và đoán khi nào 1 phút trôi qua" giúp trẻ phát triển cảm giác về thời gian. Hoạt động so sánh hai hoạt động khác nhau giúp trẻ hiểu mối quan hệ về độ dài thời gian. Hát các bài hát có tính nhịp độ giúp trẻ cảm nhận thời gian qua âm nhạc. Các trò chơi chuyển động như chạy, nhảy theo tín hiệu thời gian phát triển khả năng điều chỉnh hành động.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA BIỆN PHÁP DẠY TRẺ MG 5-6 TUỔI ĐỊNH HƯỚNG ĐỘ DÀI THỜI GIAN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về việc dạy trẻ MG ĐHTG của các nhà tâm lí - giáo dục nước ngoài. Bản thân trẻ cũng như các sự vật hiện tượng xung quanh đã, đang và sẽ tồn tại trong TG với những mối liên hệ về thời điểm và thời lượng.

Muốn hình thành và phát triển nhân cách, trẻ phải biết ĐHTG, không gian và các mối quan hệ xã hội. Do vậy, việc hình thành và phát triển các BTTG giúp trẻ biết định hướng ĐDTG là vấn đề được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu với những phương hướng cơ bản như sau: - Nghiên cứu vai trò của sự ĐHTG trong sự phát triển và GD trẻ MN Cuộc sống của con người luôn gắn với TG. Tất cả các dạng hoạt động của con người muốn thực hiện được đều đòi hỏi khả năng ĐHTG. Sự ĐHTG còn là một trong những điều kiện để hình thành nhân cách con người… Như vậy, khả năng ĐHTG có một vai trò quan trọng trong đời sống con người nói chung và sự phát triển của trẻ em nói riêng.

Có nhiều công trình của các nhà khoa học nghiên cứu vai trò của sự hình thành và phát triển BTTG, khả năng ĐHTG đối với sự phát triển và GD trẻ em. Nhà sư phạm nổi tiếng A.Macarenco đã khẳng định tính chính xác trong cuộc sống của chúng ta là hiệu suất lao động, nó thể hiện sự tôn trọng đối với tập thể có được nhờ khả năng ĐHTG giúp con người sử dụng TG một cách hiệu quả và biết quý trọng TG. Ông còn xem xét tính chính xác của các mối quan hệ TG không chỉ là hiệu quả của công tác GD mà còn là hiệu quả xã hội.TS Đỗ Thị Minh Liên, các nahf nghiên cứu: M.Ananhev,… qua các công trình nghiên cứu của mình đều khẳng định vai trò to lớn của sự hình thành BTTG trong sự phát triển các quá trình nhận thức của trẻ và trong phát triển sự ĐHTG của trẻ. Họ đã chứng minh sự ĐHTG là một trong những điều kiện quan trọng của việc lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và phát triển trí tuệ cho trẻ trong bất kỳ dạng hoạt động nào ở trường học, những hạn chế trong sự phân biệt không gian và TG dẫn đến những khó khăn, sai sót nhất định khi trẻ thực hiện các hoạt động, hơn nữa TG còn đóng vai trò như một nhân tố điều khiển, thúc đẩy trẻ hoạt động.

- Nghiên cứu đặc điểm phát triển khả năng ĐHTG ở trẻ MG Theo nghiên cứu của tác giả Đỗ Thị Minh Liên, rất nhiều nhà nghiên cứu, trong đó điển hình là G.Ytroy… đã đưa ra những đặc điểm phát triển BT về từng phạm trù TG như: đặc điểm phát triển BT về ngày, tuần lễ, tháng, mùa ở trẻ các độ tuổi khác nhau; họ cũng đề cập đến đặc điểm phát triển vốn từ chỉ TG của trẻ MN, cho rằng trẻ nhỏ nắm tốt nhất các từ chỉ tốc độ và thời điểm diễn ra các sự vật hiện tượng còn các từ biểu thị ĐD, tính trình tự của TG thì còn nhiều hạn chế. Các tác giả cũng chỉ ra đặc điểm tri giác TG của trẻ MG, cho biết nguồn gốc và đặc điểm những kiến thức TG ở trẻ “bởi tất cả những BT ở trẻ có tính cụ thể, cần tạo khả năng nhận biết TG thông qua các dấu hiệu này hay dấu hiệu khác” [15,tr13]. Ngoài ra, họ còn đưa ra những yếu tố ảnh hưởng tới cảm giác TG của trẻ: nội dung hoạt động, những cảm xúc mà hoạt động đem lại, sự chú ý, tâm thế, động cơ… Kết quả nghiên cứu của họ cho thấy trẻ nhỏ rất hứng thú với sự thay đổi của các ngày được người lớn diễn đạt bằng các từ “hôm qua”, “hôm nay”, “ngày mai” mặc dù trẻ rất hay nhầm lẫn về những BT đó. Các nhà tâm lý cho rằng sự phát triển sự ĐHTG của trẻ diễn ra tương đối muộn và khó khăn.

