Bảo Vệ Quyền Của Người Bị Buộc Tội Trong Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls bảo vệ các quyền của người bị buộc tội người bị bắt người bị tạm giữ người bị tạm giam bị, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Lê Tiến Quân
• Người hướng dẫn: Gs. Đào Trí Úc
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự Và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Bảo Vệ Các Quyền Của Người Bị Buộc Tội (Người Bị Bắt, Người Bị Tạm Giữ, Người Bị Tạm Giam, Bị Can, Bị Cáo) Trong Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Những vấn đề chung có liên quan đến quyền của người bị buộc tội và bảo vệ các quyền của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự
• 1.2. Khái niệm người bị buộc tội trong tố tụng hình sự
• 1.3. Khái niệm quyền của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự
• 1.4. Khái niệm bảo vệ quyền của người bị buộc tội trong luật tố tụng hình sự
• 1.5. Cơ sở của việc quy định quyền của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự
• 1.6. Ý nghĩa của việc bảo vệ các quyền của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự
• 1.7. Bảo vệ các quyền của người bị buộc tội trong pháp luật tố tụng hình sự quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO VỆ CÁC QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.1. Quá trình phát triển các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam liên quan đến bảo vệ các quyền của người bị buộc tội
• 2.2. Giai đoạn từ 1945 – 1988
• 2.3. Theo Bộ luật tố tụng hình sự 1988
• 2.4. Theo Bộ luật tố tụng hình sự 2003
• 2.5. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về bảo vệ các quyền của người bị buộc tội
• 2.6. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về quyền của người bị buộc tội
• 2.7. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về bảo vệ các quyền của người bị buộc tội thông qua một số nguyên tắc tố tụng
• 2.8. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về bảo vệ các quyền của người bị buộc tội thông qua quy định về quyền và nghĩa vụ của người bào chữa
• 2.9. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về bảo vệ các quyền của người bị buộc tội thông qua quy định về nghĩa vụ của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng
• 2.10. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về bảo vệ các quyền của người bị buộc tội thông qua quy định về khiếu nại, tố cáo trong tố tụng hình sự
• 2.11. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về bảo vệ các quyền của người bị buộc tội thông qua quy định về trách nhiệm bồi thường, trách nhiệm khác
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ NHỮNG KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO VỆ CÁC QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI
• 3.1. Thực tiễn thi hành pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về bảo vệ các quyền của người bị buộc tội
• 3.2. Thực trạng bảo vệ các quyền của người bị buộc tội trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3.3. Nguyên nhân của những bất cập, hạn chế trong việc bảo vệ quyền của người bị buộc tội trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3.4. Những kiến nghị, đề xuất nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền của người bị buộc tội
• 3.5. Những yêu cầu của cải cách tư pháp về bảo vệ quyền của người bị buộc tội
• 3.6. Hoàn thiện các quy định của bộ luật tố tụng hình sự về bảo vệ các quyền của người bị buộc tội
• 3.7. Nâng cao nhận thức, trình độ và trách nhiệm của người trực tiếp tham gia tiến hành tố tụng
• 3.8. Tăng cường hướng dẫn áp dụng Bộ luật tố tụng hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội trong luật tố tụng hình sự Việt Nam

Bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội là một trong những vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Luật tố tụng hình sự quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của người bị buộc tội, nhằm đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng. Việc bảo vệ quyền lợi này không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan tư pháp mà còn là nghĩa vụ của toàn xã hội.

1.1. Khái niệm người bị buộc tội trong tố tụng hình sự

Người bị buộc tội là những cá nhân bị cơ quan có thẩm quyền coi là đã thực hiện hành vi phạm tội. Họ có thể là người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, bị can hoặc bị cáo. Theo quy định của Hiến pháp năm 2013, người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án.

1.2. Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội

Việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội không chỉ đảm bảo quyền con người mà còn góp phần nâng cao tính công bằng trong hệ thống tư pháp. Điều này giúp giảm thiểu tình trạng oan sai và bảo vệ lợi ích hợp pháp của công dân.

II. Những thách thức trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức. Những thách thức này có thể đến từ việc thực thi pháp luật, nhận thức của cán bộ tư pháp, và cả từ chính người bị buộc tội.

2.1. Thực trạng bảo vệ quyền lợi trong tố tụng hình sự

Thực trạng cho thấy nhiều người bị buộc tội không được đảm bảo quyền lợi đầy đủ trong quá trình tố tụng. Nhiều trường hợp oan sai đã xảy ra, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của họ.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến những bất cập trong bảo vệ quyền lợi

Nguyên nhân chủ yếu bao gồm sự thiếu hụt về nhận thức của cán bộ tư pháp, quy trình tố tụng chưa hoàn thiện, và sự thiếu minh bạch trong hoạt động điều tra, truy tố.

III. Phương pháp bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội trong luật tố tụng hình sự

Để bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội, cần áp dụng các phương pháp và biện pháp cụ thể trong quá trình tố tụng. Những phương pháp này không chỉ giúp đảm bảo quyền lợi mà còn nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp.

3.1. Quy định về quyền bào chữa trong tố tụng hình sự

Quyền bào chữa là một trong những quyền cơ bản của người bị buộc tội. Luật tố tụng hình sự quy định rõ ràng về quyền này, nhằm đảm bảo rằng người bị buộc tội có thể tự bảo vệ mình trước các cáo buộc.

3.2. Quy trình tố tụng minh bạch và công bằng

Một quy trình tố tụng minh bạch và công bằng sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội. Điều này bao gồm việc đảm bảo quyền được thông báo, quyền được gặp luật sư, và quyền được xét xử công khai.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bảo vệ quyền lợi

Nghiên cứu về bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện trong thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu này có thể được áp dụng để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi trong tố tụng hình sự.

4.1. Kết quả từ các vụ án điển hình

Nhiều vụ án điển hình đã cho thấy sự cần thiết phải cải cách trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội. Những vụ án này đã thu hút sự chú ý của dư luận và tạo ra áp lực để cải cách pháp luật.

4.2. Đề xuất cải cách pháp luật để bảo vệ quyền lợi

Cần có những đề xuất cụ thể nhằm cải cách pháp luật, bao gồm việc hoàn thiện các quy định về quyền bào chữa, tăng cường đào tạo cho cán bộ tư pháp, và nâng cao nhận thức của xã hội về quyền lợi của người bị buộc tội.

V. Kết luận và tương lai của bảo vệ quyền lợi người bị buộc tội

Bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội là một vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Tương lai của vấn đề này phụ thuộc vào sự cải cách và nâng cao nhận thức của toàn xã hội.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi trong tương lai

Việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội sẽ tiếp tục là một trong những ưu tiên hàng đầu trong cải cách tư pháp. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền con người mà còn nâng cao uy tín của hệ thống tư pháp.

5.2. Hướng đi mới cho bảo vệ quyền lợi người bị buộc tội

Cần có những hướng đi mới trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội, bao gồm việc áp dụng công nghệ thông tin trong tố tụng, tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội và cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế hơn 30 năm qua, công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm tại Việt Nam đã đạt được nhiều thành quả quan trọng, góp phần giữ vững ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội. Tuy nhiên, tình hình tội phạm vẫn diễn biến phức tạp, đặt ra thách thức lớn đối với chất lượng của các cơ quan tiến hành tố tụng. Thực tiễn áp dụng pháp luật giai đoạn 2014 - 2018 ghi nhận một số vụ án oan sai nghiêm trọng như vụ án ông Nguyễn Thanh Chấn hay vụ Huỳnh Văn Nén, gây bức xúc trong dư luận và làm tổn hại nghiêm trọng đến quyền con người. Quán triệt tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020 và Hiến pháp năm 2013, bảo đảm quyền của người bị buộc tội đã trở thành trục xoay trung tâm trong các hoạt động tố tụng hình sự.

Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự (Mã số: 8380101.03) của tác giả Lê Tiến Quân, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đào Trí Úc tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2019), tập trung giải quyết toàn diện vấn đề bảo vệ quyền của người bị buộc tội. Nghiên cứu xác định mục tiêu làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật giai đoạn 2014 - 2018 và đối chiếu tiến trình lập pháp qua 04 giai đoạn từ năm 1945 đến Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống giải pháp cụ thể nhằm giảm thiểu tình trạng oan sai, nâng cao tỷ lệ tham gia của người bào chữa lên trên 40% và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động tư pháp hình sự tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quyền con người hiện đại theo tiêu chuẩn của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 (UDHR) và Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 (ICCPR) mà Việt Nam gia nhập từ năm 1982. Đồng thời, nghiên cứu phát triển trên nền tảng lý thuyết phân định các mô hình tố tụng thẩm vấn và tố tụng tranh tụng trong khoa học pháp lý. Khung phân tích lý thuyết tập trung vào 05 khái niệm cốt lõi:

• Người bị buộc tội: Theo điểm đ khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị buộc tội bao gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo.
• Quyền của người bị buộc tội: Toàn bộ các quyền năng pháp lý mà người bị buộc tội được hưởng, được làm và yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng bảo đảm nhằm gỡ tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
• Bảo vệ quyền của người bị buộc tội: Cơ chế lập pháp, hành pháp và tư pháp đồng bộ nhằm tôn trọng, ghi nhận và ngăn chặn mọi hành vi xâm phạm thân thể, danh dự, nhân phẩm của người bị buộc tội.
• Nguyên tắc suy đoán vô tội: Quy định tại khoản 1 Điều 31 Hiến pháp 2013, xác định người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật.
• Nguyên tắc tranh tụng: Cơ chế đối tụng bình đẳng tại phiên tòa theo quy định tại khoản 5 Điều 103 Hiến pháp 2013, bảo đảm bị can, bị cáo và người bào chữa bình đẳng với bên buộc tội trong việc thu thập, đánh giá chứng cứ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử với các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học. Nguồn dữ liệu sơ cấp được tổng hợp từ hơn 100 hồ sơ vụ án hình sự điển hình và báo cáo thống kê ngành Kiểm sát, Tòa án trong giai đoạn 05 năm (2014 - 2018). Nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ và văn bản pháp luật quốc tế như Công ước Châu Âu về Quyền con người (ECHR), Quy chế Rome về Tòa án Hình sự Quốc tế.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích đối với các vụ án có dấu hiệu vi phạm thủ tục tố tụng hoặc bị trả hồ sơ điều tra bổ sung để phân tích sâu nguyên nhân bất cập. Phương pháp phân tích - tổng hợp và phương pháp so sánh luật học được ưu tiên áp dụng nhằm đối chiếu quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988, năm 2003 và năm 2015 với thực tiễn xét xử. Việc lựa chọn phương pháp này giúp tác giả nhận diện chính xác các điểm nghẽn giữa quy định pháp luật thực định và thực tế thi hành, tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc cho các đề xuất hoàn thiện thể chế tư pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tiễn thi hành pháp luật tố tụng hình sự giai đoạn 2014 - 2018 mang lại các phát hiện trọng tâm sau:

• Lạm dụng biện pháp ngăn chặn tạm giữ, tạm giam: Số liệu tổng hợp tại Bảng 3.1 và Bảng 3.2 của luận văn cho thấy tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam đối với bị can trong giai đoạn điều tra chiếm khoảng 80% đến 85% tổng số vụ án khởi tố. Các biện pháp ngăn chặn không tước đoạt tự do như bảo lĩnh hoặc cấm đi khỏi nơi cư trú chỉ chiếm khoảng 15%, phản ánh xu hướng nặng về trấn áp thay vì tôn trọng quyền tự do thân thể.
• Rào cản trong hoạt động bào chữa: Trong giai đoạn trước khi Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 có hiệu lực thi hành đầy đủ, tỷ lệ người bị buộc tội có người bào chữa tham gia từ giai đoạn điều tra ban đầu chỉ đạt mức dưới 20% đối với các vụ án không bắt buộc chỉ định luật sư. Việc cấp giấy chứng nhận người bào chữa thường kéo dài quá thời hạn 03 ngày theo quy định cũ.
• Tồn tại tư duy suy đoán có tội: Khoảng 5% đến 8% các vụ án hình sự phức tạp bị trả hồ sơ để điều tra bổ sung giữa Viện kiểm sát và Tòa án do chưa thu thập đầy đủ chứng cứ gỡ tội hoặc có vi phạm nghiêm trọng về thủ tục hỏi cung, vi phạm quyền im lặng và quyền không bị ép buộc tự nhận tội.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nêu trên bắt nguồn từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về mặt khách quan, hệ thống cơ sở vật chất phục vụ tố tụng còn thiếu thốn, trang thiết bị ghi âm, ghi hình có âm thanh tại các phòng hỏi cung mới chỉ bắt đầu được trang bị thí điểm tại một số địa phương trong giai đoạn 2015 - 2018. Về mặt chủ quan, áp lực chỉ tiêu phá án cùng thói quen tố tụng thẩm vấn truyền thống đã khiến một bộ phận Điều tra viên và Kiểm sát viên xem nhẹ các tình tiết giảm nhẹ hoặc chứng cứ chứng minh sự vô tội.

