Biến Đổi Sinh Kế Của Người Mường Tại Xã Hiền Lương, Huyện Đà Bắc, Tỉnh Hòa Bình

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu biến đổi sinh kế của người Mường tại xã Hiền Lương, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, trong bối cảnh hồ thủy điện.

• Tác giả: Trịnh Thị Hạnh
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Biến Đổi Kinh Tế Của Ngƣời Mƣờng Vùng Hồ Thủy Điện Hõa Bỡnh Nghiên Cứu Trƣờng Hợp Xã Hiền Lƣơng, Huyện Đà Bắc, Tỉnh Hõa Bỡnh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC HỘP
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Địa bàn và đối tượng nghiên cứu
• 1. MÔI TRƯỜNG SINH KẾ CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở HIỀN LƯƠNG
• 1.1. Môi trường sinh kế của người Mường ở Hiền Lương trước tái định cư
• 1.1.1. Môi trường tự nhiên
• 1.1.2. Môi trường xã hội
• 1.2. Môi trường sinh kế của người Mường ở Hiền Lương sau tái định cư
• 1.2.1. Tái định cư thủy điện Hòa Bình và của người Mường ở Hiền Lương. Môi trường tự nhiên ở Hiền Lương sau tái định cư
• 1.2.2. Môi trường xã hội ở Hiền Lương sau tái định cư
• 2. BIẾN ĐỔI SINH KẾ CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở HIỀN LƯƠNG
• 2.1. Sinh kế của người Mường Hiền Lương trước tái định cư
• 2.1.1. Sinh kế truyền thống của người Mường – Hiền Lương
• 2.1.2. Sinh kế của người Mường ở Hiền Lương từ 1954 đến trước tái định cư
• 2.2. Sinh kế của người Mường ở Hiền Lương ở nơi tái định cư
• 2.3. Định hướng phát triển kinh tế xã Hiền Lương và vùng lũng hồ sông Đà
• 2.4. Các hoạt động sinh kế chính của người Mường ở Hiền Lương sau tái định cư
• 2.4.1. Những hoạt động sinh kế từ góc độ cơ cấu kinh tế xã
• 2.4.2. Những hoạt động sinh kế của người dân nhìn từ góc độ ngành nghề
• 2.4.3. Kế sinh nhai của người Mường ở Hiền Lương từ góc độ kinh tế hộ gia đình
• 3. NHỮNG THÍCH ỨNG VỀ VĂN HÓA CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở HIỀN LƯƠNG VỚI SINH KẾ MỚI
• 3.1. Những biến đổi về xã hội
• 3.2. Biến đổi một số nghi lễ
• 3.2.1. Những nghi lễ cộng đồng
• 3.2.2. Nghi lễ trong gia đình
• 3.3. Những thích ứng về ăn, mặc, ở
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về biến đổi sinh kế của người Mường ở Hiền Lương Hòa Bình

Biến đổi sinh kế của người Mường ở Hiền Lương, Hòa Bình là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu văn hóa và kinh tế. Nơi đây, người Mường đã trải qua nhiều thay đổi trong sinh kế do tác động của các dự án thủy điện và tái định cư. Những biến đổi này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động sâu sắc đến văn hóa và phong tục tập quán của họ. Việc hiểu rõ về những thay đổi này giúp bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của người Mường trong bối cảnh hiện đại.

1.1. Đặc điểm sinh kế truyền thống của người Mường

Sinh kế truyền thống của người Mường chủ yếu dựa vào nông nghiệp và các hoạt động thủ công. Họ trồng lúa, ngô và các loại cây ăn quả, đồng thời chăn nuôi gia súc. Những phong tục tập quán trong sản xuất nông nghiệp cũng phản ánh sâu sắc bản sắc văn hóa của họ.

1.2. Tác động của tái định cư đến sinh kế

Tái định cư do xây dựng thủy điện đã làm thay đổi môi trường sống của người Mường. Nhiều nguồn lực tự nhiên như đất đai và nước bị mất, dẫn đến khó khăn trong việc duy trì sinh kế. Điều này đã tạo ra những thách thức lớn cho người dân trong việc tìm kiếm nguồn thu nhập mới.

II. Những thách thức trong biến đổi sinh kế của người Mường

Biến đổi sinh kế của người Mường ở Hiền Lương không chỉ đơn thuần là sự thay đổi trong phương thức sản xuất mà còn là những thách thức lớn trong việc duy trì bản sắc văn hóa. Những khó khăn trong việc thích ứng với môi trường mới, cùng với sự thay đổi trong các mối quan hệ xã hội, đã tạo ra nhiều vấn đề cần giải quyết.

2.1. Mất mát về tài nguyên và nguồn lực

Việc mất đi đất đai canh tác và nguồn nước đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của người Mường. Họ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt tài nguyên, dẫn đến việc giảm năng suất nông nghiệp và thu nhập.

