Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Trƣớc nhu cầu cấp bách của vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ, những nghiên cứu nhằm đề xuất chính sách, pháp luật, biện pháp hành động để bảo vệ các quyền của phụ nữ đã và đang đƣợc triển khai đẩy mạnh trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Riêng trong lĩnh vực khoa học luật hình sự, trƣờng phái nữ quyền (ferminism in criminal law) đã tạo nên một “làn sóng” nghiên cứu trên thế giới bắt đầu từ những năm 1920, tạo ra ảnh hƣởng đáng kể đối với việc hình thành các quy định pháp luật quốc tế và cải cách pháp luật quốc gia theo hƣớng chú trọng bảo vệ quyền phụ nữ [112, pp. Ở Việt Nam, đề tài này mới đƣợc quan tâm, chú ý trong khoa học luật hình sự những năm gần đây và đã đạt đƣợc một số thành tựu nhất định. Do vậy, việc tổng hợp, đánh giá tình hình, tham chiếu kết quả của những nghiên cứu trong và ngoài nƣớc chính là một trong các cơ sở quan trọng để kiến tạo nền tảng lý luận, định hƣớng nghiên cứu và làm căn cứ đề xuất những kiến nghị hữu ích của luận án tiến sĩ về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam.
Tình hình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự đƣợc các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều khía cạnh, cấp độ khác nhau, có thể tiếp cận đề tài ở cấp độ nghiên cứu đa ngành luật học hoặc chuyên ngành luật hình sự hay tội phạm học. Các nghiên cứu đa ngành luật học Trong khoa học pháp lý ở nƣớc ta đã có những nghiên cứu về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ, trong đó đề cập đến pháp luật hình sự với tƣ cách một trong những công cụ bảo vệ quyền phụ nữ bên cạnh các ngành luật, các công cụ khác. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ dƣới góc độ thực tiễn, có thể là những phân tích đối với pháp luật thực định hoặc đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền phụ nữ. Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn pháp luật về bảo vệ quyền phụ nữ có một số sách tham khảo, giáo trình điển hình sau: 1) Sách Sự bình đẳng về cơ hội kinh tế của phụ nữ trong pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật ở Việt nam của Luật gia Ngô Bá Thành do NXB Chính trị Quốc gia xuất bản năm 2000; 2) Giáo trình Lý luận chung về quyền con người của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Chính trị Quốc gia, năm 2009.
Trong đó vấn đề quyền phụ nữ thể hiện tập trung ở Chƣơng VI - “Luật quốc tế về quyền của một số nhóm ngƣời dễ bị tổn thƣơng” và Mục 9.3, Chƣơng IX - “Quyền của một số nhóm ngƣời dễ bị tổn thƣơng trong pháp luật Việt Nam”; 3) Sách tham khảo Luật quốc tế về quyền của các nhóm người dễ bị tổn thương của Trung tâm nghiên cứu quyền con ngƣời và quyền công dân - Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Lao động xã hội xuất bản năm 2011. Các công trình trên đã đề cập đến quyền phụ nữ với tính chất một bộ phận không thể tách rời của quyền con ngƣời và là quyền con ngƣời đặc thù của nhóm xã hội dễ bị tổn thƣơng; phân tích nội dung các quy định về quyền phụ nữ trong pháp luật quốc tế, pháp luật Việt Nam (bao gồm pháp luật hình sự). Tuy nhiên, các công trình này rất ít đề cập đến khía cạnh lý luận của vấn đề, chỉ tập trung vào phân tích, giải thích pháp luật thực định mà chƣa đƣa ra những đánh giá sâu sắc đối với nội dung quy định cũng nhƣ thực tiễn thực thi. Vì thế, các nghiên cứu này cũng không đề xuất giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền phụ nữ của pháp luật nói chung, pháp luật hình sự nói riêng [36]; [76]; [94].
Bên cạnh các công trình nghiên cứu lớn kể trên còn có một số bài viết về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ đăng các tạp chí chuyên ngành luật nhƣ: 1) “Bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam” của TS. Nguyễn Hồng Bắc, Tạp chí Luật học, số Đặc san tháng 3 năm 2004; 2) “Bạo lực với phụ nữ và trẻ em dƣới góc độ nhân quyền” của TS. Lƣu Bình Nhƣỡng trên Tạp chí Luật học, số 2 năm 2009; 3) “Tổng quan về quyền của phụ nữ theo pháp luật Việt Nam” của TS. Lƣu Bình Nhƣỡng trên Tạp chí Luật học, số 2 năm 2010; 4) “Pháp luật bảo vệ phụ nữ, trẻ em nhằm phòng chống bạo lực gia đình và một số giải pháp hoàn 8 thiện” của TS Nguyễn Cảnh Quý trên Tạp chí Nhà nƣớc và pháp luật, số 6 năm 2010.
Đây cũng là những công trình tập trung vào mục đích phân tích các quy định nhằm bảo vệ quyền phụ nữ của pháp luật trong nƣớc hoặc quốc tế, bao gồm luật hình sự, nhƣng chỉ ở quy mô bài viết. Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền phụ nữ tiêu biểu là một số đề tài nghiên cứu cấp Nhà nƣớc, cấp Bộ sau: 1) Nghiên cứu quốc gia về bạo lực gia đình với phụ nữ ở Việt Nam của Tổng cục Thống kê, năm 2010; 2) Báo cáo nghiên cứu: Quấy rối tình dục tại nơi làm việc ở Việt Nam: Bức tranh khái quát và khung pháp lý để giải quyết do Bộ Lao động-Thƣơng binh và Xã hội phối hợp với Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thực hiện năm 2012; 3) Đề tài khoa học cấp Bộ: Nghiên cứu các giải pháp phòng, chống bạo lực gia đình ở Việt Nam hiện nay do Vụ Gia đình - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện, nghiệm thu năm 2014. Những nghiên cứu này có thiên hƣớng đi sâu vào đánh giá diễn biến thực tiễn của các hành vi xâm hại các quyền an ninh cá nhân, tự do và an toàn tình dục phụ nữ và mức độ đáp ứng của hệ thống pháp luật trƣớc diễn biến thực tiễn ấy. Trong đó, những quy định pháp luật hình sự có liên quan đƣợc phân tích sâu sắc về khía cạnh khả năng bảo vệ phụ nữ trƣớc những loại bạo lực chủ yếu nhằm vào nữ giới.
Việc hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự liên quan đƣợc đề xuất với tƣ cách là một trong các giải pháp phòng, chống hành vi xâm hại các quyền phụ nữ nêu trên. Tuy đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật hình sự nhƣng các công trình này đều không đi đến kiến giải lập pháp cụ thể [8]; [89]; [109]. Các nghiên cứu chuyên ngành luật hình sự Riêng trong khoa học luật hình sự ở Việt Nam hiện nay chƣa có nghiên cứu quy mô lớn, chuyên biệt về vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ. Ở một số công trình nghiên cứu lớn, việc bảo vệ quyền phụ nữ đƣợc đề cập đến với tƣ cách một khía cạnh của đề tài tổng quát hơn hoặc có công trình chỉ nghiên cứu riêng về một trong các nội dung, khía cạnh của vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự.
Các nghiên cứu này tập trung vào hai hƣớng nghiên cứu chính: Bảo vệ quyền phụ 9 nữ trên phƣơng diện lý luận và thực tiễn pháp luật hình sự; Bảo vệ quyền phụ nữ trên phƣơng diện thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự. Nhóm nghiên cứu trên phương diện lý luận và thực tiễn pháp luật hình sự liên quan đến đề tài có các công trình tiêu biểu nhƣ sau: 1) Sách chuyên khảo Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân theo luật hình sự Việt Nam của tập thể tác giả do TS. Trịnh Tiến Việt chủ biên, xuất bản năm 2010. Cuốn sách này không giải quyết một cách tổng quát vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ mà chỉ đề cập đến hành vi xâm hại quyền bình đẳng của phụ nữ với tƣ cách một trong những hành vi phạm tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ cơ bản của công dân.
Liên quan đến Tội xâm phạm quyền bình đẳng của phụ nữ, tác phẩm phân tích nội dung quy định của BLHS Việt Nam năm 1999, so sánh với quy định tƣơng ứng của pháp luật một số nƣớc trên thế giới, đánh giá thực tiễn thi hành quy định này và kiến nghị hoàn thiện BLHS nhằm bảo vệ hiệu quả hơn quyền bình đẳng của phụ nữ [107]. 2) Sách chuyên khảo: Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam xuất bản năm 2010 tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh do TS. Võ Thị Kim Oanh chủ biên [60]. Các chuyên đề trong cuốn sách này tập trung nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ ở các khía cạnh thực tiễn pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án.
Duy nhất trong chuyên đề đầu tiên “Những vấn đề chung về bảo vệ các quyền con ngƣời bằng pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự”, tác giả Lê Văn Cảm đã khái quát một số đặc điểm, yêu cầu của việc bảo vệ các quyền con ngƣời bằng pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự - những tri thức có thể tham khảo trong việc tạo dựng cơ sở lý luận của việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự. Bên cạnh đó, những nghiên cứu về hình phạt tử hình trong chuyên đề thứ hai và thứ tƣ của cuốn sách cũng tiếp cận vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ khi nghiên cứu quy định liên quan đến hình phạt này trong pháp luật hình sự thực định ở Việt Nam [60, tr. 3) Sách chuyên khảo: Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự của tập thể tác giả do PGS. Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, xuất bản tại nhà xuất bản Hồng Đức năm 2015.
Cuốn sách là công trình có tính khái quát cao về những vấn 10 đề lý luận, thực tiễn liên quan đến quyền con ngƣời trong tƣ pháp hình sự nói chung. Trong đó, Chƣơng 1 và Chƣơng 2 đã làm rõ nhiều vấn đề lý luận cơ bản về quyền con ngƣời trong pháp luật hình sự nhƣ khái niệm, ý nghĩa, các khía cạnh thể hiện, các cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời trong tƣ pháp hình sự [14]. Tuy không trực tiếp nghiên cứu về vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ nhƣng những kết quả nghiên cứu của cuốn sách đã cung cấp một hệ thống nhận thức khá toàn diện về lý luận cũng nhƣ thực tiễn pháp luật liên quan đến quyền con ngƣời trong pháp luật hình sự mà bao gồm trong đó các quyền phụ nữ.
