Khóa luận tốt nghiệp sự biến đối sinh kế của người dân làng bảo văn xã đông văn huyện yên lạc tỉnh vĩnh phúc giai đoạn 2004 2014

Khóa luận phân tích sự biến đổi sinh kế của người dân làng Bảo Văn, xã Đông Văn, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc giai đoạn 2004-2014.

• Tác giả: Tô Thị Dung
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Thị Vân
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn, ĐHQGHN
• Chuyên ngành: Việt Nam Học
• Đề tài: Biến Đổi Sinh Kế Của Người Dân Làng Bảo Văn Giai Đoạn 2004-2014
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG, ĐỒ THỊ, SƠ ĐỒ TRONG KHÓA LUẬN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 0.3. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• 0.4. Mục đích nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LÀNG BÁO VĂN, XÃ ĐỒNG VĂN, HUYỆN YÊN LẠC, TỈNH VĨNH PHÚC
• 1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2. Lịch sử hình thành và những thay đổi về mặt địa giới hành chính
• 1.3. Tình hình dân cư, tổ chức bộ máy quản lý làng xã và các quan hệ xã hội
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ BIẾN ĐỔI SINH KẾ LÀNG BÁO VĂN GIAI ĐOẠN 2004-2014
• 2.1. Khái niệm sinh kế
• 2.2. Nguyên nhân, điều kiện dẫn đến sự biến đổi
• 2.3. Các hoạt động sinh kế của người dân địa phương từ 2004-2014
• 2.3.1. Sản xuất nông nghiệp
• 2.3.2. Tiểu thủ công nghiệp
• 2.3.3. Các hoạt động sinh kế khác
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CHUYỂN ĐỔI SINH KẾ Ở LÀNG BÁO VĂN: THÀNH TỰU, NHỮNG TỒN TẠI VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP
• 3.1. Hiệu quả kinh tế
• 3.1.1. Mô hình kinh tế trang trại
• 3.1.2. Hoạt động thu mua phế liệu
• 3.2. Tác động đối với xã hội và môi trường
• 3.3. Một số tồn tại và hạn chế
• 3.4. Một số giải pháp
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC ẢNH (Nguồn: Tác giả)

Tóm tắt

I. Tổng quan về làng Bảo Văn

Làng Bảo Văn, thuộc xã Đồng Văn, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc, có một lịch sử lâu đời và đặc điểm địa lý thuận lợi cho phát triển nông nghiệp. Điều kiện tự nhiên của làng bao gồm địa hình bằng phẳng, khí hậu ôn hòa và nguồn nước dồi dào từ sông Hồng. Trước năm 2004, người dân chủ yếu sống bằng nghề nông, trồng lúa và hoa màu. Tuy nhiên, đời sống của họ còn nhiều khó khăn do phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp đơn điệu. Sự biến đổi sinh kế bắt đầu diễn ra từ năm 2004, khi các hoạt động kinh tế mới xuất hiện, tạo ra cơ hội và thách thức cho người dân. Sự thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động đến các mối quan hệ xã hội và văn hóa trong làng.

1.1. Điều kiện tự nhiên

Làng Bảo Văn nằm trong vùng đồng bằng Bắc Bộ, với khí hậu phân hóa theo mùa. Mùa xuân ẩm ướt, mùa hè nắng nóng, mùa thu mát mẻ và mùa đông lạnh. Địa hình bằng phẳng và nguồn nước từ sông Hồng cùng hệ thống kênh mương giúp người dân dễ dàng phát triển nông nghiệp. Tuy nhiên, thời tiết thất thường cũng gây khó khăn cho sản xuất. Nguồn nước ngầm dồi dào và chất lượng đất tốt tạo điều kiện cho việc thâm canh, nhưng cũng cần chú ý đến sự biến đổi của đất đai trong quá trình canh tác.

1.2. Tình hình dân cư và tổ chức bộ máy quản lý

Dân số làng Bảo Văn năm 2014 đạt 1872 người, với tỷ lệ nữ chiếm khoảng 48,6%. Các dòng họ lớn trong làng có vai trò quan trọng trong việc duy trì các mối quan hệ xã hội. Tổ chức bộ máy quản lý làng xã đã có sự thay đổi từ thời kỳ trước đến nay, với sự xuất hiện của các trưởng thôn do dân bầu ra, góp phần vào việc thực hiện các chính sách phát triển kinh tế và xã hội. Các đoàn thể xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người dân phát triển kinh tế và nâng cao đời sống.

II. Sự biến đổi sinh kế của người dân làng Bảo Văn giai đoạn 2004 2014

Giai đoạn 2004-2014 chứng kiến sự biến đổi mạnh mẽ trong hoạt động sinh kế của người dân làng Bảo Văn. Nguyên nhân chính dẫn đến sự thay đổi này bao gồm chính sách phát triển kinh tế của địa phương, nhu cầu của người dân và sự xuất hiện của các ngành nghề mới. Các hoạt động sinh kế đã trở nên đa dạng hơn, từ sản xuất nông nghiệp đến tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ. Sự chuyển đổi này không chỉ cải thiện đời sống kinh tế mà còn tạo ra những thách thức về môi trường và xã hội. Người dân đã bắt đầu tham gia vào các mô hình kinh tế mới, như kinh tế trang trại và thu mua phế liệu, góp phần nâng cao thu nhập.

2.1. Nguyên nhân và điều kiện dẫn đến sự biến đổi

Sự biến đổi sinh kế của người dân làng Bảo Văn giai đoạn 2004-2014 được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố. Chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước đã tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các nguồn vốn và kỹ thuật mới. Bên cạnh đó, nguyện vọng của người dân trong việc cải thiện đời sống cũng là động lực quan trọng. Các hoạt động sinh kế mới như sản xuất nông nghiệp hiện đại, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ đã xuất hiện, tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này cũng đặt ra thách thức về bảo vệ môi trường và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống.

2.2. Các hoạt động sinh kế của người dân

Trong giai đoạn này, hoạt động sinh kế của người dân làng Bảo Văn đã trở nên đa dạng hơn. Sản xuất nông nghiệp không còn là hoạt động duy nhất, mà đã có sự xuất hiện của tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ. Người dân đã bắt đầu áp dụng các kỹ thuật mới trong sản xuất nông nghiệp, như trồng cây ăn quả và rau sạch, nhằm nâng cao giá trị sản phẩm. Đồng thời, các hoạt động như thu mua phế liệu cũng đã trở thành nguồn thu nhập quan trọng. Sự chuyển đổi này không chỉ giúp cải thiện đời sống kinh tế mà còn tạo ra những thay đổi trong cấu trúc xã hội và mối quan hệ giữa các hộ gia đình.

III. Thành tựu và thách thức trong quá trình chuyển đổi sinh kế

Quá trình chuyển đổi sinh kế ở làng Bảo Văn đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Mô hình kinh tế trang trại đã giúp nhiều hộ gia đình nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng cũng dẫn đến những vấn đề như ô nhiễm môi trường và sự mất cân bằng trong phát triển kinh tế. Một số hộ gia đình vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn lực và thị trường. Để giải quyết những vấn đề này, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính quyền địa phương và sự tham gia tích cực của cộng đồng.

3.1. Hiệu quả kinh tế và xã hội

Mô hình kinh tế trang trại đã mang lại hiệu quả kinh tế cao cho nhiều hộ gia đình. Người dân đã có thể tăng thu nhập từ việc sản xuất nông sản chất lượng cao và tham gia vào các hoạt động thương mại. Sự phát triển này không chỉ cải thiện đời sống kinh tế mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải tất cả các hộ gia đình đều hưởng lợi từ sự chuyển đổi này, một số vẫn gặp khó khăn trong việc thích ứng với thay đổi.

3.2. Tác động đến môi trường và xã hội

Sự chuyển đổi sinh kế cũng đã tạo ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Việc mở rộng sản xuất nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp đã dẫn đến ô nhiễm nguồn nước và đất đai. Bên cạnh đó, sự thay đổi trong cấu trúc xã hội cũng gây ra những xáo trộn trong mối quan hệ cộng đồng. Để đảm bảo sự phát triển bền vững, cần có các biện pháp bảo vệ môi trường và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống trong quá trình phát triển kinh tế.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa tại Việt Nam, nông thôn và nông nghiệp truyền thống đang trải qua những bước chuyển dịch cơ cấu sâu sắc. Nông nghiệp trồng lúa nước và hoa màu vốn là hoạt động kinh tế chủ đạo gắn bó lâu đời với người nông dân đồng bằng Bắc Bộ, tuy nhiên phương thức sản xuất thuần nông tự cung tự cấp bộc lộ nhiều hạn chế về năng suất và mức sống. Làng Báo Văn (xã Đồng Văn, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc) là một làng quê truyền thống, trước năm 2004 đời sống nhân dân chủ yếu dựa vào cây lúa nên gặp nhiều khó khăn. Bước vào giai đoạn 2004 – 2014, trước tác động của các chính sách dồn điền đổi thửa, phát triển kinh tế trang trại và sự nhạy bén của người dân, hoạt động sinh kế tại địa phương đã có những biến đổi rõ nét và đa dạng hóa phương thức mưu sinh.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:

1. Tìm hiểu và phân tích các điều kiện, nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi các hoạt động sinh kế của người dân làng Báo Văn giai đoạn 2004 – 2014.
2. Đánh giá, rút ra các nhận xét về mặt tích cực cũng như những tồn tại, hạn chế của các hoạt động sinh kế đối với đời sống kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái của người dân địa phương.
3. Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị có căn cứ thực tiễn nhằm ổn định và phát triển các mô hình sinh kế bền vững, nâng cao mức sống cho nhân dân.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Sự biến đổi các hoạt động sinh kế của người dân làng Báo Văn.
• Phạm vi không gian: Địa bàn làng Báo Văn (bao gồm thôn Báo Văn 1 và thôn Báo Văn 2), xã Đồng Văn, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 10 năm, từ năm 2004 đến năm 2014 (có đối chiếu với các mốc lịch sử trước năm 2004).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận sử dụng khung lý thuyết và phương pháp tiếp cận chuyên ngành Việt Nam học kết hợp liên ngành khoa học xã hội:

• Khung lý thuyết: Tác giả vận dụng Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999/2001). Khung phân tích này bao gồm 5 thành tố tương tác:

  1. Hoàn cảnh dễ bị tổn thương (Vulnerability context): Các cú sốc, xu hướng thị trường và tính thời vụ của tự nhiên.
  2. Năm nguồn vốn sinh kế (Livelihood assets): Vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội.
  3. Cơ cấu và quá trình thực hiện (Transforming structures and processes): Thể chế, chính sách của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương.
  4. Chiến lược sinh kế (Livelihood strategies): Các quyết định lựa chọn đa sinh kế của hộ gia đình.
  5. Kết quả sinh kế (Livelihood outcomes): Mức thu nhập, an toàn lương thực, tính bền vững của tài nguyên và chất lượng cuộc sống. Bên cạnh đó, đề tài tham khảo các công trình lý luận về sinh kế của R. Chambers, G. Conway, F. Ellis và các nghiên cứu thực nghiệm về chuyển đổi sinh kế nông thôn, ven đô của PGS.TS. Nguyễn Văn Sửu (2014), Mai Văn Xuân và Hồ Văn Minh (2009).

• Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp tri thức của các lĩnh vực sử học, nhân học, xã hội học và kinh tế học nông thôn.
  • Phương pháp phân tích tài liệu: Khai thác các văn bản chính sách (Nghị quyết 06-NQ/TW năm 1998 của Bộ Chính trị, Nghị định 64/CP năm 1993, Nghị quyết 02/NQ-HU của Huyện ủy Yên Lạc, Kế hoạch 243/KH-UB của UBND huyện Yên Lạc), các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội và số liệu thống kê của UBND xã Đồng Văn qua các thời kỳ.
  • Phương pháp phỏng vấn cá nhân sâu: Phỏng vấn trực tiếp cán bộ chính quyền xã Đồng Văn, trưởng thôn và các hộ dân đại diện cho các nhóm sinh kế (chủ trang trại, hộ thu mua phế liệu, hộ làm chài lưới, buôn bán dịch vụ).
  • Phương pháp mô tả và so sánh: Phân tích định tính kết hợp thống kê mô tả nhằm làm rõ sự dịch chuyển cơ cấu lao động, diện tích đất đai và thu nhập giữa các mốc thời gian 2004 và 2014.

• Nguồn dữ liệu: Báo cáo lưu trữ của UBND xã Đồng Văn, Ban Thống kê xã Đồng Văn, tài liệu khảo sát địa chính huyện Yên Lạc và số liệu điền dã thực địa trực tiếp của tác giả tại làng Báo Văn năm 2014 - 2015.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về làng Báo Văn, xã Đồng Văn, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc

Chương 1 phác thảo bức tranh toàn diện về tự nhiên, lịch sử, dân cư, văn hóa và kinh tế làng Báo Văn trước mốc biến đổi năm 2004:

• Điều kiện tự nhiên: Xã Đồng Văn nằm ở phía Tây Bắc huyện Yên Lạc, cách thị trấn huyện 7 km với tổng diện tích tự nhiên năm 2010 là 702,56 ha. Làng Báo Văn nằm ở phía Tây của xã, chia tách thành hai thôn Báo Văn 1 và Báo Văn 2 bằng một con kênh đào. Địa hình tương đối bằng phẳng xen kẽ vùng trũng; khí hậu nhiệt đới gió mùa 4 mùa phân hóa rõ rệt; nguồn nước dồi dào từ sông Hồng, hệ thống kênh mương và mạch nước ngầm tầng nông (trên 20 m, lưu lượng khai thác 40 - 60 m³/ngày đêm); đất đai chủ yếu là đất phù sa bồi đắp thích hợp thâm canh.
• Lịch sử hình thành và hành chính: Vùng đất mang dấu ấn văn hóa Đông Đậu cách ngày nay 3.500 năm. Trải qua các thời kỳ lịch sử, địa giới có nhiều thay đổi: thời Hán thuộc huyện Phong Khê; thời Đinh (thế kỷ X) thuộc huyện Yên Lạc; thế kỷ XIX thuộc tổng Hội Hạ; năm 1899 thuộc tổng Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Yên. Sau năm 1945, làng trải qua các lần sáp nhập thành xã Cộng Hòa (1945), đổi tên thành xã Đoàn Kết (1950), thuộc tỉnh Vĩnh Phúc (1950), tỉnh Vĩnh Phú (1968) rồi đổi tên thành xã Đồng Văn. Năm 1977 thuộc huyện Vĩnh Lạc; năm 1995 tái lập huyện Yên Lạc và năm 1996 thuộc tỉnh Vĩnh Phúc.
• Dân cư và tổ chức xã hội: Làng có 4 dòng họ lớn chiếm khoảng 90% dân số gồm họ Tô, họ Lê, họ Hoàng, họ Nguyễn (trong đó họ Tô có mặt sớm nhất và đông nhất, ngành họ Tô Trọng là trưởng). Năm 2014, làng có 430 hộ với 1.872 nhân khẩu (nữ chiếm 48,6%). Làng vận hành qua bộ máy trưởng thôn, các đoàn thể (Hội Phụ nữ, Nông dân, Cựu chiến binh, Người cao tuổi) và các mối quan hệ dòng họ, láng giềng bền chặt.
• Văn hóa - tín ngưỡng: Có chợ làng họp cả ngày; hệ thống trường học Mầm non, Tiểu học, THCS mang tên Trạng nguyên Phạm Công Bình; 1 trạm y tế, nhà văn hóa xã và nhà văn hóa thôn. Đình làng thờ Khoan Khoáng Đại vương, chùa Đại Tự thờ Phật; người dân duy trì phong tục làm lễ "sửa quý" ở tuổi 50.
• Kinh tế trước năm 2004: Trải qua các giai đoạn Hợp tác xã nông nghiệp (thành lập năm 1959, áp dụng chế độ công điểm và khoán nộp 30 kg thịt lợn/năm), khoán ruộng năm 1986 và chia ruộng ổn định lâu dài năm 1993 theo Nghị định 64/CP (bình quân 1 sào 2 thước tương đương 408 m²/khẩu). Do đất chia thành 3 hạng (loại 1: 3 vụ; loại 2: chuyên màu; loại 3: chiêm trũng/cao hạn) nên đất đai bị chia cắt manh mún. Năm 2004, làng thuần nông với hơn 80% dân số làm nông nghiệp; năng suất lúa đạt 58 tạ/ha, bình quân lương thực đạt 492 kg/người/năm; thu nhập bình quân đầu người năm 2000 chỉ đạt 1,6 triệu đồng/người/năm.

Loại hình sử dụng đất năm 2004	Diện tích (ha)	Tỷ lệ (%)
Đất trồng lúa	53,330	79,55
Đất trồng rau màu	7,250	10,83
Đất nuôi trồng thủy sản	6,450	9,62
Tổng diện tích đất nông nghiệp	67,039	100,00

Chương 2: Sự biến đổi sinh kế làng Báo Văn giai đoạn 2004 – 2014

Chương 2 tập trung phân tích các nguyên nhân, nguồn lực và thực trạng chuyển dịch phương thức mưu sinh của người dân:

• Cơ chế, chính sách thúc đẩy: Căn cứ Nghị quyết 06-NQ/TW (1998) của Bộ Chính trị về kinh tế trang trại; Nghị quyết số 02/NQ-HU (2001) của Huyện ủy Yên Lạc và Kế hoạch số 243/KH-UB của UBND huyện Yên Lạc về chuyển đổi ruộng đất, ngày 15/7/2004 UBND xã Đồng Văn thành lập Tiểu ban chỉ đạo chuyển đổi ruộng đất và chuyển dịch kinh tế nông nghiệp làng Báo Văn. Địa phương quy hoạch lại 3 vùng sản xuất:
  1. Vùng đất tốt tiếp tục thâm canh lúa.
  2. Vùng đất vàn cao thiếu nước chuyển sang trồng chuyên màu giá trị cao (đậu tương, lạc, dưa, ớt, rau).
  3. Vùng đất trũng quy hoạch tập trung trên 5 ha chuyển sang đào ao nuôi cá kết hợp chăn nuôi gia súc, gia cầm và trồng cây ăn quả theo mô hình khép kín. Thực hiện dồn điền đổi thửa nhằm giảm số thửa (mỗi hộ còn không quá 1 - 2 thửa diện tích trên 500 m²), mở đường giao thông nội đồng rộng 6 - 8 m và kiên cố hóa kênh mương.
• Các nguồn vốn sinh kế tại địa phương:
  • Vốn con người: Năm 2014, làng có 1.095 lao động (chiếm 58,5% dân số), trong đó 1.018 người có việc làm thường xuyên (92,75%). Đã có 636 lao động qua đào tạo (đạt 57,75%). Cơ cấu lao động dịch chuyển mạnh từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp.
  • Vốn xã hội: Tinh thần tương trợ dòng họ, các hội nghề nghiệp tự nguyện (hội làm ao, hội làm nhựa, hội thu mua sắt phế liệu, tổ liên gia) và phong tục "cấy đổi công".
  • Vốn tự nhiên và vật chất: 100% đường làng ngõ xóm được bê tông hóa; 100% hộ dân có nhà mái ngói kiên cố; hệ thống lưới điện quốc gia và nước sạch sinh hoạt được bảo đảm.
  • Vốn tài chính: Tích lũy cá nhân kết hợp vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội, ngân hàng thương mại và quỹ quay vòng nội bộ của các nhóm hội.
• Thực trạng các hoạt động sinh kế giai đoạn 2004 – 2014:
  • Sản xuất nông nghiệp và kinh tế trang trại: Giảm diện tích lúa, mở rộng diện tích thủy sản lên 12,517 ha (chiếm 18,7% đất nông nghiệp) với 66 hộ nuôi thả cá; hình thành 5 mô hình kinh tế trang trại quy mô lớn được công nhận chính thức.
  • Nghề thu mua và sơ chế phế liệu: Phát triển mạnh mẽ với 22 hộ gia đình kinh doanh quy mô lớn, trong đó 14 hộ trang bị xe ô tô tải chuyên dụng để vận chuyển phế liệu liên tỉnh.
  • Tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ khác: Nghề đan chài lưới thủ công (giá bán 800.000 – 1.000.000 đồng/chiếc, nguyên liệu lấy từ chợ Nghệ, chợ Lầm); nghề xay xát phục vụ chăn nuôi; 8 cửa hàng tạp hóa kết hợp sửa chữa; dịch vụ giúp việc gia đình tại Hà Nội và lao động xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Malaysia.

Chỉ tiêu lao động và việc làm năm 2014	Báo Văn 1	Báo Văn 2	Toàn làng Báo Văn
Tổng dân số (người)	723	1.149	1.872
Dân số trong độ tuổi lao động (người)	380	715	1.095
Số lao động có việc làm thường xuyên (người)	350	668	1.018
Tỷ lệ lao động có việc làm thường xuyên (%)	91,10	94,40	92,75
Lao động Nông - Lâm - Thủy sản (người)	101	68	169 (15,43%)
Lao động Phi nông nghiệp: CN, Thương mại, Dịch vụ (người)	249	600	849 (83,74%)
Lao động được đào tạo nghề các hệ (người)	215	421	636 (57,75%)

Chương 3: Chuyển đổi sinh kế ở làng Báo Văn: thành tựu, những tồn tại và đề xuất một số giải pháp

Chương 3 tổng kết các kết quả đạt được, chỉ ra những mặt trái nảy sinh và đưa ra hệ thống khuyến nghị:

• Hiệu quả kinh tế: Thu nhập bình quân đầu người của làng đạt 24,98 triệu đồng/người/năm vào tháng 9/2014 (tăng hơn 15 lần so với mức 1,6 triệu đồng năm 2000). Hộ làm trang trại đạt lợi nhuận ròng 80 - 90 triệu đồng/năm; hộ kinh doanh phế liệu đạt bình quân 120 triệu đồng/năm; người làm thuê nghề phế liệu đạt mức lương 2 - 3 triệu đồng/tháng.
• Tác động xã hội và môi trường: Giải quyết việc làm thường xuyên cho 92,75% lao động; đời sống văn hóa, cơ sở hạ tầng được nâng cấp; hoạt động thu gom phế liệu góp phần tái chế chất thải rắn, làm sạch nguồn phế thải công nghiệp và dân sinh.
• Tồn tại và hạn chế:
  • Xã hội: Không gian làng quê truyền thống bị phá vỡ; xuất hiện lối sống lai căng; phát sinh tệ nạn xã hội (năm 2014 toàn xã có 19 người nghiện ma túy thì làng Báo Văn chiếm 5 người; bắt giữ 3 vụ cờ bạc với 29 người tham gia); hiện tượng sao nhãng quản lý con cái dẫn đến bạo lực học đường và nghiện trò chơi điện tử.
  • Mô hình trang trại: Quy mô còn nhỏ, năng lực quản lý dựa vào kinh nghiệm, thiếu vốn kỹ thuật cao, giá cả thị trường bấp bênh và gây ô nhiễm mùi từ chất thải chăn nuôi.
  • Nghề thu mua phế liệu: Công nghệ phân loại, tái chế thủ công thô sơ; ô nhiễm không khí nặng do đốt dây điện lấy đồng/nhôm, đốt cao su, đệm mút sinh ra khói bụi và khí độc ($CO_2$, $SO_2$, dioxin); xả tạp chất không tái chế xuống sông và bãi rác; mất an toàn lao động (xảy ra tai nạn kẹt tay vào máy xay nhựa, máy nấu nilon, nổ bình gas và bom mìn phế liệu).
• Hệ thống giải pháp đề xuất:
  1. Giải pháp giáo dục - đào tạo: Đặt giáo dục làm nền tảng, nâng cao dân trí và ý thức lao động; tăng cường đào tạo nghề gắn với nhu cầu kỹ thuật để nâng cao giá trị nguồn vốn con người.
  2. Giải pháp vốn và tín dụng: Tạo điều kiện cho các hộ trang trại, hộ phế liệu tiếp cận các gói vay ưu đãi lãi suất thấp từ ngân hàng; củng cố các quỹ tương trợ không lãi suất trong các hội nghề nghiệp.
  3. Giải pháp môi trường: Xử phạt nghiêm các hành vi đốt và đổ rác thải độc hại bừa bãi; ứng dụng công nghệ xử lý rác thải; đẩy nhanh tiến độ thực hiện Đồ án quy hoạch Cụm công nghiệp làng nghề xã Đồng Văn tỷ lệ 1/500 (phê duyệt năm 2010) để di dời các cơ sở tái chế phế liệu ra khỏi khu dân cư; hoàn thiện quy hoạch dồn ghép ruộng đất.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận ghi nhận các kết quả thực tế qua hệ thống số liệu định lượng cụ thể:

Tiêu chí so sánh	Năm 2000 / 2004	Năm 2014
Quy mô dân số làng Báo Văn	1.645 người	1.872 người (430 hộ)
Thu nhập bình quân đầu người	1,60 triệu đồng/người/năm (năm 2000)	24,98 triệu đồng/người/năm
Tỷ lệ lao động nông nghiệp	> 80,00%	15,43% (169 người)
Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp	< 20,00%	83,74% (917 người)
Tỷ lệ lao động có việc làm thường xuyên	Chưa thống kê đầy đủ	92,75% (1.018 lao động)
Tỷ lệ lao động qua đào tạo	Thấp, chủ yếu lao động phổ thông	57,75% (636 người)
Diện tích đất nuôi trồng thủy sản	6,450 ha (chiếm 9,62% đất nông nghiệp)	12,517 ha (chiếm 18,70% đất nông nghiệp)
Số hộ phát triển kinh tế trang trại lớn	0 hộ	5 trang trại lớn (thu nhập 80 - 90 triệu/năm)
Hộ kinh doanh phế liệu quy mô lớn	Nhỏ lẻ, đi làm ăn xa	22 hộ (14 hộ có ô tô tải, thu nhập 120 triệu/năm)

Đóng góp của nghiên cứu:

• Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện, có hệ thống về quá trình chuyển dịch sinh kế tại một làng thuần nông đồng bằng Bắc Bộ trong giai đoạn chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp 2004 – 2014.
• Vận dụng thành công mô hình Khung sinh kế bền vững của DFID để giải thích mối quan hệ tương tác biện chứng giữa chủ trương thể chế (dồn điền đổi thửa, quy hoạch vùng) với 5 nguồn vốn sinh kế nội tại ở cấp độ hộ gia đình nông thôn.
• Nhận diện thẳng thắn và khách quan tính hai mặt của việc đa dạng hóa sinh kế nông thôn: tăng trưởng kinh tế nhanh chóng đi liền với nguy cơ suy thoái môi trường làng nghề và xáo trộn các chuẩn mực xã hội truyền thống.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát giới hạn trong một địa bàn đơn lẻ (làng Báo Văn, xã Đồng Văn); nguồn số liệu kinh tế và việc làm chủ yếu dựa vào báo cáo thống kê hành chính địa phương kết hợp phỏng vấn sâu cá nhân, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng phân tích tương quan định lượng mẫu lớn; chưa có điều kiện đo đạc chỉ số kỹ thuật môi trường thực tế (như nồng độ khí thải dioxin, $SO_2$ hay chỉ số ô nhiễm nguồn nước ngầm).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá hiệu quả kinh tế - sinh thái sau khi di dời các cơ sở phế liệu vào Cụm công nghiệp làng nghề xã Đồng Văn; khảo sát mức độ bền vững của mô hình kinh tế trang trại trong điều kiện biến đổi khí hậu và biến động thị trường giai đoạn sau năm 2015; so sánh đối chứng mô hình biến đổi sinh kế của làng Báo Văn với các làng nghề lân cận như Tề Lỗ (Yên Lạc) hoặc Chấn Hưng (Vĩnh Tường).