2.2. Khó khăn trong việc thích ứng với môi trường mới

Người Mường gặp khó khăn trong việc thích ứng với các phương thức sản xuất mới. Sự thiếu hụt kiến thức và kỹ năng trong việc áp dụng công nghệ mới đã làm giảm khả năng cạnh tranh của họ trên thị trường.

III. Phương pháp nghiên cứu biến đổi sinh kế của người Mường

Nghiên cứu về biến đổi sinh kế của người Mường ở Hiền Lương được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn sâu và phân tích tài liệu. Mục tiêu là để hiểu rõ hơn về những thay đổi trong sinh kế và văn hóa của họ.

3.1. Khảo sát thực địa và phỏng vấn

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin trực tiếp từ người dân. Phỏng vấn sâu với các hộ gia đình cho phép hiểu rõ hơn về những thay đổi trong sinh kế và cảm nhận của họ về những biến đổi này.

3.2. Phân tích tài liệu và số liệu thống kê

Phân tích tài liệu từ các nghiên cứu trước đây và số liệu thống kê giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình sinh kế của người Mường. Điều này hỗ trợ trong việc xác định các xu hướng và thách thức chính mà họ đang đối mặt.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu biến đổi sinh kế

Kết quả nghiên cứu về biến đổi sinh kế của người Mường ở Hiền Lương có thể được ứng dụng trong việc xây dựng các chính sách hỗ trợ. Những thông tin thu thập được sẽ giúp các cơ quan chức năng đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm ổn định đời sống cho người dân.

4.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ sinh kế

Các chính sách hỗ trợ cần tập trung vào việc cung cấp kiến thức và kỹ năng cho người Mường. Điều này sẽ giúp họ thích ứng tốt hơn với môi trường mới và cải thiện sinh kế.

4.2. Bảo tồn văn hóa và phong tục tập quán

Bên cạnh việc cải thiện sinh kế, cần có các biện pháp bảo tồn văn hóa và phong tục tập quán của người Mường. Điều này không chỉ giúp duy trì bản sắc văn hóa mà còn tạo ra giá trị kinh tế từ du lịch văn hóa.

V. Kết luận và tương lai của biến đổi sinh kế người Mường

Biến đổi sinh kế của người Mường ở Hiền Lương là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự quan tâm và hỗ trợ từ các cấp chính quyền. Tương lai của họ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi trong môi trường sống và sự hỗ trợ từ cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của sự hỗ trợ cộng đồng

Sự hỗ trợ từ cộng đồng và các tổ chức xã hội là rất cần thiết để giúp người Mường vượt qua khó khăn. Các chương trình hỗ trợ cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của họ.

5.2. Hướng tới phát triển bền vững

Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng trong việc cải thiện sinh kế của người Mường. Cần có các giải pháp kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa để đảm bảo sự phát triển lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc xây dựng công trình Thủy điện Hòa Bình trên dòng sông Đà giai đoạn 1976 - 1990 là một mốc son công nghiệp hóa quan trọng của đất nước, song cũng đặt ra thách thức nặng nề đối với bài toán di dân tái định cư. Toàn huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình đã phải di dời 2.512 hộ gia đình với 15.700 nhân khẩu, làm ngập chìm hơn 7.800 ha đất đai màu mỡ, trong đó có 1.400 ha ruộng lúa nước phì nhiêu. Trong bối cảnh đó, người Mường tại xã Hiền Lương chịu tác động sâu sắc khi mất đi 327 ha đất nông nghiệp cùng hàng ngàn hecta rừng tự nhiên, buộc cộng đồng phải thực hiện hình thức di vén tại chỗ lên các sườn núi dốc trên cốt cao 120 mét.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã sự đứt gãy và biến đổi sinh kế của cư dân tộc Mường từ nền sản xuất nông nghiệp thung lũng lúa nước truyền thống sang các hoạt động mưu sinh thích ứng với địa hình đồi núi dốc và mặt nước lòng hồ nhân tạo. Mục tiêu cụ thể của đề tài là khảo sát toàn diện môi trường sinh kế tự nhiên và nhân văn, phân tích các mô hình kinh tế hộ gia đình sau tái định cư, đồng thời nhận diện các chuyển dịch trong cấu trúc văn hóa - xã hội tộc người.

Phạm vi không gian tập trung tại 5 xóm tiêu biểu gồm xóm Dưng, xóm Doi, xóm Ké, xóm Mơ và xóm Lương Phong thuộc xã Hiền Lương, trải dài từ thời điểm trước ngăn sông đến năm 2008. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách an sinh, hướng đến mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 33% năm 2007 xuống mức bền vững và xóa bỏ tình trạng 51% hộ dân bị thiếu đói giáp hạt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung phân tích sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) do Robert Chambers, Gordon Conway khởi xướng và được Frank Ellis hoàn thiện. Khung lý thuyết này tiếp cận sinh kế như một hệ thống phức hợp bao gồm năng lực, tài sản sinh kế (vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn con người, vốn tài chính, vốn xã hội) và các hoạt động mưu sinh chịu sự chi phối của cấu trúc thể chế, chính sách cùng bối cảnh dễ bị tổn thương.