Điều đó do tính luân chuyển của TG khiến cho trẻ khó tri giác cùng lúc toàn bộ đơn vị đo TG (theo một đơn vị bất kỳ); do tính không đảo ngược của TG, TG diễn ra theo một trình tự từ quá khứ đến hiện tại rồi tiếp đến tương lai; mặt khác TG lại trừu tượng, khó nắm bắt cụ thể qua hình dạng trực quan… nên trẻ chỉ có thể cảm nhận gián tiếp TG qua sự chuyển động nào đó… Các tác giả cũng cho thấy việc thực hiện chính xác chế độ sinh hoạt hàng ngày của trẻ giúp trẻ định hướng các khoảng TG trong đó diễn ra các sự kiện, hoạt động gần gũi và có ý nghĩa với trẻ. Những đặc điểm phát triển BTTG mà các tác giả đưa ra là cơ sở để lựa chọn nội dung, phương pháp, biện pháp, hình thức dạy trẻ ĐHTG. - Nghiên cứu nội dung dạy trẻ mẫu giáo ĐHTG Những nghiên cứu này được thể hiện khá rõ trong công trình của các tác giả A.Rixterman, Maria Phidler. Các nhà tâm lý - giáo dục học này cho rằng việc dạy trẻ ĐHTG là một quá trình phức tạp, tuy vậy cũng không nên cường điệu sự phức tạp của nó.

Do vậy, họ đề xuất nội dung dạy trẻ gồm: hình thành BT về các chuẩn đo TG (ngày, tuần lễ, tháng, mùa, năm), dạy trẻ nắm bắt mối liên hệ và quan hệ TG, trang bị cho trẻ vốn từ chỉ TG, phát triển cảm giác TG cho trẻ, dạy trẻ biện pháp đo lường TG. - Nghiên cứu về các phương pháp, biện pháp, hình thức dạy trẻ MG ĐHTG Tác giả Đỗ Thị Minh Liên cho rằng, các nhà tâm lý - giáo dục học như A. đánh giá cao vai trò của GV trong việc dạy trẻ MG ĐHTG với những quan niệm: GV cần chính xác những BTTG cho trẻ, giúp trẻ ghi nhớ tên gọi của các ngày trong tuần. hoặc cho rằng dạy trẻ ĐHTG thông qua sinh hoạt hàng ngày cần dựa vào cuộc sống, kinh nghiệm của chính trẻ để dạy trẻ ĐHTG, bên cạnh đó cần sử dụng chính xác các từ chỉ TG, kết hợp thơ truyện, đàm thoại với trẻ giúp trẻ nắm bắt được TG.

Nhiều nhà GD đã đề cao vai trò của TCHT trong việc dạy trẻ ĐHTG.Blêkher cho rằng TCHT có một tác dụng to lớn nếu ta thường xuyên sử dụng nó để củng cố những BTTG cho trẻ và dạy trẻ đo TG. Trải qua một quá trình học tập, vận dụng lâu dài các công trình nghiên cứu, đến những năm 80 của thế kỷ XX, ở nước ta việc dạy trẻ ĐHTG được xem xét như một nội dung GD toán học cho trẻ MG tương tự như các nội dung khác trong việc hình thành BT toán sơ đẳng cho trẻ. Nó được hướng dẫn thực hiện với những phương pháp, biện pháp và hình thức dạy học cho trẻ như: quan sát, sử dụng tranh, ảnh, truyện, thơ, mô hình. nhằm hình thành ở trẻ BT về ngày, tuần, mùa.

