Chương 1: Cơ sở lý luận và Cơ sở thực tiễn về dạy học tác phẩm văn chương theo hướng coi học sinh là bạn đọc ở trung học phổ thông Chương 2: Những biện pháp để hình thành năng lực bạn đọc của học sinh Chương 3: Giáo án thể nghiệm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG THEO HƢỚNG COI HỌC SINH LÀ BẠN ĐỌC Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Nhận diện về tác phẩm văn chương và tác phẩm văn chương trong nhà trường 1. Tác phẩm văn chương Tác phẩm văn chương xét từ những góc độ khác nhau, trong những trường hợp và mục đích không giống nhau, đã được các nhà thơ, nhà văn, nhà lý luận đưa ra những định nghĩa khác nhau. Tuy nhiên từ những ý kiến đó chúng ta giảng dạy tác phẩm văn chương trong nhà trường.
Xét về mục đích sáng tác, tác phẩm văn chương thể hiện ý định của người cầm bút.Ý định đó bao giờ cũng được thể hiện qua nội dung và hình thức nghệ thuật. Nội dung đó được cấu tạo nên bởi hai yếu tố hợp thành gắn quyện vào nhau là hiện thưc khách quan và chủ quan của tác giả, tùy tài năng sáng tạo của nhà văn và đặc điểm loại thể mà phương thức biểu hiện nội dung hình thức có điểm khác biệt. Nhưng nhìn chung dù là tự sự hay trữ tình, tác phẩm văn học đều lấy ngôn ngữ làm vật liệu thể hiện. Ngôn ngữ cấu tạo thành hình tượng tính cách, trong từng thể loại lại có những đặc điểm riêng.
Sức mạnh của tác phẩm văn chương chính là ở mặt tình cảm. Nhà văn muốn bày tỏ một vấn đề, một quan niệm, một thái độ sống đến những bạn đọc nhất định cho nên bất cử tác phẩm nào cũng là một lời tri âm, một tiếng lòng của tác giả. Tác giả dẫn dắt và thuyết phục người đọc bằng cách đốt cháy trong 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lòng người đọc những ngọn lửa tình cảm, khêu gợi những rung động tâm hồn của họ qua cầu nối tác phẩm. Mối liên hệ giữa bạn đọc với tác phẩm văn chương là một mối liên hệ giao tế xã hội, một mối liên hệ có lựa chọn đầy hứng thú với sự vận động của những năng lực tâm lý đặc biệt.
Như Nguyễn Đình Thi nhấn mạnh vai trò của tưởng tượng: “Người kể chuyện luôn phải dùng đến trí tưởng tượng để thấy những hình ảnh của sự vật và khác nào vẽ lại những hình ảnh ấy bằng tiếng nói do đó mà truyền đạt vào trí tưởng tượng của người nghe những hình ảnh như đang sống thực, có sức mạnh cuốn hút và làm lay động cả trí tuệ và tình cảm của người nghe” [15, tr. Mối liên hệ với bạn đọc là sức mạnh của tác phẩm văn chương, không những phù hợp với ý định sáng tác của nhà văn mà còn thể hiện sự nhận thức đúng đắn về con đường vận động khách quan của tác phẩm đến cuộc đời. Những thập niên gần đây với sự xuất hiện của những lý thuyết như chủ nghĩa cấu trúc, thông tin, văn bản học đã có nhiều quan niệm khác nhau về văn học và tác phẩm văn chương. Nhưng điều quan trọng về nguyên tắc là: không vì nhấn mạnh đến một chức năng, một yếu tố nào đó của văn học và tác phẩm văn chương mà coi nhẹ nội dung và ý nghĩa thẩm mỹ của bản thân tác phẩm.