Bên cạnh đó, tác giả tích hợp lý thuyết sinh thái văn hóa và thích ứng văn hóa của Julian Steward nhằm phân tích cách thức cộng đồng tộc người Mường tái tổ chức đời sống vật chất, nghi lễ tâm linh và cấu trúc làng bản khi môi trường sinh thái tự nhiên bị thay đổi đột ngột. Ba khái niệm nền tảng được thao tác hóa xuyên suốt gồm: môi trường sinh kế (tập hợp các nguồn lực tự nhiên và xã hội quy định phương thức kiếm sống), kế sinh nhai (hành vi kinh tế cụ thể nhằm tạo thu nhập và tư liệu sinh hoạt), và thích ứng văn hóa (quá trình biến đổi tập quán, thiết chế để tồn tại trong hoàn cảnh mới).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được kiến tạo thông qua sự kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và định lượng. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) để khảo sát 5 xóm đại diện cho các điều kiện sinh thái khác nhau của xã Hiền Lương với quy mô 442 hộ gia đình (1.841 nhân khẩu). Nghiên cứu định tính thực hiện phỏng vấn sâu 35 cá nhân nòng cốt gồm cán bộ lãnh đạo địa phương, già làng trưởng bản, các chủ hộ đại diện cho các nhóm thu nhập khá, trung bình và nghèo; kết hợp 6 cuộc thảo luận nhóm tập trung và phương pháp quan sát tham dự, phỏng vấn hồi cố. Đặc biệt, nguồn tư liệu quý giá từ cuốn nhật ký ghi chép sự kiện thực địa của nguyên Bí thư Đảng ủy xã qua nhiều thời kỳ đã giúp tái hiện sinh động tiến trình lịch sử địa phương.

Nghiên cứu định lượng sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp các nguồn số liệu thứ cấp từ Ban Địa chính, Ban Nông lâm xã Hiền Lương, báo cáo khảo sát của tổ chức ActionAid Việt Nam (AAV) và Dự án phục hồi rừng đầu nguồn (RENFODA - JICA). Lý do lựa chọn phương pháp hỗn hợp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, vừa lượng hóa chính xác sự biến động tài nguyên, vừa thấu thị chiều sâu tâm lý và những rào cản văn hóa của người dân bản địa. Timeline điền dã thực địa được thực hiện qua 2 đợt tập trung trong năm 2008: đợt 1 kéo dài 20 ngày (từ ngày 09/06/2008 đến 28/06/2008) và đợt 2 kéo dài 15 ngày (từ ngày 06/09/2008 đến 20/09/2008), bao quát chuỗi số liệu từ năm 1954 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quỹ đất nông nghiệp màu mỡ bị suy giảm nghiêm trọng sau khi tích nước lòng hồ. Trước tái định cư, xã Hiền Lương có 348 ha đất trồng lúa nước và 320,6 ha đất màu thung lũng; đến năm 2008, tổng diện tích đất nông nghiệp chỉ còn 147 ha, chiếm tỷ trọng vỏn vẹn 4% trong tổng số 3.070 ha diện tích tự nhiên của xã. Mặc dù diện tích đất lâm nghiệp chiếm tới 2.776 ha (70% diện tích tự nhiên), nhưng có tới 515 ha là đất trống đồi trọc trơ sỏi đá (chiếm 18% đất lâm nghiệp), chất lượng đất dốc bị thoái hóa nặng nề do xói mòn.

Thứ hai, cơ cấu kinh tế bị đảo lộn dẫn đến tình trạng bấp bênh lương thực kéo dài. Người Mường vốn có thế mạnh canh tác lúa nước với hơn 40 giống lúa ruộng bản địa, nay buộc phải chuyển đổi sang canh tác nương rẫy đất dốc từ 25 đến 50 độ và khai thác lâm sản phụ. Hệ quả là năng suất cây trồng bấp bênh, dẫn đến 51% số hộ dân bị thiếu ăn từ 1 đến 3 tháng trong năm, 33% số hộ thiếu ăn từ 4 đến 6 tháng; tỷ lệ hộ nghèo toàn xã năm 2007 ở mức cao 33%, với mức thu nhập bình quân khiêm tốn 4.350.000 đồng/người/năm.

Thứ ba, mức độ thích ứng và phân hóa sinh kế diễn ra không đồng đều giữa các xóm tái định cư. Trong khi xóm Dưng còn giữ được 60 ha đất bưa bằng để trồng ngô, sắn và dong riềng thì xóm Mơ hoàn toàn không có đất bằng (0 ha), 100% diện tích là đồi dốc đá vôi hiểm trở, nguồn nước sinh hoạt phụ thuộc hoàn toàn vào 2 mạch nước ngầm. Ngược lại, xóm Ké sở hữu 796,55 ha diện tích tự nhiên với 31,35 ha đất bằng và nguồn nước dồi dào từ suối Khang, suối Trừng đã sớm ổn định sản xuất hơn các xóm khác.