Khi đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế, các quốc gia áp dụng mô hình tố tụng tranh tụng như Hoa Kỳ hay Vương quốc Anh giải quyết trên 90% số vụ án hình sự thông qua thủ tục thỏa thuận nhận tội (plea bargaining) và thủ tục rút gọn. Điều này giúp các cơ quan tư pháp tiết kiệm hơn 60% chi phí và thời gian tố tụng mà vẫn bảo đảm quyền tự nguyện của người bị buộc tội. Dữ liệu từ luận văn được biểu diễn trực quan qua Bảng 3.1 (Tình hình bắt tạm giữ) và Bảng 3.2 (Bị can bị khởi tố và bắt tạm giam), qua đó minh chứng rằng việc chuyển đổi từ cơ chế cấp giấy chứng nhận sang đăng ký người bào chữa theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã giúp tăng tốc độ tham gia của Luật sư lên khoảng 35% ngay trong năm đầu thực thi.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 04 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền của người bị buộc tội:

• Hoàn thiện các quy định pháp luật tố tụng hình sự: Sửa đổi, hướng dẫn cụ thể quy định về quyền im lặng và nghĩa vụ giải thích quyền cho người bị bắt, người bị tạm giữ ngay tại thời điểm áp dụng biện pháp ngăn chặn; đẩy nhanh tiến độ áp dụng 100% việc ghi âm, ghi hình có âm thanh khi hỏi cung bị can trên toàn quốc trước năm 2025 do Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao chủ trì thực hiện.
• Nâng cao vai trò và quyền năng của người bào chữa: Đơn giản hóa tối đa thủ tục đăng ký người bào chữa trong thời hạn 24 giờ, phấn đấu nâng tỷ lệ các vụ án có luật sư tham gia từ giai đoạn khởi tố lên trên 40% trong giai đoạn 2020 - 2025; Liên đoàn Luật sư Việt Nam phối hợp với các cơ quan tố tụng tạo điều kiện thuận lợi cho luật sư tiếp cận, sao chụp hồ sơ vụ án.
• Kiểm soát chặt chẽ việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn: Tăng cường vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân, giảm tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam xuống dưới 60% tổng số bị can đối với tội phạm ít nghiêm trọng và nghiêm trọng, mở rộng việc áp dụng biện pháp bảo lĩnh và đặt tiền để bảo đảm trong giai đoạn 2021 - 2026.
• Bồi dưỡng nâng cao trình độ và đạo đức nghề nghiệp cán bộ tư pháp: Tổ chức định kỳ tối thiểu 40 giờ đào tạo chuyên sâu mỗi năm về kỹ năng tranh tụng, bình đẳng chứng cứ và bảo vệ quyền con người cho 100% Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên các cấp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc, phù hợp cho 04 nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật: Nguồn tư liệu tham khảo giá trị về lịch sử lập pháp tố tụng hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2018, hỗ trợ xây dựng giáo trình và các công trình nghiên cứu so sánh pháp luật quốc tế với hơn 80 tài liệu trích dẫn chuẩn mực.
• Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Cung cấp căn cứ lý luận và kỹ năng điều hành phiên tòa theo nguyên tắc tranh tụng, giúp đánh giá chứng cứ khách quan, hạn chế tối đa nguy cơ tuyên án oan sai trong xét xử hình sự.
• Luật sư và người bào chữa: Cẩm nang thực tiễn hữu ích giúp nâng cao kỹ năng thu thập tài liệu, tham gia hỏi cung và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ ngay từ giai đoạn bắt giữ khẩn cấp và tạm giữ.
• Chuyên viên lập pháp và hoạch định chính sách tư pháp: Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc rà soát, đánh giá tác động và ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 trong giai đoạn cải cách tư pháp toàn diện.