Từ những bình diện nghiên cứu trên, tác phẩm văn chương có thể được tóm tắt sơ lược như sau: - Mỗi tác phẩm văn chương bao giờ cũng là lời nhắn gửi trực tiếp hay gián tiếp, kín đáo hay công khai của nhà văn về cuộc đời và với cuộc sống. - Bằng nghệ thuật sáng tạo ngôn ngữ nghệ thuật theo phong cách riêng của mình, nhà văn tạo nên một hình thức độc đáo của tác phẩm chứa đựng một nội dung nhất định bao gồm: hai yếu tố khách quan phản ánh và chủ quan biểu hiện chuyển hóa thâm nhập vào nhau nhằm gây được một tác động đặc biệt đến 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm hồn và tình cảm của bạn đọc, đối tượng tạo nên mối liên hệ sinh mệnh của tác phẩm đối với đời sống. Tác phẩm văn chương trong nhà trường Vòng đời của tác phẩm văn chương là một vòng tròn khép kín đan kết nhiều quá trình và nhiều quan hệ: cuộc sống- nhà văn- tác phẩm- bạn đọc- cuộc sống. Trong quá trình vận động và biến đổi đi từ cuộc sống và trở về với cuộc sống, tác phẩm văn chương có những quan hệ máu thịt và tác động ngược lại các yếu tố trên, như Bêlinxki viết: “Nghệ thuật không chỉ nhận thức cuộc sống, mà nó còn là câu hỏi và câu trả lời về cuộc sống”.
Những quan hệ đó không phải là những công thức cứng nhắc, nhân tố trên thay đổi thì tự bản thân tác phẩm cũng thay đổi. Mối quan hệ giữa tác phẩm và bạn đọc là mối quan hệ qua lại một cách hữu cơ; tác phẩm đến với bạn đọc vốn không đồng nhất về diều kiện cảm thụ, nên tác động của tác phẩm đối với mỗi bạn đọc và ở mỗi thời kì cũng không giống nhau. Người đọc có những điều kiện chủ quan, có sự lựa chọn nhất định đối với tác phẩm. Trong điều kiện tác phẩm đối với bạn đọc học sinh, ở khuôn khổ nhà trường, không hoàn toàn giữ nguyên vẹn những quan hệ vốn có với bạn đọc nói chung.
Đối với sách giáo khoa trong nhà trường, tác phẩm trước hết chịu sự lựa chọn của bản thân người soạn sách, tuân theo những yêu cầu của cơ quan giáo dục. Những tác phẩm hay không nhất thiết đã có thể chọn dạy trong nhà trường, cũng như một tác phẩm hay nhiều khi vẫn không thể và không có diều kiện giữ nguyên vẹn khi đi vào trong sách giáo khoa. Sức mạnh của tác phẩm văn học đối với học sinh luôn được nhân lên bởi năng lực của người giáo viên. Tác phẩm đến với học sinh thông qua vai trò trung gian của giáo viên, nhưng đồng thời đây cũng là cơ sở để học sinh tự nhận thức dựa trên vốn kinh nghiệm và đặc điểm tâm sinh lý của bản thân các em.
Cho nên một định nghĩa chung về tác phẩm văn chương thường được xác định 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trên cơ sở lý luận chung của khoa văn học, cần được đặt trong mối liên hệ cụ thể với thực tiễn nhà trường, với bản thân người đọc- học sinh dưới sự chỉ đạo trực tiếp của giáo viên văn. Tác phẩm văn chương trong nhà trường không chỉ là một phương tiện nhận thức mà còn là đối tượng thẩm mĩ, đồng thời còn là một cơ sở để hình thành những hiểu biết về lịch sử văn học và là công cụ giáo dục đặc biệt giúp học sinh tự phát triển một cách toàn diện và cân đối. Cách hiểu như trên về tác phẩm văn học trong nhà trường sẽ không làm mờ nhạt bản chất chức năng đặc thù của hình tượng văn học, vừa không loại trừ tính nhà trường, tính sư phạm của tác phẩm với tư cách là một công cụ giáo dục đặc biệt. Những cơ chế dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường Cơ chế dạy học tác phẩm trong nhà trường chịu ảnh hưởng của các phương pháp nghiên cứu.
Nhiều thập kỉ qua những khuynh hướng tiếp cận tác phẩm văn chương luôn biến đổi dưới ảnh hưởng của các phương pháp lịch sử xã hội, văn bản học, phê bình mới hoặc thuyết giao dịch đáp ứng… đặc biệt là phương pháp nghiên cứu phê bình văn học. Trong nghiên cứu và giảng dạy văn học có khi đã quá thiên về mặt lịch sử phát sinh, có khi lại chịu ảnh hưởng của cấu trúc luận hoặc văn bản học quá chú trọng tới bản thân tác phẩm. Ở Việt Nam cũng vậy, tùy theo sự am hiểu, tinh thông phương pháp luận nghiên cứu văn học và cũng tùy theo bản lĩnh khoa học mà mỗi người có con đường tiếp cận tìm hiểu tác phẩm văn chương theo những chiều hướng khác nhau: chú trọng hoàn cảnh phát sinh hay tuyệt đối hóa yếu tố tác phẩm; khám phá cấu trúc văn bản một cách khoa học hay biệt lập văn bản khỏi hoàn cảnh phát sinh; hướng vào bạn đọc không khép kín văn bản hay cường điệu hóa sở thích cảm thụ chủ quan của người đọc đi đến thoát li văn bản… Chính vì vậy, một sự cường điệu hóa máy móc trong phương pháp tiếp cận văn chương nhất định sẽ đưa đến hậu quả thiếu khách quan và phản khoa học. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với quan điểm tiếp cận của hệ thống cấu trúc, chúng ta nhìn nhận sáng rõ hơn cơ chế dạy học văn trong nhà trường.
Đầu tiên về khái niệm cấu trúc, trong ý nghĩa chính xác nhất của nó đã ra đời trong toán học hiện đại, nhanh chóng được phổ biến và vận dụng vào trong các nghành khoa học khác và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu những hệ thống phức tạp. Cấu trúc là phương thức hữu hiệu giúp chúng ta nhận rõ hơn bản chất, những thành tố hợp thành và tác động qua lại giữa các thành tố trong quá trình dạy học văn. Yếu tố và liên hệ là những thành tố tạo nên cấu trúc. Cấu trúc xét trong sự vận động của nó là cơ chế.
Tiếp đó, hệ thống cấu trúc trong dạy học TPVC được thể hiện thông qua mối quan hệ nhiều chiều giữa những thực thể học sinh- giáo viên- nhà văn thông qua văn bản. Cơ chế dạy học văn với quan điểm hệ thống cấu trúc được hiểu theo nhiều cấp độ khác nhau. Yếu tố ngoài hệ thống và cấu trúc bên trong của bản thân cơ chế, cấu trúc nội tại của những yếu tố trong cơ chế. Những yếu tố ngoài hệ thống bao gồm môi trường xã hội, đời sống chính trị, tư tưởng văn hóa thẩm mĩ, môi trường học đường… Những yếu tố cấu trúc của của cơ chế dạy học văn bao gồm những chủ thể học sinh, chủ thể giáo viên, chủ thể nhà văn thông qua văn bản; những liên hệ hữu cơ biện chứng giữa giáo viên- học sinh- nhà văn trên văn bản.
Ngoài những yếu tố ngoài hệ thống, bản thân mỗi yếu tố trong cơ chế cũng là một hệ thống nhỏ cần được nghiên cứu công phu như tác phẩm, chủ thể học sinh… Quan điểm hệ thống cấu trúc cho phép nhìn được toàn diện hơn mọi yếu tố của quá trình dạy và học văn trong nhà trường ở những cấp độ khác nhau, tuy nhiên vẫn không giải quyết được những vấn đề cơ bản trong cải tiến phương pháp dạy học văn.