CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUYỀN CỦA CỔ ĐÔNG VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA CỔ ĐÔNG TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm NHTMCP, phân loại và đặc thù của NHTMCP Khái niệm NHTMCP Là một chủ thể kinh doanh trong đời sống kinh tế, NHTM trước tiên là một loại hình doanh nghiệp trong lĩnh vực tài chính với hoạt động là kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số dịch vụ: nhận tiền gửi, cho vay, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản và các hoạt động khác có liên quan, thực chất là sử dụng các yếu tố đầu vào để sản xuất ra sản phẩm dưới hình thức là cung cấp dịch vụ tài chính với mục tiêu là tìm kiếm lợi nhuận. Trên thế giới có rất nhiều các định nghĩa khác nhau về NHTM. Ở Mỹ, NHTM là một loại hình tổ chức tín dụng cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng tiết kiệm và dịch vụ thanh toán, đồng thời NHTM sẽ là tổ chức thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế.
Đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) định nghĩa NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở nào thường xuyên nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ đang cho chính họ vào nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng hay dịch vụ tài chính.3 ỞViệt Nam, tại khoản 2 Điều 4 Luật các TCTD 2010 quy định “Ngân hàng thương mại là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận.” Theo đó thì NHTM sẽ thực hiện kinh doanh, cung ứng thường xuyên một số dịch vụ như: 3 Lê Văn tề, Nguyễn Thị Xuân Liễu, Quản trị Ngân hàng thương mại, Nxb Thống Kê, Hà Nội, năm 2013. 7 Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149 thu nhận tiền gửi của công chúng và có hoàn trả; cấp tín dụng cho các chủ thể khác vay dưới nhiều hình thức khác nhau; làm trung gian thanh toán và quản lý các phương tiện thanh toán; và các hoạt động kinh doanh nghiệp vụ khác có liên quan4. Cùng là TCTD được thành lập theo Luật TCTD của Ngân hàng Nhà Nước Việt Nam và hoạt động chính là kinh doanh tiền tệ, tuy nhiên NHTM có sự khác biệt rõ rệt với TCTD phi ngân hàng. TCTD phi ngân hàng chỉ là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện một hoặc một số hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật TCTD, trừ các hoạt động nhận tiền gửi của cá nhân và cung ứng các dịch vụ thanh toán qua tài khoản của khách hàng5.
Như vậy hoạt động của NHTM sẽ rộng hơn, không chỉ bao gồm các hoạt động ngân hàng nói chung mà còn được thực hiện các hoạt động nghiệp vụ có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận. Trong hệ thống NHTM thì NHTMCP được xem là loại hình tổ chức tín dụng mang nhiều ưu điểm trong nền kinh tế thị trường. Loại hình ngân hàng này có những đặc trưng của công ty cổ phần đó là cấu trúc vốn và tài chính linh hoạt; cơ chế quản lý tập trung cao với sự tách bạch rõ ràng giữa quyền sở hữu và bộ máy quản trị trong hoạt động. Tóm lại NHTMCP là loại hình TCTD được tổ chức dưới hình thức công ty cổ phần; được thực hiện tất cả các hoạt động nghiệp vụ tài chính như nhận tiền gửi, cho vay, cung ứng dịch vụ thanh toán và các hoạt động nghiệp vụ có liên quan.
Tên gọi NHTMCP có thể phân biệt với các ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng thương mại liên doanh và chi nhánh ngân hàng thương mại nước ngoài tại Việt Nam. Tổ chức và hoạt động của NHTMCP được điều chỉnh bởi Luật DN, Luật TCTD, Nghị định 59/2009- NĐ/CP và các văn bản pháp luật liên quan. Phân loại NHTMCP 4 Lê Thị Thu Thủy, Giáo trình Luật ngân hàng Việt Nam, Khoa luật – ĐHQGHN, năm 2013. 5 Khoản 4 điều 4 Luật các TCTD 2010.
8 Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149 NHTMCP ở Việt Nam có thể được chia theo hình thức sở hữu như sau: Thứ nhất: Loại hình NHTMCP có sự tham gia của cổ đông nhà nước. Vài năm trước, ở Việt Nam có một số ngân hàng thương mại nhà nước qui mô lớn trong đó Nhà nước sở hữu 100 %. Trong xu thế kinh tế hội nhập hiện nay, để thu hút và thúc đẩy hoạt động ngân hàng vững mạnh, các ngân hàng thương mại nhà nước đã chuyển đổi thành NHTMCP trong đó Nhà nước năm trên 50% tổng số cổ phần phát hành. Chẳng hạn Ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước: Vietcombank, Vietinbank, Agribank, BIDV… Thứ hai: Loại hình NHTMCP tư nhân.
Là ngân hàng thương mại được thành lập dưới sự góp vốn của hai hay nhiều cá nhân hoặc công ty theo cổ phần. Trong đó mỗi cá nhân hay công ty chỉ được sở hữu một số cổ phần hạn định theo quy định của ngân hàng nhà nước Việt Nam. Một số ngân hàng thương mại cổ phần hiện nay là: Ngân hàng thương mại cổ phần Kỹ thương Việt Nam (Techcombank), Ngân hàng thương mại cổ phần Quân đội (MB), Ngân hàng thương mại cổ phần Sài Gòn- Hà Nội (SHB), Ngân hàng thương mại cổ phần Tiên Phong (TP Bank), Ngân hàng thương mại cổ phần Á Châu (ACB), Ngân hàng thương mại cổ phần phát triển nhà thành phố Hồ Chí Minh ( HDBank), Ngân hàng thương mại cổ phần Sài Gòn Thương tín (Sacombank), Ngân hàng thương mại cổ phần Đông Á. Thứ ba: Loại hình NHTMCP có vốn góp của bên nước ngoài (thuộc loại hình tổ chức tín dụng có vốn đầu tư nước ngoài).