Câu hỏi thường gặp

Người bị buộc tội theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 gồm những chủ thể nào?
Căn cứ điểm đ khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, người bị buộc tội bao gồm 04 nhóm chủ thể: người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Quy định này mở rộng phạm vi chủ thể được pháp luật bảo vệ quyền con người so với Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.

Nguyên tắc suy đoán vô tội được quy định như thế nào trong pháp luật hiện hành?
Khoản 1 Điều 31 Hiến pháp 2013 và Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 khẳng định người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Mọi nghi ngờ không thể làm sáng tỏ phải được giải quyết theo hướng có lợi cho người bị buộc tội.

Người bị buộc tội có bắt buộc phải khai báo chống lại chính mình không?
Theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 58 và điểm d khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến và không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.

Khi bị bắt, tạm giam trái pháp luật thì người bị buộc tội được bồi thường ra sao?
Khoản 5 Điều 31 Hiến pháp 2013 và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước quy định người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử oan sai có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự trong thời hạn luật định, đồng thời người gây oan sai phải bị xử lý nghiêm minh.

Thủ tục rút gọn tại một số quốc gia giúp tối ưu hóa tố tụng hình sự như thế nào?
Tại các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ và Vương quốc Anh, trên 90% vụ án hình sự được xử lý qua thủ tục mặc cả nhận tội và rút gọn. Cơ chế này giúp giảm hơn 50% áp lực xét xử cho Tòa án, rút ngắn thời gian giam giữ trước xét xử và bảo đảm quyền lợi thỏa đáng cho người bị buộc tội khi tự nguyện hợp tác.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và các chuẩn mực quốc tế về bảo vệ quyền của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự.
• Khảo cứu sâu sắc tiến trình phát triển lập pháp qua 04 giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
• Phân tích thực trạng áp dụng pháp luật giai đoạn 2014 - 2018 qua 02 bảng số liệu thực chứng, chỉ rõ nguyên nhân của những tồn tại và án oan sai.
• Đề xuất hệ thống 04 giải pháp mang tính đột phá về hoàn thiện pháp luật, trang bị kỹ thuật hỏi cung và nâng cao tỷ lệ tham gia của luật sư lên trên 40%.
• Khẳng định bảo vệ quyền của người bị buộc tội là thước đo văn minh tư pháp và là điều kiện tiên quyết để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ thực tiễn tư pháp quan tâm có thể khai thác, tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu để ứng dụng vào công tác giảng dạy, học tập và hoạt động tố tụng hình sự thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Những vấn đề chung có liên quan đến quyền của người bị buộc tội và bảo vệ các quyền của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm người bị buộc tội trong tố tụng hình sự Trong tố tụng hình sự, người bị buộc tội là những người tham gia tố tụng có vị trí trung tâm trong quá trình giải quyết vụ án. Họ là người bị cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng coi là người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được BLHS quy định là tội phạm; tùy theo giai đoạn tố tụng khác nhau mà tên gọi cũng như địa vị pháp lý (quyền và nghĩa vụ tố tụng hình sự) của người đó cũng khác nhau.

Pháp luật TTHS Việt Nam hiện nay chưa có khái niệm thống nhất về người bị buộc tội. Tại khoản 1 Điều 31 Hiến Pháp năm 2013 quy định: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng mình theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”. Nguyên tắc này của Hiến pháp 2013 đã khẳng định rằng người này chưa có bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực kết tội nên họ không bị coi là có tội. Trong TTHS, người bị buộc tội là người mà cơ quan THTT coi là người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Họ là những người bị tình nghi là tội phạm, có thể là người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử trong quá trình TTHS. BLTTHS 2003 không nêu khái niệm về người bị buộc tội, chỉ nêu quy định mang tính chỉ định, liệt kê chủ thể trong từng trường hợp luật định mà có tên gọi khác nhau. BLTTHS năm 2015 đã thể hiện khái niệm người bị buộc tội, trong phần giải thích từ ngữ tại điểm đ Điều 4: “Người bị buộc tội gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo”. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tuy nhiên, quy định này vẫn mang tính liệt kê các chủ thể bị buộc tội được xác lập địa vị pháp lý theo từng giai đoạn tố tụng khác nhau.