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng:
  • Sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Việt Nam học, Xã hội học nông thôn, Nhân học kinh tế, Địa lý kinh tế - xã hội và Quản lý phát triển nông thôn.
  • Cán bộ hoạch định chính sách nông nghiệp, cán bộ quản lý cấp xã/huyện phụ trách chương trình Dồn điền đổi thửa và Xây dựng Nông thôn mới.
• Nội dung giá trị:
  • Cung cấp phương pháp luận và quy trình điền dã thực tế khi khảo sát sinh kế nông thôn cấp làng/thôn.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo thực tiễn về bài học tổ chức dồn ghép ruộng đất, quy hoạch vùng sản xuất trang trại khép kín trên đất trũng ngập úng.
  • Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử - xã hội học cụ thể về tiến trình biến đổi địa giới hành chính, văn hóa làng xã và các dòng họ tại vùng đất Yên Lạc, Vĩnh Phúc.

Câu hỏi thường gặp

Khung lý thuyết phân tích sinh kế nào được tác giả ứng dụng trong khóa luận?
Tác giả sử dụng Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) xây dựng năm 1999/2001, phân tích mối quan hệ giữa Hoàn cảnh dễ bị tổn thương, 5 nguồn vốn sinh kế (con người, xã hội, tự nhiên, vật chất, tài chính), Cơ cấu - thể chế chính sách, Chiến lược đa sinh kế và Kết quả sinh kế.

Cơ cấu lao động của làng Báo Văn đã thay đổi như thế nào sau 10 năm (2004 – 2014)?
Năm 2004, trên 80% dân số là lao động thuần nông. Đến năm 2014, trong tổng số 1.095 người trong độ tuổi lao động, số lao động làm nông - lâm - thủy sản giảm xuống chỉ còn 169 người (15,43%), trong khi lao động phi nông nghiệp (công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, dịch vụ) tăng lên 917 người (chiếm 83,74%), với tỷ lệ có việc làm thường xuyên đạt 92,75%.

Chính quyền xã Đồng Văn đã quy hoạch đồng ruộng làng Báo Văn thành các vùng sản xuất nào theo Kế hoạch năm 2004?
Tiểu ban chỉ đạo xã đã quy hoạch làng thành 3 vùng: vùng đất tốt thuận lợi tưới tiêu tiếp tục thâm canh lúa; vùng đất vàn cao khó lấy nước chuyển sang chuyên canh rau màu giá trị cao (đậu tương, lạc, dưa, ớt); vùng đất trũng ngập úng quy hoạch tập trung trên 5 ha chuyển sang đào ao nuôi thủy sản kết hợp kinh tế trang trại khép kín.

Hoạt động thu mua phế liệu mang lại hiệu quả kinh tế và gây ra những vấn đề môi trường, an toàn lao động nào?
Nghề phế liệu mang lại thu nhập bình quân khoảng 120 triệu đồng/hộ/năm cho 22 hộ kinh doanh lớn (14 hộ sở hữu ô tô tải riêng) và tạo việc làm cho lao động làm thuê với mức lương 2 - 3 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, nghề này gây ô nhiễm không khí nặng nề do đốt thủ công dây điện, vỏ nhựa, đệm mút phát sinh khí độc ($CO_2$, $SO_2$, dioxin); xả chất thải không thể tái chế bừa bãi và gây ra các tai nạn lao động nghiêm trọng như kẹt tay vào máy xay nhựa, máy nấu nilon, nổ bom mìn và bình gas phế liệu.

Mức thu nhập bình quân đầu người của làng Báo Văn năm 2014 đạt bao nhiêu so với trước đây?
Theo số liệu thống kê tháng 9/2014 của UBND xã Đồng Văn, thu nhập bình quân đầu người của thôn Báo Văn đạt 24,98 triệu đồng/người/năm, tăng gấp hơn 15 lần so với mức thu nhập bình quân 1,6 triệu đồng/người/năm vào năm 2000.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Tô Thị Dung đã phản ánh một cách chân thực và có hệ thống quá trình chuyển đổi từ mô hình thuần nông tự cung tự cấp sang cơ cấu đa sinh kế tại làng Báo Văn (xã Đồng Văn, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc) giai đoạn 2004 – 2014. Dưới tác động đồng bộ của các chính sách dồn điền đổi thửa, phát triển kinh tế trang trại cùng sự năng động của các nguồn vốn sinh kế địa phương, mức sống và thu nhập của người dân đã có sự tăng trưởng vượt bậc với tỷ lệ việc làm đạt trên 92%. Dù vậy, tiến trình chuyển dịch này cũng bộc lộ những thách thức lớn về ô nhiễm môi trường do nghề phế liệu và sự xáo trộn các giá trị văn hóa - xã hội truyền thống, đòi hỏi các giải pháp can thiệp bền vững về đào tạo nghề, tín dụng và quy hoạch cụm công nghiệp tập trung. Công trình là tài liệu nghiên cứu thực địa có giá trị học thuật và thực tiễn đối với lĩnh vực phát triển nông thôn và biến đổi sinh kế tại đồng bằng Bắc Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 Sinh kế là việc lựa chọn phương thức sống phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái của địa phương. Việc lựa chọn sinh kế có ảnh hưởng lớn đến đời sống vật chất và tỉnh thần của người dân. Là một làng có truyền thống lâu đời vùng đồng bằng Bắc Bộ, cùng với những điều kiện vị trí địa lý và tự nhiên thuận lợi, người dân làng Báo Văn sớm đã tìm cho mình một hoạt động sinh kế tương đối ổn định đó là nông nghiệp trồng lúa và hoa màu. Đây được coi là nghề căn bản của người dân nơi đây, là điều kiện tiền đề để người dân từng bước chuyên đổi hoạt động sinh kế của mình sao cho phù hợp với hoàn cảnh mới.

Tuy nhiên, có thể thấy, việc sản xuất của người dân làng Báo Văn cho đến năm 2004 vẫn còn ở quy mô nhỏ, đơn vị sản xuất chính là hộ gia đình mang tính chất tự cung tự cấp. Sản xuất nông nghiệp chủ yếu tập trung vào cây lúa với phương thức canh tác truyền thống nên năng suất không cao. Sản phẩm làm ra giai đoạn này thường chi đủ đáp ứng nhu cầu Tương thực của gia đình. Theo báo cáo số liệu tổng kết năm 2000, thu nhập bình quân đầu người là 1,6 triệu đồng.

Nhìn chung mức sông của người dân van còn ở mức thap. —--- TT i EE Ee CHƯƠNG 2: SỰ BIEN DOI SINH KE LANG BAO VĂN GIAI DOAN 2004 — 2014 2. Khái niệm sinh kế Ý tưởng về sinh kế được đề cập tới trong các tác phẩm nghiên cứu của R. Về sau, khái niệm này xuất hiện nhiều hơn trong các nghiên cứu của F.Ellis, Barrett, Morrison, Dorward,.

Có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về sinh kế, tuy nhiên, có sự nhất trí rằng khái niệm sinh kế bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt động sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình. Theo quan điểm của lý thuyết sinh kế bền vững do Bộ Phát triển Quốc tế - Vương quốc Anh (DFID) năm 1999: “Sinh kế được xem như là tập hợp các nguồn lực và khả năng mà con người có được kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để sống cũng như đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ ”. Về căn bản, các hoạt động sinh kế là do mỗi cá nhân hay hộ gia đình tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của họ, đồng thời chịu sự tác động của các thể chế, chính sách và những quan hệ xã hội mà cá nhân hoặc hộ gia đình đã thiết lập trong cộng đồng. Hay nói cách khác, sinh kế là việc lựa chọn phương thức sống phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái của địa phương.

e Khung sinh kế bền vững Khung sinh kế là một công cụ được xây dựng nhằm xem xét những yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sinh kế của con người, đặc biệt là những yếu tố gây khó khăn hoặc tạo cơ hội trong sinh kế. Đồng thời, khung sinh kế cũng nhằm mục đích tìm hiểu xem những yếu tố này liên quan tới nhau như thế nào trong những bối cảnh cụ thể. DFID đã đưa ra khung sinh kế bền vững như sau: GVHD: TS. Đặng Thị Vân Chỉ Page 25 Cơ cấu và tiến trình thực hiện | Kết quả sinh kế -Tăng thu nhập Tình huống Cơ cau Quá trình -Tăng sự ổn định dé bị tốn hình thành thương -Các cấp -Giảm rủi ro Ảnh chính quyền Luật lệ, chính z Am 2 z x [a -Các cú sốc hưởng l sách, văn hóa, -Nâng cao an toàn và khả -Đơn vị tư thé chê, tổ - uk A.

lương thực -Các khuynh năng tiêp nhân chức,.