Đây là loại hình NHTMCP có thành phần cổ đông góp vốn là cổ đông Việt Nam và các cổ đông (cá nhân, doanh nghiệp) nước ngoài. Hầu hết các NHTMCP tư nhân hiện nay đều có vốn góp của cổ đông nước ngoài. Chẳng hạn: Ngân hàng TMCP Á Châu (ACB) hiện có 4 cổ đông lớn đều là cổ đông nước ngoài như: Standard Chartered APR Limited (9.65%), 9 Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149 Connaught Investors Limited (7.99%), Dragon Financial Holdings Limited (6.81%), Standard Chartered Bank (Hong Kong) Limited (6.23%), hay Ngân hàng ngoại thương Việt Nam (VCB) với tổng phần trăm sở hữu nước ngoài chiếm 20.07 %, trong đó cổ đông lớn là doanh nghiệp nước ngoài Mizuho Bank, Ltd (11. Ngoài ra còn rất nhiều các NHTMCP có vốn sở hữu của nước ngoài, chủ yếu là các doanh nghiệp, ngân hàng nước ngoài đầu tư.
Đặc thù của NHTMCP NHTMCP không chỉ mang những đặc trưng của công ty cổ phần thông thường mà còn có những nét đặc trưng riêng của một tổ chức tín dụng. Dưới đây là một số đặc thù của NHTMCP: Thứ nhất: NHTMCP phải có vốn pháp định. Khác với doanh nghiệp thông thường điều kiện để đi vào hoạt động là khi đăng kí kinh doanh tại các cơ quan đăng kí kinh doanh, NHTMCP sẽ được cấp giấy phép thành lập và hoạt động bởi NHNN khi đạt đủ điều kiện theo quy định để thành lập, trong đó đặc trưng đầu tiên là NHTMCP đó phải có đủ số vốn pháp định. Hiện nay mức vốn pháp định của từng loại hình ngân hàng được điều chỉnh theo Nghị định số 07/2013 VBHN-NHNN.
Thứ hai: NHTMCP phải có cổ đông chiến lược. Bản chất hoạt động của NHTMCP là kinh doanh tài chính, do đó khả năng và sức mạnh tài chính của ngân hàng là điều quan trọng đầu tiên. Để ngân hàng có thể hoạt động vững mạnh, hiệu quả và có lợi nhuận thì luôn cần tới vai trò của các nhà đầu tư chiến lược. Theo quy định tại khoản 3 điều 6 Nghị định số 59/2011/NĐ-CP có định nghĩa “Nhà đầu tư chiến lược là các nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài có năng lực tài chính và có cam kết bằng văn bản của người có thẩm quyền trong việc gắn bó lợi ích lâu dài với doanh nghiệp và hỗ trợ doanh nghiệp sau cổ phần hóa về: chuyển giao công nghệ mới; đào tạo nguồn nhân lực; nâng 10 Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149 cao năng lực tài chính; quản trị doanh nghiệp; cung ứng nguyên vật liệu; phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm.” Các cổ đông chiến lược ngoài ra còn phải đáp ứng các tiêu chí theo quy định tại Thông tư 10/2011/TT-NHNN của NHNN Việt Nam đối với cổ đông trong nước và cổ đông nước ngoài.
Vai trò của cổ đông chiến lược trong NHTMCP không chỉ giúp ngân hàng củng cố năng lực tài chính, mà còn thúc đẩy ngân hàng nâng cao năng lực quản trị điều hành, quản trị rủi ro, phát triển sản phẩm dịch vụ, mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh. Thứ ba: Hoạt động của NHTMCP phải tuân thủ chặt chẽ các qui định chuyên ngành. Hoạt động của NHTM chứa đựng nhiều rủi ro hơn các ngành kinh doanh khác. Rủi ro trong hoạt động của NHTM có thể là các loại rủi ro đặc thù như rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, rủi ro vốn khả dụng, rủi ro đạo đức,…Khi có rủi ro xảy ra, kéo theo rất nhiều ảnh hưởng lớn đến các hoạt động kinh tế xã hội.
Chính vì lí do này mà NHTM chịu sự kiểm soát, giám sát chặt chẽ của hệ thống phát luật. Các quy định pháp lý đối với NHTM được bao quát trên nhiều mặt của hoạt động kinh doanh như: điều kiện kinh doanh, tiêu chuẩn của người lãnh đạo NH, dự trữ bắt buộc, bảo hiểm tiền gửi, an toàn trong hoạt động, phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro, sử dụng vốn tự có đầu tư cho tài sản cố định,…Mọi hoạt động của NHTMCP vì thế mà phải tuân thủ chặt chẽ theo các quy định của pháp luật chuyên ngành như Luật NHHH, Luật các TCTD, Nghị định, thông tư liên quan. Thứ tư: Tuân thủ các chuẩn mực quốc tế Basel về quản trị ngân hàng. Quản trị công ty hiệu quả rất cần thiết để xây dựng, duy trì sự tín nhiệm và lòng tin của công chúng đối với hệ thống ngân hàng.
Đây chính là những yếu tố cốt yếu cho sự vận hành lành mạnh của ngành ngân hàng cũng như toàn bộ nền kinh tế6. 6 Các nguyên tắc tăng cường quản trị công ty đối với các tổ chức ngân hàng tháng 10/2010 của Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng.