MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nhà cửa là một trong những thành tố của văn hóa vật chất, biểu hiện đặc trƣng của văn hóa tộc ngƣời. Thông qua nhà cửa có thể nhận biết tộc ngƣời này với tộc ngƣời khác. Nghiên cứu về nhà cửa và các yếu tố liên quan đến ngôi nhà để thấy đƣợc đặc trƣng giao lƣu văn hóa và quá trình phát triển, tiếp biến của văn hóa tộc ngƣời.
Nhà sàn là loại hình cƣ trú truyền thống của ngƣời Thái. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, nhà sàn đang đƣợc thay thế bằng loại hình nhà theo kiểu kiến trúc của ngƣời Việt và đi liền với nó là sự biến đổi về cách thức sử dụng không gian sinh hoạt, phong tục tập quán, tôn giáo, tín ngƣỡng liên quan đến ngôi nhà. Vậy quá trình biến đổi kiến trúc nhà cửa của người Thái Đen ở xã Bình Sơn diễn ra như thế nào? Đâu là nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi về loại hình nhà ở này? Vấn đề phát triển kinh tế xã hội sau đổi mới đã tác động và ảnh hưởng như thế nào đối với sự biến đổi văn hóa vật chất của người Thái nói chung và nhà cửa nói riêng. Đây là những câu hỏi chính đặt ra của đề tài và cũng là lí do khiến tôi lựa chọn nhà ở làm đối tƣợng nghiên cứu cho luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Nhân học của mình.
Để thực hiện đề tài này, tôi đã chọn xã Bình Sơn, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa làm địa bàn nghiên cứu. Tôi lựa chọn địa bàn này vì 3 lí do chính: Thứ nhất, Bình Sơn vốn là một xã miền núi của huyện Triệu Sơn, chiếm ¾ diện tích là đồi núi. Dân cƣ trong xã trƣớc đây chủ yếu là ngƣời Thái Đen, số ít ngƣời Mƣờng nhƣng từ khi có dự án 327 chuyển ngƣời Kinh ở một số xã trong huyện có mật độ dân số cƣ trú đông đúc di cƣ lên xây dựng kinh tế mới ở vùng miền núi Tây Triệu Sơn. Ngƣời Kinh di cƣ lên khu vực này, họ tạo lập những bản làng sống cƣ trú trú đan xen với ngƣời Thái.
Qúa trình cƣ trú đan xen dẫn đến việc giao thoa và tiếp nhận văn hóa của tộc ngƣời đa số, từ đó hình thành nên những nét văn hóa mới của tộc ngƣời này. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai, từ năm 1990 trở lại đây, nhà sàn – loại hình nhà ở truyền thống của ngƣời Thái Đen ở xã Bình Sơn đã có sự biến đổi nhanh chóng, mạnh mẽ. Hiện nay, trong các thôn/ bản của ngƣời Thái không còn một ngôi nhà sàn nào đƣợc sử dụng với tƣ cách là nhà ở. Nghiên cứu về: “Biến đổi nhà sàn của người Thái Đen ở xã Bình Sơn từ sau đổi mới” để thấy đƣợc các xu hƣớng biến đổi trong loại hình nhà ở của ngƣời Thái và những nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi này.
Thứ ba, lý do khiến tôi lựa chọn xã Bình Sơn, huyện Triệu Sơn làm địa bàn nghiên cứu mà không phải một địa phƣơng khác vì: nếu nhƣ ngoài Tây Bắc, các nhà Dân tộc học thƣờng quan tâm đến các địa phƣơng có ngƣời Thái cƣ trú tập trung tại hai tỉnh Thanh Hóa (Quan Hóa, Bá Thƣớc, Thƣờng Xuân) và Nghệ An (Quỳ Hợp, Quế Phong, Quỳ Châu, Con Cuông, Tƣơng Dƣơng). Trong khi đó, có thể khẳng định, cho đến nay, chƣa có bất kỳ một nghiên cứu nào hay bài viết về bộ phận ngƣời Thái ở xã Bình Sơn, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Do vậy, đây là địa bàn nghiên cứu không trùng lặp với các công trình nghiên cứu của những ngƣời đi trƣớc. Hơn nữa, Bình Sơn là xã gần nơi tác giả sinh sống và tôi đã dành thời gian tìm hiểu nhất định về lĩnh vực này ngay từ những năm khi đang còn học đại học.