Thứ tư, cấu trúc văn hóa vật chất và thiết chế xã hội biến đổi sâu sắc. Ngôi nhà sàn truyền thống rộng lớn bằng gỗ lim có sức chứa hàng trăm người dần biến mất, thay thế bằng kiểu nhà đất cấp bốn nhỏ thấp do khan hiếm gỗ và địa hình sườn đồi chật hẹp. Thiết chế quản lý rừng truyền thống chuyển sang mô hình tổ bảo vệ rừng cộng đồng 15 người với mức thù lao 12.000 - 15.000 đồng/người/ngày đêm nhằm ngăn chặn tình trạng chặt phá gỗ trái phép.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những khó khăn trên bắt nguồn từ chính sách bồi hoàn giải tỏa giai đoạn thập niên 1980 chưa hoàn chỉnh. Khung pháp lý thời kỳ này chỉ chú trọng đền bù tài sản vật chất hữu hình trực tiếp với mức định giá rất thấp, hỗ trợ lương thực ngắn hạn (15 kg gạo mốc/người/tháng), mà bỏ qua hoàn toàn việc bồi hoàn các sinh kế phi vật thể như quyền tiếp cận đồng cỏ chăn thả, ngư trường đánh bắt và lợi thế giao thương.

So sánh với các nghiên cứu tái định cư thủy điện giai đoạn sau năm 1993 (khi Luật Đất đai đã xác lập quyền sử dụng đất và chính sách di dân gắn liền với mục tiêu phát triển), bài học tại Hiền Lương cho thấy việc thiếu quy hoạch dài hạn về chuyển giao kỹ thuật đã biến 889 ha mặt nước lòng hồ thành nguồn lực tự nhiên tiềm năng bị bỏ phí, người dân chỉ dừng lại ở việc đánh bắt tự nhiên nhỏ lẻ thay vì phát triển nuôi trồng thủy sản quy mô hàng hóa.

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, các nguồn số liệu thống kê có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu đất đai giai đoạn 1976 - 2008 và bảng ma trận đánh giá 5 nguồn vốn sinh kế tại 5 xóm khảo sát, giúp các nhà quản lý nhận diện rõ nét khoảng trống phát triển của từng tiểu vùng sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện công tác quy hoạch và tháo gỡ tranh chấp đất lâm nghiệp. Ủy ban nhân dân huyện Đà Bắc cùng Ban Địa chính xã Hiền Lương cần rà soát lại toàn bộ 2.776 ha đất lâm nghiệp, giải quyết dứt điểm các điểm nóng tranh chấp ranh giới giữa xóm Dưng với xã Toàn Sơn, xóm Ké với xã Tu Lý. Cần cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp lâu dài cho 100% hộ gia đình, đồng thời nâng mức chi trả khoán bảo vệ rừng từ 15.000 đồng lên tối thiểu 50.000 đồng/ha/năm. Timeline thực hiện: Hoàn thành trong vòng 12 tháng.

Thứ hai, khai phóng tiềm năng kinh tế mặt nước hồ sông Đà. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hòa Bình phối hợp Trung tâm Khuyến nông Quốc gia triển khai đề án hỗ trợ kỹ thuật và nguồn vốn vay ưu đãi từ 30 đến 50 triệu đồng/hộ cho người dân 5 xóm ven hồ. Mục tiêu cụ thể là phát triển mạng lưới 150 lồng nuôi cá đặc sản (cá lăng, cá chiên, cá rô phi đơn tính) trên diện tích 889 ha mặt nước, tạo việc làm ổn định cho hơn 200 lao động địa phương. Timeline triển khai: Giai đoạn 2009 - 2012.

Thứ ba, chuyển giao công nghệ nông nghiệp bền vững trên đất dốc (mô hình SALT). Trạm Khuyến nông huyện Đà Bắc phối hợp với các tổ chức phát triển (JICA, ActionAid) xây dựng các mô hình canh tác ngô lai, mía đồi, gừng dừa xen canh dải băng cây họ đậu chống xói mòn. Mục tiêu phấn đấu tăng năng suất cây màu thêm 25%, bảo đảm an ninh lương thực và giảm tỷ lệ hộ thiếu đói mùa giáp hạt từ 51% xuống dưới 10%. Timeline thực hiện: Liên tục trong 3 năm.

Thứ tư, phát triển du lịch sinh thái cộng đồng gắn liền bảo tồn di sản văn hóa Mường. Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Đà Bắc hỗ trợ người dân xóm Ké và xóm Dưng khôi phục kiến trúc nhà sàn cổ, bảo tồn nghề đan lát thủ công và các làn điệu dân ca Mo Mường. Mục tiêu xây dựng thành công 2 điểm du lịch cộng đồng homestay đạt chuẩn, nâng tỷ trọng thu nhập từ dịch vụ - du lịch lên chiếm 20% tổng thu nhập toàn xã. Timeline thực hiện: Giai đoạn 2010 - 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Bao gồm Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban Dân tộc, Ủy ban nhân dân các tỉnh khu vực miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Luận văn cung cấp bằng chứng thực tiễn về những hệ lụy của di dân chuyển vén, hỗ trợ hoàn thiện khung chính sách bồi thường, tái định cư cho các dự án thủy điện, công nghiệp quy mô lớn.