Các công trình nghiên cứu về việc dạy trẻ MG ĐHTG của các nhà tâm lí- giáo dục Việt Nam. - Nghiên cứu vai trò của sự ĐHTG trong sự phát triển và giáo dục trẻ MN Các nhà tâm lý học - giáo dục học: Nguyễn Ánh Tuyết, Đào Thanh Âm, Đỗ Thị Minh Liên, Nguyễn Như Mai… đã có một số nghiên cứu quan trọng trong việc GD hình thành và phát triển BTTG, trên cơ sở đó dạy trẻ ĐHTG. Trong cuốn “Tâm lý học trẻ em lứa tuổi MN từ lọt lòng đến 6 tuổi”, các tác giả Nguyễn Ánh Tuyết, Nguyễn Như Mai, Đinh Thị Kim Thoa cho rằng: “Sự ĐHTG cũng là tự nhận thức, tự ý thức. Sự định hướng được vào TG, biết đâu là quá khứ, đâu là hiện tại, đâu là tương lai là đặc điểm quan trọng của loài người (sự định hướng này ở động vật không có), không những giúp cho mỗi người tự hoàn thiện mình, vươn tới những điều tốt đẹp trong tương lai mà còn biết nhận thức xã hội về mặt lịch sử để xây dựng xã hội đàng hoàng hơn bằng hoài bão ước mơ của mình”[29,tr40].

Tác giả Đào Thanh Âm và các cộng sự trong cuốn “Giáo dục học MN”, cũng đã khẳng định vai trò của khả năng ĐHTG đối với sự phát triển của trẻ, các tác giả cho rằng: “Sự định hướng không gian và TG là một biểu hiện của sự phát triển trí tuệ. Nó không chỉ giúp cho trẻ thích ứng với môi trường sống mà còn là điều kiện cần thiết để trẻ tiếp thu, lĩnh hội chương trình học tập ở trường phổ thông… Khả năng ĐHTG giúp trẻ lĩnh hội được diễn biến vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng trong không gian và TG” [1,tr141,tr142]. Đồng thời, tác giả cũng khẳng định rằng việc hình thành và phát triển khả năng định hướng không gian và TG là một quá trình lâu dài, qua mọi hoạt động của trẻ trong đó trò chơi và “tiết học” giữ vai trò chủ đạo. Tuổi MG là thời kỳ phát triển mạnh mẽ hoạt động nhận cảm.

Sự phát triển hoạt động nhận cảm của trẻ MG nói chung và trẻ MG 5-6 tuổi nói riêng thể hiện ở sự định hướng vào các thuộc tính của đối tượng; sự định hướng không gian và tri giác tranh vẽ; sự ĐHTG và tri giác âm thanh. Trong đó, có thể thấy ĐHTG đối với trẻ MG khó hơn định hướng không gian. TG là vô hình, không thể sờ, nhìn, nắm, bắt… được, nhưng mọi sự vật, hiện tượng, mọi hành động của con người đều diễn ra trong đó[30]. Có thể nói khả năng ĐHTG là một trong những điều kiện quan trọng của việc lĩnh hội những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và phát triển trí tuệ của trẻ trong tất cả các dạng hoạt động ở trường MN và trường phổ thông.

Khi tham gia vào các hoạt động, cảm giác TG đóng vai trò như một nhân tố điều khiển hoạt động của trẻ. Khả năng này giúp trẻ nhận biết, định vị, định lượng TG diễn ra các sự kiện, hiện tượng từ đó điều chỉnh và thực hiện hoạt động của mình một cách phù hợp. Nhờ vậy, nó có tác dụng hình thành ở trẻ những phẩm chất như: tính tổ chức, chính xác, nhanh nhẹn,. Chương trình GDMN hiện nay đã thể hiện sự quan tâm đến việc phát triển khả năng ĐHTG của trẻ.

Việc phát triển khả năng ĐHTG được xác định trong mục tiêu GD và được thể hiện trong quy định về nội dung GD của từng độ tuổi. Trong “Bộ chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi”, nhận thức về TG là một chỉ số đánh giá trẻ: “Chuẩn 25.