Do vậy, lựa chọn đề tài này giúp tôi có điều kiện thuận tiện hơn trong quá trình thâm nhập địa bàn và sẽ khai thác đƣợc nhiều tƣ liệu tốt, vì có nhiều ngƣời thân quen với gia đình và bạn bè học thời phổ thông trung học hiện đang sinh sống tại xã Bình Sơn. Đây là lợi thế để tôi tiến hành điền dã tại cộng đồng để phỏng vấn lấy thông tin đƣợc tốt hơn. Từ ba lý do đã trình bày ở trên nên tôi lựa chọn xã Bình Sơn, huyện Triệu Sơn làm địa bàn nghiên cứu của mình. Qua nghiên cứu các đặc trƣng nhà ở truyền thống và sự biến đổi nhà ở của ngƣời Thái Đen ở xã Bình Sơn, góp phần giúp chính quyền địa phƣơng có cơ sở khoa học trong việc định ra giải pháp bảo lƣu, bảo tồn, phát huy các giá trị nhà ở trong quá trình nông thôn mới hiện nay.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục tiêu nghiên cứu - Tìm hiểu các đặc trƣng về nhà cửa truyền thống của ngƣới Thái Đen ở xã Bình Sơn, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa. - Tìm hiểu những biến đổi về nhà cửa trên nhiều khía cạnh: biến đổi về loại hình, vật liệu, kĩ thuật xây dựng, mặt bằng sinh hoạt, phong tục tập quán và mối quan hệ xã hội cảa các thành viên trong gia đình. - Tìm hiểu các yếu tố tác động: môi trƣờng, xã hội, thể chế và chính sách dẫn đến sự biến đổi về nhà cửa của ngƣời Thái Đen ở xã Bình Sơn.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu + Đối tượng nghiên cứu: Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là “Biến đổi nhà cửa của người Thái Đen xã Bình Sơn từ khi đổi mới đến nay”. Nhà cửa gồm có: nhà ở, kiến trúc dân gian, khu dân dụng….Tuy nhiên, với đề tài này tác giả tập trung nghiên cứu về nhà ở của ngƣời Thái với hai loại hình nhà: nhà ở truyền thống và nhà ở từ khi đổi mới đến nay. + Đối tượng khảo sát: Đối tƣợng phỏng vấn bao gồm: các bậc cao niên, trung niên, thanh niên ngƣời Thái Đen cƣ trú ở xã Bình Sơn. Để tìm hiểu những thôn tin liên quan đến loại hình nhà ở truyền thống, tác giả phỏng vấn các bậc cao niên, trung niên trong làng.
Bên cạnh đó, tác giả tiến hành phỏng vấn đối tƣợng thanh thiếu niên để tìm hiểu biến đổi nhà ở của ngƣời Thái Đen ở xã Bình Sơn trong giai đoạn hiện nay. + Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi không gian nghiên cứu của đề tài đƣợc xác định ở 3 thôn có ngƣời Thái Đen cƣ trú, đó là: Thôn Thoi, Bồn Dồn và Cây Xe. Phạm vi thời gian, luận văn tập trung nghiên cứu những biến đổi nhà ở của ngƣời Thái Đen ở xã Bình Sơn, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa từ khi đổi mới đến nay. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tổng quan tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu về tộc ngƣời Thái ở Việt Nam hiện đã có nhiều công trình nghiên cứu, có thể quy nạp thành 3 vấn đề lớn nhƣ sau: (1) Nghiên cứu tổng quan về tộc người Thái ở Việt Nam. Các nhà nghiên cứu thƣờng đi sâu nghiên cứu tổng quan về ngƣời Thái ở Việt Nam dƣới góc độ lịch sử tộc ngƣời, hệ thống thân tộc, các hoạt động kinh tế mƣu sinh cho đến phong tục tập quán, tín ngƣỡng trong việc dựng nhà, ăn, mặc, nghi lễ vòng đời, lễ hội, vui chơi. Tiêu biểu phải kể đến các tác giả Cầm Trọng, Đặng Nghiên Vạn, Hoàng Lƣơng…; trong đó có một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về ngƣời Thái nhƣ: Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam (1978); Những hiểu biết về người Thái ở Việt Nam (2005); Người Thái (2005); Mấy vấn đề cơ bản về lịch sử, kinh tế, xã hội cổ đại của người Thái Tây Bắc Việt Nam (1978), Sơ lược về sự thiên di của các bộ tộc Thái vào Tây Bắc Việt Nam (1965); Tư liệu về lịch sử và xã hội dân tộc Thái (1977)… Các tác giả nêu trên chủ yếu tập trung nghiên cứu ngƣời Thái ở khu vực Tây Bắc và Đông Bắc Việt Nam. Nghiên cứu về tộc ngƣời Thái ở Việt Nam cũng đƣợc nhóm tác giả Nguyễn Văn Huy, Cầm Trọng, Vi Văn An, Võ Thị Thƣờng ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam quan tâm nghiên cứu dƣới góc độ nhân học bảo tàng, với đề tài: Người Thái ở Việt Nam (2005).