Nhóm viện nghiên cứu và giới học thuật: Các chuyên gia, giảng viên thuộc ngành Lịch sử, Dân tộc học, Nhân học, Xã hội học và Kinh tế nông thôn có thể sử dụng công trình như một nghiên cứu trường hợp kinh điển về chuyển đổi sinh kế tộc người và biến đổi văn hóa dưới tác động của các công trình hạ tầng vĩ mô.

Nhóm tổ chức phi chính phủ và các nhà tài trợ quốc tế: Các tổ chức như World Bank, ADB, JICA, ActionAid có thể khai thác hệ thống dữ liệu điều tra cơ bản (baseline data) tại 5 xóm của xã Hiền Lương để thiết kế các dự án giảm nghèo, quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng và bảo tồn tri thức bản địa.

Nhóm học viên cao học và sinh viên đại học: Là tài liệu tham khảo bổ ích về phương pháp nghiên cứu điền dã dân tộc học, kỹ thuật khai thác hồi cố tư liệu cá nhân và kỹ năng xử lý dữ liệu liên ngành giữa nhân học và kinh tế học phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao đa số hộ dân người Mường tại xã Hiền Lương lại chọn hình thức di vén tại chỗ thay vì chuyển đến vùng tái định cư mới? Khi triển khai dự án giải phóng lòng hồ (1982 - 1984), công tác chuẩn bị tại các vùng quy hoạch mới như Tu Lý hay Cao Sơn còn rất hoang vu, thiếu nước và hạ tầng giao thông. Cư dân chọn di vén lên cao hơn 120 mét để tiếp tục bám giữ đất đai tổ tiên, tận dụng mặt hồ đánh bắt thủy sản và duy trì mối liên kết dòng họ bền chặt.

Biến đổi kinh tế căn bản nhất của người Mường sau khi hồ thủy điện tích nước là gì? Đó là sự biến mất hoàn toàn của phương thức sản xuất lúa nước truyền thống do mất 327 ha ruộng màu mỡ. Người dân buộc phải chuyển đổi sang thế canh tác nương rẫy đất dốc từ 25 đến 50 độ và phụ thuộc vào khai thác lâm sản, khiến 33% số hộ rơi vào cảnh nghèo đói và thu nhập bị giảm sút nghiêm trọng.

Luận văn đã sử dụng những nguồn tư liệu thực địa độc đáo nào? Bên cạnh số liệu thống kê địa chính của xã và báo cáo khảo sát quốc tế, tác giả đã tiếp cận và khai thác hệ thống nhật ký cá nhân ghi chép thực tế suốt nhiều thập kỷ của nguyên Bí thư kiêm Chủ tịch xã Hiền Lương, kết hợp với kết quả phỏng vấn sâu 35 cá nhân tại 5 xóm khảo sát.

Sự biến đổi sinh kế đã tác động đến diện mạo văn hóa cư trú của người Mường ra sao? Do nguồn gỗ rừng tự nhiên cạn kiệt và thế đất sườn đồi có độ dốc cao, ngôi nhà sàn truyền thống rộng lớn chứa 200 người trước kia đã dần bị thay thế bằng nhà đất cấp bốn nhỏ thấp. Không gian sinh hoạt cộng đồng và nhiều nghi lễ nông nghiệp cổ truyền gắn với chu kỳ cây lúa nước cũng dần bị mai một.

Đâu là giải pháp mang tính đột phá để nâng cao thu nhập cho đồng bào vùng lòng hồ? Giải pháp đột phá là chuyển dịch từ kinh tế đất dốc sang kinh tế mặt nước thông qua việc tận dụng 889 ha diện tích hồ để nuôi cá lồng bè công nghệ mới, kết hợp giao khoán 2.776 ha đất rừng và phát triển du lịch văn hóa cộng đồng homestay tại các xóm ven hồ như xóm Ké, xóm Dưng.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ đã đúc kết các luận điểm cốt lõi và giá trị học thuật nổi bật:

• Tái hiện toàn diện bức tranh biến đổi môi trường sinh kế của người Mường tại xã Hiền Lương dưới tác động của công trình Thủy điện Hòa Bình từ trước năm 1976 đến năm 2008.
• Lượng hóa chính xác mức độ suy giảm tài nguyên thiên nhiên khi mất đi 327 ha đất nông nghiệp, chỉ rõ nguyên nhân khiến 33% hộ dân nghèo đói và 51% hộ thiếu lương thực giáp hạt.
• Phân tích sâu sắc quy luật thích ứng văn hóa, sự chuyển dịch từ cấu trúc nhà sàn sang nhà đất và các biến đổi trong thiết chế quản lý xóm bản truyền thống.
• Đúc rút bài học kinh nghiệm sâu sắc về công tác quy hoạch tái định cư, bồi thường sinh kế phi vật thể cho các dự án phát triển năng lượng quốc gia.
• Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành khả thi nhằm phát triển kinh tế lâm - thủy sản gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người Mường.

Lộ trình chính sách tiếp theo cần được các cấp chính quyền tỉnh Hòa Bình hiện thực hóa đồng bộ trong giai đoạn 2009 - 2015. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và bạn đọc quan tâm hãy khai thác toàn diện các dữ liệu và phân tích chuyên sâu trong toàn văn luận văn để đóng góp thiết thực cho sự nghiệp phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và phụ lục, luận văn gồm các chƣơng chính sau: Chƣơng 1: Môi trường sinh kế của người Mường ở Hiền Lương Tập trung phõn tớch cỏc nguồn lực tự nhiờn và nguồn lực xó hội tạo thành mụi trƣờng sinh kế của ngƣời Mƣờng trƣớc và sau tái định cƣ. Sự khác nhau về môi trƣờng sinh kế cũng đƣợc làm nổi rừ để nêu bật tính quyết định của nó đối với cách thức kiếm sống của ngƣời Mƣờng. Chƣơng 2: Những biến đổi sinh kế của người Mường ở Hiền Lương Tập trung phõn tớch những cỏch thức kiếm sống của ngƣời Mƣờng trƣớc và sau tái định cƣ, và mối liên quan mật thiết của nó với môi trƣờng sinh kế. Tính chất của nền kinh tế của ngƣời Mƣờng trong từng thời đoạn cũng đƣợc làm rừ với những biến đổi và nguyên nhân của sự biến đổi.

Chƣơng 3: Những thớch ứng về mặt văn hóa với sinh kế mới Sơ lƣợc trỡnh bày những biến đổi về mặt thiết chế xó hội: xúm/bản, dũng họ, gia đỡnh và những biến đổi chính trong lối sống của ngƣời Mƣờng do sự thay đổi của sinh kế và một số yếu tố khác. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG I MÔI TRƢỜNG SINH KẾ CỦA NGƢỜI MƢỜNG Ở HIỀN LƢƠNG 1. Môi trƣờng sinh kế của ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng trƣớc tái định cƣ 1. Môi trường tự nhiên Xƣa Hiền Lƣơng là một xó nằm ven sụng Đà, nơi có con suối Hiền Lƣơng chảy qua trƣớc khi đổ ra sông Đà.

Trƣớc khi nƣớc sông Đà dâng cao, Hiền Lƣơng đó cú địa hỡnh hiểm trở và khỏ đa dạng, có núi cao rừng rậm kéo dài từ Toàn S lờn giỏp Tu Lý và vũng về xó Cao S tạo nờn một thung lũng lũng chảo rộng lớn dài 8km và hàng chục thung lũng nhỏ xen kẽ bởi các dải núi và đồi thấp nhấp nhô liên tiếp nhau. Núi đồi của Hiền Lƣơng có độ cao trung bỡnh 300m so với mặt nƣớc biển, có độ dốc lớn. Ngoài ra cũn cú nhiều bưa bói khỏ rộng nhƣ: bƣa Chiềng, bƣa Doi, bƣa Dƣng v. Đó là những cánh đồng lúa lớn của Đà Bắc Về tài nguyên đất, trƣớc ngày ngăn sông Đà, Hiền Lƣơng có 4546 ha rừng và đất rừng, 348ha đất trồng lúa nƣớc và 320,6 ha đất màu.

Rừng của Hiền Lƣơng trƣớc đây nằm trong hệ thống núi rừng kéo dài từ thị xó Hũa 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bỡnh lờn S La, Lai Chõu, cú tớnh chất của một loại rừng già, tồn tại lâu dài qua nhiều thế hệ. Ở đây có nhiều loại cây cổ thụ cao 30 – 40m mà 2,3 ngƣời ôm không xuể, nhiều loại gỗ quý nhƣ Lim, Sáu, Nghiến, Trũ, Chỉ… cú giỏ trị kinh tế cao. Ngoài ra, rừng Hiền Lƣơng cũn rất nhiều bƣơng, tre, nứa, giang, vầu và nhiều loại dƣợc liệu quý v.v… Ngoài diện tớch rừng, Hiền Lƣơng có hàng ngàn hecta đất rừng ở trên độ cao 100m và nhân dân địa phƣơng đó tận dụng đất này để trồng thêm các cây ăn quả và cây màu khác. Khí hậu của Hiền Lƣơng trƣớc ngày ngăn sông Đà cơ bản không thay đổi nhiều so với hiện tại, trong cảm nhận của nhiều ngƣời dân ở đây thỡ khớ hậu trƣớc kia nóng hơn.

