phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 03 chương: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin. Chƣơng 2: Thực trạng bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin theo pháp luật Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh. Chƣơng 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin ở thành phố Hồ Chí Minh. 6 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƢỜI TIÊU DÙNG TRONG TIÊM PHÒNG VACCIN 1.1 Khái quát về vaccin và tiêm phòng vaccin (vắc xin) Ngày nay, vaccin là một trong những công cụ được sử dụng hiệu quả trong công tác phòng chống bệnh ở nước ta.
Không giống như các phương pháp y tế khác, tiêm phòng vaccin giúp giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh, tử vong, giảm chi phí điều trị, thời gian và chăm sóc người bệnh, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng. Cùng với sự tiến bộ vượt bậc của khoa học công nghệ trong nghiên cứu tìm kiếm các phương pháp mới trong phòng chống bệnh tật, con người đã và đang nghiên cứu, phát minh thêm các loại vaccin để phòng chống bệnh tật. Vaccin là một sản phẩm sinh học dùng để tiêm chủng cho các cá thể nhằm tạo ra miễn dịch chủ động bảo vệ cá thể được tiêm chủng chống lại một căn bệnh cụ thể. Vaccin tương tác với hệ thống miễn dịch và thường tạo ra một đáp ứng miễn dịch tương tự như tạo ra bởi các nhiễm trùng tự nhiên, nhưng không gây bệnh hoặc các biến chứng tiềm tàng cho người được tiêm chủng.
Khoản 3 Điều 2 Luật Dược năm 2005 quy định: “Vắc xin là chế phẩm chứa kháng nguyên tạo cho cơ thể khả năng đáp ứng miễn dịch, được dùng với mục đích phòng bệnh”. Kế thừa quy định này, Khoản 13 Điều 2 Luật Dược năm 2016 (hiệu lực thi hành ngày 01/01/2017) quy định: “Vắc xin là thuốc chứa kháng nguyên tạo cho cơ thể khả năng đáp ứng miễn dịch được dùng với mục đích phòng bệnh, chữa bệnh”. Kháng nguyên (antigen) là những phần tử đặc biệt kích thích sự miễn dịch của cơ thể, có thể sản xuất ra kháng thể, gây phản ứng miễn dịch. Kháng 7 nguyên có thể có nguồn gốc từ bên ngoài môi trường như hóa chất, virus, vi nấm, vi tảo,… hoặc từ bên trong cơ thể như độc tố, mảnh tế bào,… Vắc xin là chế phẩm có tính kháng nguyên dùng để tạo miễn dịch đặc hiệu chủ động, nhằm tăng sức đề kháng của cơ thể đối với một (số) tác nhân gây bệnh cụ thể.
Tiêm phòng vaccin (tiêm chủng) là việc đưa vaccin vào cơ thể con người với mục đích tạo cho cơ thể khả năng đáp ứng miễn dịch để dự phòng bệnh tật. Tiêm phòng vaccin là biện pháp hữu hiệu và là việc làm cần thiết trong công tác phòng chống bệnh tật hiện nay. Chính vì thế, để phát huy tối đa tác dụng của vaccin, người tiêm phòng vaccin cần phải thực hiện việc tiêm phòng đúng lịch, đủ mũi tiêm, đủ liều.2 Khái quát về ngƣời tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin 1.1 Khái niệm người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin Những năm trước khi đất nước đổi mới, nhận thức về người tiêu dùng nói chung và pháp luật bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng nói riêng còn khá sơ khai. Kể từ khi tiến hành sự nghiệp đổi mới, nền kinh tế có sự chuyển biến rõ rệt từ cơ chế bao cấp, tập trung sang cơ chế thị trường, quan hệ giao dịch giữa một bên là nhà sản xuất, kinh doanh hàng hóa và dịch vụ với một bên là người bỏ tiền ra để mua hàng hóa và dịch vụ đó để phục vụ nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng của cá nhân, gia đình, tổ chức (gọi chung là người tiêu dùng) ngày càng đa dạng và phổ biến.
Khái niệm người tiêu dùng với tư cách là một chủ thể pháp luật đã chính thức được pháp luật Việt Nam công nhận kể từ khi Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999. Điều 1 của Pháp lệnh này quy định rõ “người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng sinh hoạt của cá nhân, gia đình và 8 tổ chức.” Kế thừa quy định này, Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 quy định: “Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức.” Hiện nay, các nhà sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ rất chú trọng vào việc đa dạng hóa các chủng loại mẫu mã hàng hóa, dịch vụ cung ứng cho thị trường, nhằm thỏa mãn tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng. Có thể nói người tiêu dùng chính là đối tượng để các nhà sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ hướng tới để phục vụ bằng việc sáng tạo, hoàn chỉnh hơn những sản phẩm của mình. Tiêm phòng vaccin cũng là lĩnh vực như vậy.
Tuy nhiên, trong lĩnh vực y tế, vaccin là một trong những hàng hóa đặc biệt phải được sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng, thời gian, đủ liều lượng và chủng loại vaccin. Người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin phải đến các cơ sở y tế đủ điều kiện để tiêm phòng theo hình thức tự nguyện (dịch vụ) hoặc bắt buộc (Chương trình Tiêm chủng mở rộng; nguy cơ mắc bệnh truyền nhiễm tại vùng có dịch,…). Cũng cần phải lưu ý là người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin có thể không có quan hệ trực tiếp với bên cung cấp vaccin, chẳng hạn như cha mẹ đăng ký và thanh toán tiền tiêm phòng vaccin cho đứa con, khi đó đứa con không tham gia vào giao dịch mua bán nhưng vẫn là người tiêu dùng.2 Đặc điểm của người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin Người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin gồm hai đối tượng chính: - Người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin tự nguyện: mọi người đều có quyền đến các cơ sở y tế yêu cầu tiêm phòng vaccin để bảo vệ sức khỏe cho chính bản thân mình, cho người thân của mình và cho cộng đồng. - Người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin bắt buộc: Trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng, tất cả trẻ em, phụ nữ có thai phải sử dụng vaccin bắt buộc để phòng các bệnh truyền nhiễm thuộc chương trình này như Vaccin BCG (phòng bệnh Lao), vaccin viêm gan B liều sơ sinh; vaccin Quinvaxem 9 (phòng bệnh Bạch hầu – ho gà – uốn ván – viêm gan B – viêm phổi, viêm màng não do vi khuẩn Hib), vaccin sởi, vaccin viêm não nhật bản, vaccin uốn ván… Cha, mẹ hoặc người giám hộ của trẻ em phải đưa trẻ đến các cơ sở y tế đủ điều kiện để thực hiện tiêm phòng vaccin bắt buộc theo yêu cầu của cơ sở y tế có thẩm quyền.
Ngoài ra, người có nguy cơ mắc bệnh truyền nhiễm tại các vùng có dịch hoặc đi đến các vùng có dịch đều phải tiêm phòng vaccin đối với các bệnh có vaccin phòng ngừa (chẳng hạn bệnh viêm màng não). Dù thuộc trường hợp nào trong các trường hợp đã nói ở trên, người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin cũng có các đặc điểm sau: Người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin gặp yếu thế về thông tin so với các cơ sở y tế, nhà nhập khẩu, nhà phân phối, nhà sản xuất (gọi chung là nhà cung ứng vaccin), việc tiếp cận, tìm hiểu các thông tin liên quan đến vaccin. Người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin do không trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, phân phối, bảo quản vaccin cũng như yếu thế về chuyên môn về y dược nên không thể hiểu đầy đủ các công dụng, chất lượng, rủi ro mà khi tiêm phòng vaccin có thể xảy ra. Người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin còn bị yếu thế về khả năng gánh chịu rủi ro trong tiêm phòng vaccin.
Khi xảy ra rủi ro, người tiêu dùng phải gánh chịu các chi phí liên quan để khắc phục rủi ro như chi phí điều trị, đi lại,… nếu có tai biến nghiêm trọng dẫn đến mất sức lao động hoặc thiệt mạng thì sẽ để lại những hậu quả nghiêm trọng mà không thể bù đắp lại được. Bên cạnh đó, người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin còn yếu thế về khả năng thương lượng, đàm phán, chi phối giá cả, điều kiện giao dịch. Người tiêu dùng thường bị động trong việc nắm bắt thông tin về giá cả, họ cũng không có cơ hội để chọn lựa nơi cung cấp với một số loại vaccin trong thời gian khan hiếm nguồn cung. Một số trường hợp, người tiêu dùng sử dụng dịch 10 vụ của đơn vị giả mạo dẫn đến tiền mất tật mang hoặc trực tiếp đi nước ngoài để có liều vaccin tiêm ngừa với chi phí đắt đỏ.
Ví dụ [23] tình trạng khan hiếm vaccin Pentaxim (5 trong 1) vào thời điểm cuối năm 2015 và 6 tháng đầu năm 2016 đã tạo thành cơn sốt và đẩy giá loại vaccin này đang dao động từ 550.000đ lên đến vài triệu đồng mà người tiêu dùng vẫn sẵn lòng chấp nhận tiêm ngừa cho trẻ mà vẫn không có vaccin này để tiêm phòng. Bên cạnh đó, ngoài chi phí tiêm phòng, người tiêu dùng còn phải tốn kém chi phí đi lại khi chỉ có vài nơi có mặt hàng vaccin này, hay phải mất nhiều thời gian xếp hàng chờ tiêm. [19] Vào tháng 12/2015, Tp. Hồ Chí Minh đã triển khai chỉ nhận đăng ký tiêm phòng vaccin Pentaxim (5 trong 1) qua tổng đài 1080.
Đây cũng là biện pháp mà Tp. Hồ Chí Minh đã áp dụng để hạn chế việc tốn kém chi phí đi lại, thời gian cũng như bảo đảm được an toàn tiêm chủng tại các cơ sở y tế. Từ ví dụ trên cho thấy những yếu thế mà người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin có thể sẽ gặp phải do người tiêu dùng trong tiêm phòng vaccin luôn ở thế bị động do không làm chủ được thông tin về vaccin, gánh nặng chi phí phát sinh mà người tiêu dùng phải chịu khi xảy ra tai biến sau tiêm chủng là rất lớn (vật chất lẫn tinh thần). Thực tế ấy cho thấy, người tiêu dùng vaccin cũng có những đặc điểm về tính yếu thế trong quan hệ với tổ chức, cá nhân cung ứng hàng hóa, dịch vụ giống với người tiêu dùng các hàng hóa, dịch vụ thông thường khác, nhưng nhiều khía cạnh về tính yếu thế có thể nghiêm trọng hơn do tầm quan trọng đặc biệt của vaccin đối với sức khỏe của con người và do vaccin là loại sản phẩm có chứa hàm lượng tri thức khoa học và công nghệ rất cao mà người tiêu dùng nói chung rất khó làm chủ.3 Khái quát về chủ thể cung cấp dịch vụ tiêm phòng vaccin 1.