Nhóm tác giả ngoài tìm hiểu tổng quan ngƣời Thái ở khu vực Tây Bắc, Thanh Hóa, Nghệ An về nguồn gốc lịch sử tộc ngƣời, quá trình chuyển cƣ, phân bố các nhóm địa phƣơng… còn tìm hiểu cả về sinh hoạt văn hóa vật chất và tinh thần của ngƣời Thái ở Việt Nam. (2)Nghiên cứu các giá trị văn hóa vật chất của người Thái nói chung và người Thái ở Thanh hóa – Nghệ An nói riêng. Tiêu biểu là công trình nghiên cứu của tác giả Vi Văn Biên (2006), Văn hóa vật chất của người Thái ở Thanh Hóa và Nghệ An. Tác giả cho rằng, ngƣời Thái ở Thanh Hóa, Nghệ An có quan hệ nguồn gốc với ngƣời Thái ở Tây Bắc nhƣng do quá trình chuyển cƣ, sinh sống cƣ trú đan xen với các cƣ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân Việt – Mƣờng, Môn – Khơ Me nên ngƣời Thái ở Thanh Hóa, Nghệ An đã hình thành nên bản sắc riêng mang tính địa phƣơng, vùng miền.
Tuy nhiên, họ vẫn có những nét sinh hoạt văn hóa giống với ngƣời Thái ở Tây Bắc. Những giá trị văn hóa của ngƣời Thái hiện đƣợc lƣu giữ ở các nhóm Thái ở Thanh Hóa, Nghệ An về ăn, mặc, ở, phƣơng tiện đi lại, vận chuyển khá đa dạng và phong phú. Các giá trị văn hóa vật chất của người Thái ở miền núi Nghệ An cũng đƣợc Artha Nantachukra (1998) chọn làm đề tài luận án Tiến sĩ sử học tại trƣờng Đại học khoa học xã hội và nhân văn. Luận án đi sâu tìm hiểu về các giá trị văn hóa vật chất của ngƣời Thái ở Nghệ An thông qua hệ thống công cụ sản xuất, hệ thống thủy lợi; về ăn, mặc, ở và các phƣơng tiện vận chuyển đi lại.
Ngoài ra, tác giả luận án cũng so sánh sự giống và khác nhau giữa nhóm Thái ở Nghệ An với một số bộ phận ngƣời Thái ở Thái Lan. Từ đó, ngƣời đọc thấy đƣợc sự khác biệt về điều kiện tự nhiên, lịch sử, chính trị, xã hội của từng nhóm Thái ở mỗi quốc gia, vùng miền sẽ có sự khác nhau về mặt văn hóa. (3) Nghiên cứu về nhà ở Nghiên cứu về nhà ở đã có một số công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu, tiêu biểu là tác giả Nguyễn Khắc Tụng, Hoàng Nam. Nhà nghiên cứu kiến trúc dân gian Nguyễn Khắc Tụng với công trình: Nhà ở cổ truyền các dân tộc ở Việt Nam.