Trƣớc khi xây dựng hồ Thủy điện Hũa Bỡnh, điều kiện tự nhiên của Hiền Lƣơng nói chung và 5 xóm đƣợc khảo sát nói riêng có nguồn lực đất, nƣớc, khí hậu phự hợp với việc sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa nƣớc và chăn nuôi gia cầm, gia súc. Môi trường xó hội Hiền Lƣơng vốn là một miền đất cổ đƣợc hỡnh thành từ lõu đời. Năm 1983, các nhà khảo cổ học khai quật, tỡm thấy một chiếc trống đồng cùng nhiều hiện vật nhƣ: lƣỡi rỡu, lƣỡi búa và những công cụ lao động khác bằng đá, bằng đồng… Điều đó chứng minh rằng ngay từ thời đại xa xƣa, Hiền Lƣơng là một điểm sinh tụ của ngƣời Mƣờng, Trải qua hàng ngàn năm biến thiên của lịch sử, vùng đất Hiền Lƣơng có nhiều đổi thay. Theo sự truyền miệng, vào thế kỷ 15, cách đây khoảng 500 năm, đồng bào Thổ Thái thuộc dũng họ Xa ở Mộc Chõu, Quy Đức, Đức Nhàn di cƣ về nơi đây phát rừng, ở đây đầu tiên và lập thành những chũm xúm ở ven nỳi ven rừng, Tiếp theo là nhõn dõn Phỳ Thọ, Hũa Bỡnh đến vùng này với ƣớc mơ “an cƣ lạc nghiệp”.

Và sau đó là dân vùng Cao Phong, Thạch Yên đoạn tuyệt với bọn lang đạo địa phƣơng chạy đến Hiền Lƣơng cầu mong một cuộc sống yên lành v.v…Bởi vậy tên gọi Hiền Lƣơng dần dần hỡnh thành, nú gắn liền với quỏ trỡnh sinh cơ lập nghiệp mang đậm bản sắc, tâm niệm của nhân dân lao động tới xây dựng cuộc sống. Theo dũng lịch sử, dõn cƣ ngày một đông và họ lập thành các bản, các xóm với những tên gọi: Dƣng, Mơ, Doi, Chiềng, Ké; các xóm ở trên núi: Ang, Mái, Ngù đƣợc hỡnh thành sau. Lỳc đó, mỗi xóm chỉ khoảng năm bảy hộ với vài chục nhân khẩu. Người Mường ở Hiền Lương dưới chế độ lang đạo, thực dân phong kiến Trƣớc năm 1945, xó Hiền Lƣơng có 1 lang cun và 5 lang đạo.

Lang cun cai quản chung cả vùng, lang đạo chia nhau cai quản các xóm: Doi, Dƣng, Mơ, Chiềng, Ké. Bốn xóm: Ang, Gấu, Ngù, Mái không có lang mà do một lang đạo ở xóm khác cai quản, cho nên đƣợc gọi là đất thín. Lang đạo ở Hiền Lƣơng có một hệ thống giúp việc bao gồm: trựm xó, cai hầu, cai điền, giản thủ, cai nhưng, ậu bô v.v… Hệ thống giỳp việc này làm cỏc nhiệm vụ: bảo vệ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trị an, trụng coi việc hầu hạ, ruộng đất, thuế má, đóng giúp cho lang, giúp lang trong việc đốc thuế, phu phen, tạp dịch. Cõu ca Đất có lang như làng có đạo đó trở thành ý niệm sâu sắc của mỗi ngƣời dân Mƣờng nói riêng và ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng nói chung.

Bởi vậy, khi tới Hiền Lƣơng sinh cơ lập nghiệp, sau một thời gian, nhân dân tổ chức lên Mộc Châu, cầu mong ở quan lang một sự chở che, do đó lang ở Hiền Lƣơng là lang chiờu, dân có thể bỏ lang này và đi đón lang khác về, nên chế độ lang đạo ở Hiền Lƣơng không hà khắc nhƣ lang Mƣờng Bi, Mƣờng Vang, Mƣờng Thàng, Mƣờng Diềm v.v …Chế độ lang đạo ở Hiền Lƣơng vẫn quy định: dân trong vùng phải cày sâu, cấy nỗ, phải thay nhau đến phục dịch hầu hạ cho nhà lang. Khi lang có việc lớn nhƣ ma chay, cƣới xin, làm nhà v.v… dân phải đóng góp cho lang theo đầu ruộng. Ngƣời dân cƣới vợ, gả chồng cho con phải biếu lang một mâm cỗ đầy đủ thịt, xôi, một vai lợn hoặc một đùi trâu hay đùi bũ. Ai khụng làm bị coi là vi phạm lệ làng và bị phạt vạ.

