Chương 1 hướng tới làm rõ những lý luận chung liên quan đến bảo vệ bí mật thông tin của NLĐ. Một số khái niệm có liên quan đến bảo vệ bí mật thông tin của người lao động 1. Khái niệm bí mật Hàng trăm năm về trước, tại quốc gia láng giềng rộng lớn ở phía Bắc Việt Nam ta, câu chuyện về việc xây dựng lăng mộ của vị hoàng đế đầu tiên nước Trung Hoa - Tần Thuỷ Hoàng đã khiến người đời xôn xao, tò mò với tin đồn “Tần Thủy Hoàng để đảm bảo bí mật đã ra lệnh đóng cửa hầm mộ chôn sống những người thợ tham gia xây dựng”2. Ngay từ khi mới ngồi lên ngai vàng, Tần Thủy Hoàng đã bắt đầu cho xây dựng lăng mộ của mình, đến nay đã hơn 2.000 năm, khu mộ của ông vẫn chứa 2 Phóng viên Tri thức Trẻ (2021), “Tần Thủy Hoàng giết sạch người xây mộ, vì sao 100 năm sau Tư Mã Thiên vẫn biết?”, nguồn: https://danviet.vn/tan-thuy-hoang-giet-sach-nguoi-xay-mo-vi-sao-100-nam-sau-tu-ma- thien-van-biet- htm , truy cập ngày 23/4/2022.
8 đựng nhiều bí ẩn chưa thể giải đáp hết. Trong “Sử ký Tư Mã Thiên” có nói, Tần Thủy Hoàng điều 700.000 người đến núi Lệ để đào và tiến hành xây dựng lăng mộ3. Công trình được xây dựng ròng rã suốt 38 năm với cái chết của hàng trăm ngàn người. Theo ghi chép của trang thông tin điện tử “Nghiên cứu lịch sử”, phía ngoài lăng mộ là khu vực chôn những người tham gia xây dựng lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng.
“Di tích nghĩa địa của thợ xây dựng nằm phía Tây của khu vực lăng Mộ Tần Thủy Hoàng, cách lăng mộ khoảng 1km. Khu vực này có diện tích khoảng 8100m2, chứa khoảng 114 mộ, gồm 106 mộ thời Tần và một số khu mộ mộ thời Hán và Đường… Mỗi hố mộ chứa đến 100 bộ xương. Vị trí và vết tích trên các bộ xương cho thấy sự chôn cất vội vàng và họ bị giết tàn bạo sau khi xây dựng lăng mộ”4. Không có một bằng chứng rõ ràng nào về việc Tần Thuỷ Hoàng ra lệnh giết những người thợ xây dựng để giữ bí mật về cấu trúc công trình này, tất cả hiện còn là một tin đồn.
Thế nhưng, điều này vẫn được coi là một hồi chuông cảnh tỉnh mạnh mẽ nhất, nhắc nhở về nhu cầu được bảo vệ bí mật của mỗi cá nhân. Bảo vệ bí mật cá nhân là một vấn đề quan trọng, là một phần thiết yếu của quyền nhân thân. Tuy nhiên, trên thực tế, “bí mật” của từng cá nhân khác nhau, dựa trên nhu cầu cũng như môi trường sống khác nhau, đòi hỏi về phạm vi “bí mật” thường không thống nhất. Là một trong những quyền quan trọng gắn liền với yếu tố nhân thân, “bí mật” được các nhà làm luật quan tâm và ghi nhận từ rất sớm trong các văn bản pháp luật quốc tế cũng như trong nước, điển hình như Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, ngay từ bản Hiến pháp năm 1959 cho đến các bản Hiến pháp sau này, hay như Luật Bảo vệ Dữ liệu Hesse năm 1970 của Cộng hoà Liên bang Đức (The Hesse Data Protection Law of 1970), Đạo luật Bảo vệ dữ liệu Liên bang của Cộng đồng chung Châu Âu năm 1977 (The Federal Data Protection Act of 1977), v.v… Mặc dù sớm xuất hiện trong các văn bản pháp lý trên thế giới nhưng thuật ngữ “bí mật” không chịu sự ràng buộc nhất định bởi một định nghĩa cụ thể nào.
Điều này có thể lý giải rằng, ở mỗi giai đoạn xã hội khác nhau, nhu cầu của con người về phạm vi, tính chất của bí mật sẽ có thay đổi nhất định. 3 Thiên Hy - Phương Mai (2022), “Điều gì khiến lăng mộ Tần Thủy Hoàng trở nên bất khả xâm phạm? (Kỳ 1): Những bí ẩn ngàn năm chưa tìm ra lời giải”, nguồn: https://baophapluat.vn/dieu-gi-khien-lang-mo-tan-thuy- hoang-tro-nen-bat-kha-xam-pham-ky-1-nhung-bi-an-ngan-nam-chua-tim-ra-loi-giai-post430640.html , truy cập ngày 23/4/2022. 4 Đặng Tú (2018), “Lăng mộ Tần Thủy Hoàng, Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc”, nguồn: http://bmktcn.php?option=com_content&task=view&id=9185&Itemid=153, truy cập ngày 23/4/2022. 9 Theo Từ điển Tiếng Việt, “bí mật” được giải thích là “giữ kín, không để lộ ra, không công khai”5 hay có thể hiểu là những điều cần được giữ kín trong một phạm vi nhất định, một nhóm đối tượng nhất định và không thể tiết lộ ra ngoài.
Theo cách hiểu này, bí mật thuộc sở hữu của một người hoặc một nhóm người cụ thể và không thể chuyển giao nội dung đến bên thứ ba nếu không được sự đồng ý. Cách giải thích này thống nhất với định nghĩa “bí mật” trong tiếng Anh - “secret”, được Từ điển tiếng Anh Cambridge định nghĩa như sau: “bí mật là một phần thông tin chỉ được biết bởi một người hoặc một nhóm người nhất định”6. Đây là cách giải thích sát với cách hiểu thông thường trong thực tiễn xã hội, thể hiện được đặc trưng cơ bản của bí mật. Trong pháp luật Việt Nam, thuật ngữ “bí mật” được đề cập đến cùng với cụm từ “bí mật đời tư”7, “bí mật nhà nước”8 và tiếp đó là các thuật ngữ “thông tin bí mật”9, “bí mật kinh doanh”10, v.
Mặc dù Luật Giao dịch điện tử năm 2005, Luật Bảo vệ bí mật Nhà nước năm 2008 cũng như BLDS năm 2015 không có bất cứ định nghĩa cụ thể nào đối với cụm từ “thông tin bí mật”, “bí mật đời tư” hay “bí mật nhà nước”, tuy nhiên, khoản 23 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành có sự giải thích định nghĩa cho thuật ngữ “bí mật kinh doanh” như sau: “Bí mật kinh doanh là thông tin thu được từ hoạt động đầu tư tài chính, trí tuệ, chưa được bộc lộ và có khả năng sử dụng trong kinh doanh”. Cách giải thích này cũng đã đề cập đến yếu tố “chưa được bộc lộ” của những yếu tố được coi là “bí mật kinh doanh”. Nhìn chung, có thể hiểu rằng, thuật ngữ “bí mật” được sử dụng trong khái niệm pháp lý là các vấn đề đảm bảo yếu tố phạm vi sở hữu hẹp, được giới hạn trong một cá nhân hoặc một nhóm người nhất định. Việc tiếp cận những vấn đề bảo mật này cần có sự chấp nhận một cách hoàn toàn tự nguyện của những chủ thể sở hữu bí mật.
Mọi hành vi tiếp cận mà không có sự đồng ý của chủ thể sở hữu hoặc không được pháp luật ghi nhận đều được xem là hành vi xâm phạm bí mật của chủ sở hữu. Trên quan điểm của tác giả, để hạn chế một cách tối đa những tranh cãi cũng như những phạm vi giải thích khác nhau, việc định nghĩa “bí mật” một cách thống 5 Hoàng Phê (chủ biên) (2003), Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng, trang 61. 6 Từ điển Tiếng Anh Cambiride, nguồn: https://dictionary.org/vi/dictionary/english/secret , truy cập ngày 23/4/2022. 7 khoản 2 Điều 46 Luật Giao dịch điện tử năm 2005 số 51/2005/QH11.
8 Luật Bảo vệ Bí mật nhà nước năm 2018 số 29/2018/QH14. 9 Khoản 2 Điều 387 BLDS năm 2015. 10 Khoản 23 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 số 50/2005/QH11 được sửa đổi, bổ sung bởi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2009 số 36/2009/QH12 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kinh doanh bảo hiểm, Luật Sở hữu trí tuệ năm 2019 số 42/2019/QH14. 10 nhất trong cách văn bản pháp lý là điều cần thiết.
Tuy nhiên, như đã đề cập ở trên, dựa trên nhu cầu và môi trường phát triển khác nhau, cách hiểu “bí mật” của mỗi chủ thể tại mỗi giai đoạn sẽ có những khác biệt nhất định. Tác giả cho rằng, chỉ nên đưa ra cách hiểu thuật ngữ bí mật một cách khái quát mà không quá ràng buộc, giới hạn nội hàm của thuật ngữ này. Từ những lý luận trên, có thể giải thích khái niệm “bí mật” như sau: “Bí mật là những vấn đề, những nội dung có tính riêng tư, không được công khai với đông đảo công chúng và được đảm bảo biết bởi một hoặc một số cá nhân nhất định”. Cách lý giải này mang tính khái quát nhưng không làm mất đi bản chất vốn có của “bí mật”, có thể linh hoạt áp dụng giải thích đối với nhiều trường hợp khác nhau.
Đặc điểm của “bí mật” Mặc dù không tồn tại một khái niệm chung thống nhất cho thuật ngữ này, thế nhưng, dựa trên những định nghĩa “bí mật” như đã nêu ở trên, có thể nhìn nhận tổng quan “bí mật” gồm 03 (ba) đặc điểm cơ bản, bao gồm: (i) có thể tồn tại ở hình thức vật chất và phi vật chất; (ii) hầu hết có tính chất nhạy cảm đối với bản thân chủ sở hữu; và (iii) được giới hạn phạm vi đối tượng tiếp cận. Thứ nhất, bí mật có thể tồn tại ở nhiều hình thức khác nhau, bao gồm cả vật chất và phi vật chất. Xuất phát từ những khác biệt trong nhu cầu, quan điểm của mỗi cá nhân về bí mật, do đó, không có bất kỳ một ràng buộc nào đối với hình thức của bí mật. Bí mật có thể là những thông tin truyền miệng, là những vật dụng cá nhân hoặc là những văn bản mật trong một nhóm, một tổ chức cụ thể, v.
Tuy nhiên, một câu chuyện, một văn bản hay một đồ vật không thể tự quyết định tính bí mật của chúng mà cần được chúng ta xem xét nội dung, bản chất vấn đề. Chẳng hạn, một con dao có thể được một cá nhân xem là bí mật, muốn giấu kín và không muốn người thứ hai biết đến bởi con dao đó là hung khí phạm tội của cá nhân đó. Nhưng cũng là con dao tương tự, đối với một người bình thường, nó chỉ là một vật dụng nhà bếp mà không có tính bí mật. Như vậy, bí mật được xác định ở nội dung, bản chất của vấn đề mà không phụ thuộc vào hình thức thể hiện của nó.
Thứ hai, bí mật là một vấn đề có tính chất nhạy cảm đối với bản thân người sở hữu. Tính chất nhạy cảm có thể được giải thích ở nhiều phạm vi khác nhau với mỗi đối tượng khác nhau, tuy nhiên, điểm chung ở tính nhạy cảm của “bí mật” là vấn đề thuộc phạm vi riêng tư, được giữ kín. Bất kỳ một hành vi tiết lộ và sử dụng nào nằm 11 ngoài ý chí của chủ sở hữu bí mật đều ảnh hưởng đến tâm lý, thậm chí là tài sản của chủ sở hữu bí mật đó. Để làm sáng tỏ khía cạnh này, có thể xem xét câu chuyện liên quan đến “bí mật kinh doanh”.
Mọi hành vi tiết lộ, tiếp cận, sử dụng bí mật kinh doanh đều buộc có sự đồng ý của doanh nghiệp, bởi đây là hành vi nhạy cảm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển cũng như tồn vong của chính doanh nghiệp đó. Thứ ba, bí mật nằm trong một phạm vi giới hạn những đối tượng tiếp cận cụ thể.