Trong Công ước Châu Âu về quyền con người trong việc bảo đảm quyền của người bị buộc tội các nước thành viên của Công ước xuất phát từ việc giải thích khái niệm về “Sự buộc tội” (accusation, criminal charge). Theo đó, sự buộc tội chỉ xuất hiện khi một người bị cáo buộc là anh ta đã thực hiện một hành vi mà bộ luật hình sự coi là tội phạm. Tuy nhiên, trong nhiều vụ việc được quyết định bởi Ủy ban Châu Âu và Tòa án nhân quyền Châu Âu cho thấy ngay cả trong trường hợp khi cảnh sát đã tiến hành điều tra ban đầu, thậm chí đã triệu tập người làm chứng thì điều này cũng chưa có nghĩa tồn tại sự buộc tội. Qua thực tế xét xử của các thẩm phán Châu Âu, sự buộc tội được coi là hiện hữu từ thời điểm một người được thông báo chính thức bởi cơ quan có thẩm quyền về những chứng cứ rõ ràng cho rằng (nghi vấn) anh ta đã thực hiện hành vi phạm tội (ví dụ: lệnh bắt, lệnh khám xét nhà…).

Sự thông báo này, đôi khi có giá trị ngay cả khi người có liên quan không hiểu hoặc thông báo không đến được với họ. Và kể từ thời điểm đó, một người bị coi là người bị buộc tội (accused person) trong vụ án hình sự. Sự buộc tội sẽ tồn tại và kéo dài trong suốt quá trình tố tụng chứng minh hành vi của người bị cáo buộc là có tội hay không có tội (guilty or not guilty). Và đương nhiên những quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội sẽ được bảo vệ bởi nội dung của Điều 6, bên cạnh pháp luật quốc gia.

Theo chúng tôi, khi đưa ra khái niệm về một chủ thể có địa vị pháp lý, khái niệm đó cần phải thể hiện được phần nào nội dung về các thành tố tạo nên chủ thể đó. Người bị buộc tội có đầy đủ các yếu tố tạo nên một khái niệm, do đó không thể chỉ thể hiện dưới hình thức liệt kê họ là các chủ thế tham gia tố tụng theo luật định. Người bị buộc tội bị tình nghi thực hiện hành vi có dấu 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hiệu phạm tội được BLHS quy định. Nếu một người thực hiện hành vi nào mà không có căn cứ cho rằng hành vi đó có dấu hiệu phạm tội cụ thể trong BLHS thì không thể buộc tội họ.

Người bị buộc tội bị các quyết định của cơ quan, người có thầm quyền xác định là chủ thể của quan hệ pháp luật TTHS. Các quyết định tố tụng này chỉ rõ các chủ thể bị buộc tội là người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can hay bị cáo, qua đó mỗi chủ thể bị buộc tội khác nhau có thể có những quyền chung nhưng cũng có các quyền riêng trong quá trình TTHS. Quá trình TTHS này có hoạt động buộc tội và hoạt động gỡ tội. Với tư cách là người TGTT, có địa vị pháp lý cụ thể, người bị buộc tội có quyền được gỡ tội cũng như được đảm bảo các quyền trong hoàn cảnh đặc thù mà họ phải trải qua trước phía buộc tội, là cơ quan công quyền.

Từ những nội dung đã nêu ở trên chúng tôi đưa ra khái niệm người bị buộc tội trong TTHS như sau: Người bị buộc tội trong TTHS là người bị xác định bởi quyết định tố tụng của cơ quan có thẩm quyền với tư cách là người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo theo quy định của pháp luật khi có căn cứ cho rằng người đó đã thực hiện hành vi có dấu hiệu phạm tội, hoặc người đã gây ra hành vi được pháp luật hình sự xác định là tội phạm và những dấu hiệu của hành vi đó được cơ quan THTT đưa ra theo thủ tục luật định. Người bị buộc tội bao gồm các chủ thể: người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Trong đó: - Người bị bắt: là người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp; người bị bắt trong trường hợp phạm tội quả tang và người bị bắt theo quyết định truy nã. - Người bị tạm giữ là người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, bị bắt trong trường hợp phạm tội quả tang, bị bắt theo quyết định truy nã hoặc người phạm tội tự thú, đầu thú và đối với họ đã có quyết định tạm giữ - Bị can: là người đã bị khởi tố về hình sự - Bị cáo: là người đã bị tòa án quyết định đưa ra xét xử.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Dựa trên việc tìm hiểu người bị buộc tội trong TTHS nêu trên có thể đưa ra những đặc điểm của người bị buộc tội như sau: Thứ nhất, người bị buộc tội là người được coi là thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm được BLHS quy định. Đặc điểm thứ nhất này chỉ ra yếu tố là phạm tội của người bị buộc tội. Nếu một cá nhân không thực hiện hành vi nào mà có căn cứ cho rằng hành vi đó có dấu hiệu phạm tội cụ thể trong BLHS thì cơ quan điều tra, người có thẩm quyền không thể buộc tội họ. Chỉ khi nào những hành vi bị nghi ngờ có dấu hiệu cấu thành tội phạm và người bị tình nghi đủ tuổi chịu TNHS quy định cho từng tội danh cụ thể trong BLHS, thì người đó mới là chủ thể bị buộc tội theo PL TTHS.

Mặt khác, các hành vi bị nghi ngờ này phải được người có thẩm quyền chứng minh, làm rõ theo trình tự thủ tục TTHS thì mới đủ điều kiện để đưa người này vào đối tượng bị buộc tội. Việc thiếu một trong hai yếu tố này đều không có cơ sở đưa một người vào tình thế người bị buộc tội. Điều 31 Hiến pháp 2013 qui định: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng mình theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”. Ở đây, cần phần biệt rằng người bị buộc tội không phải là người có tội.

Họ được xem là có tội khi có bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Thứ hai, người bị buộc tội bị các quyết định của cơ quan, người có thẩm quyền xác định là chủ thể của quan hệ pháp luật TTHS. Tùy từng chủ thể khác nhau, người bị buộc tội trong tố tụng sở dĩ có thể xác định được phải dựa trên các quyết định mang tính tố tụng của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền theo luật định. Chẳng hạn, đối với bị can phải có quyết định khởi tố bị can; đối với bị cáo thì phải có quyết định đưa ra xét xử của Tòa án có thẩm quyền.

Các quyết định tố tụng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] này chỉ rõ các chủ thể bị buộc tội là người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can hay bị cáo, qua đó mỗi chủ thể bị buộc tội khác nhau có thể có những quyền chung nhưng cũng có các quyền riêng trong TTHS. Thứ ba, là chủ thể trong quan hệ pháp luật TTHS với tư cách là người TGTT. Xuất phát từ việc bị các quyết định TTHS xác định là người bị buộc tội, họ trở thành chủ thể trong quan hệ pháp luật TTHS với tư cách là những người TGTT. Đặc điểm này xác định tư cách chủ thể trong TTHS, qua đó cũng xác định được người bị buộc tội phải có địa vị pháp lý cụ thể, được pháp luật quy định quyền và nghĩa vụ đối với họ.

Người bị buộc tội là đối tượng bị tình nghi phạm tội, bị các quyết định tố tụng hạn chế một số quyền công dân bình thường như tạm giữ, tạm giam, cấm đi khởi nơi cư trú,. nên những người này phải có quyền biết được căn cứ, lý do của việc buộc phải thực hiện các nghĩa vụ do các quyết định tố tụng đó ban hành. Với tư cách là người TGTT, có địa vị pháp lý cụ thể, người bị buộc tội sẽ được đảm bảo các quyền con người có bản trong điều kiện bị giam giữ, quản thúc và bị đặt vào điều kiện yếu thế trước phía buộc tội là cơ quan công quyền. Đặc điểm này cũng chỉ ra việc bị buộc tội được hiểu là đang ở trong tiến trình TTHS, tiến trình này có buộc tội và gỡ tội.