Khi thực dân Pháp xâm lƣợc nƣớc ta, ở Hiền Lƣơng chúng vẫn duy trỡ chế độ lang đạo. Tiêu biểu cho quan lang ở Hiền Lƣơng là Xa Văn Lƣợng (xóm Doi), gia đỡnh này 2 đời làm quan lang kiêm chánh tổng Hỡền Lƣơng. Trong nhà ông Lƣợng luôn có từ 1 đến 3 ngƣời hầu hạ, phục vụ. Toàn xó cú 72 ha ruộng cấy nƣớc thỡ lang Lƣợng chiếm 7,5ha loại tốt nhất, bắt dõn cày sõu, cấy nừ.

Năm 1937, Xa Văn Lƣợng đƣợc phong hàm Phó Tuần châu Mai Đà và đƣợc coi là một trong những tay chõn tớch cực phục vụ trong bộ máy chính quyền thuộc địa lúc đó. Sống trong chế độ thực dân phong kiến lang đạo, ngƣời dân lao động phải làm lụng vất vả quanh năm mà vẫn đói nghèo. Trƣớc năm 1945, trung bỡnh mỗi năm một hộ dân phải đi hầu hạ, cày sâu, cấy nừ… khụng cụng cho nhà lang 120 ngày, mỗi khi lang có việc cƣới xin, việc tang thỡ cứ 100 mạ dõn phải góp cho lang từ 1 đến 2 đồng (giá một con trâu lúc đó chỉ có 6 đồng), mỗi hộ phải góp 1 yến gạo và 5 lít rƣợu ngon. Khi thực dân Pháp ổn định bộ máy tổng lý kỳ hào trờn đất Hũa Bỡnh thỡ nhõn dõn Hiền Lƣơng phải đóng thêm 3 loại thuế chính: thuế đinh, thuế điền và thuế thổ trạch.

Thuế đinh là loại thuế đánh theo đầu ngƣời từ 18 tuổi trở lên; thuế thổ trạch đánh theo đầu nóc nhà. Và thuế đinh mỗi ngƣời phải đóng 1,5 đồng/năm. Toàn xó phải đóng thuế điền 300đ/năm, thuế thổ trạch mỗi nóc nhà đóng 100đ/năm. Trên thực tế bọn tổng lý, lang đạo bổ theo đầu ngƣời và theo hộ dân, nhiều khi cũn phự thu lạm bổ bắt ngƣời dân phải gánh chịu.

Cũn bọn chỳng thỡ thả sức vơ vột. Ngoài ra nhõn dõn cũn phải đi phu cho bọn thực dõn, chủ yếu là lờn rừng chặt gỗ, bƣơng, tre nứa mang lên châu lị tại Chờ Bờ theo yêu cầu từng đợt của quan trên. Tính riêng năm 1937, dân Hiền Lƣơng phải đi phu cho bọn thực dân hàng chục lần, mỗi lần 50 nhân 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] công khỏe đi trong vũng nửa thỏng. Sống dƣới chế độ thực dân phong kiến lang đạo, 100% nhân dân lao động Hiền Lƣơng bị mù chữ.

Đến năm 1937 cả Tổng mới có 1 trƣờng hƣơng đặt tại xóm Dƣng chuyên dành cho con em tổng lý kỳ hào. Năm 1942, do không có học sinh, trƣờng này phải chuyển lên Hào Tráng. Từ thủa xa xƣa khi mới tới vùng đất màu mỡ này, nơi đây cũn là nỳi rừng rậm rạp và nhiều thỳ dữ, những tập đoàn ngƣời từ tứ phƣơng quy lại, họ đó quõy quần bờn nhau, chung lƣng đấu cật, đồng cam cộng khổ, chia sẻ ngọt bùi, chống chọi với thú dữ, vật lộn với thiên nhiên để xây dựng cuộc sống. Trong quá trỡnh lao động và đấu tranh ấy, một sức sống kỳ diệu đó đƣợc hỡnh thành ở mỗi con ngƣời Hiền Lƣơng: cần cù, dũng cảm, đoàn kết, tự tin, trƣớc khó khăn không nản, trƣớc hiểm nguy không sờn.

Sức sống kỳ diệu ấy làm cho họ gắn bó với quê hƣơng, thiết tha với cuộc sống trên mảnh đất thấm bao nhiêu mồ hôi xƣơng máu của tổ tiên và từ đó hỡnh thành tỡnh yờu quờ hƣơng đất nƣớc, kiên quyết bảo vệ thành quả lao động mà chính bàn tay khối úc làm ra, kiên quyết chiến đấu với kẻ thù khi chúng đụng tới quê hƣơng đất nƣớc. Ngƣời dân địa phƣơng vẫn kể lại rằng vào cuối thế kỷ 19, khi bọn giặc Cờ Đen - tàn quân Thái Bỡnh Thiờn Quốc từ phƣơng Bắc tràn xuống nƣớc ta, chúng đó quấy phỏ nhiều nơi trên đất Hũa Bỡnh. Chỳng đó kộo vào Hiền Lƣơng và ở lại xóm Dƣng, rồi cƣớp bóc tàn phá quanh vùng. Nhân dân Hiền Lƣơng đó đoàn kết đồng lũng, tổ chức lực lƣợng dùng súng kíp bắn lại chúng.