CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỂN VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA LỄ HỘI Ở TỈNH KIÊN GIANG 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA 1. Văn hóa và di sản văn hóa Văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo ra nhằm phục vụ nhu cầu tồn tại và phát triển. Do cách tiếp cận, góc độ nghiên cứu trên từng lĩnh vực khác nhau nên có nhiều cách hiểu khác nhau về Văn hóa.
Hiện nay trên thế giới có hàng trăm định nghĩa về văn hóa. Năm 1982, Tổ chức Giáo dục - Khoa học và Văn hóa của liên hiệp quốc (UNESCO) đã tổ chức Hội nghị về văn hóa ở Mexico và đã đưa ra một định nghĩa chung nhất về văn hóa: Văn hóa theo nghĩa chung nhất là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng [97]. Trong mục đọc sách ở phần cuối tập Nhật ký trong tù (1942-1943), Hồ Chí Minh đã viết: Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra những ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó, mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn [60, tr. 12 Như vậy, nói đến văn hóa bao gồm cả vật chất và tinh thần. Văn hóa vật chất là toàn bộ sản phẩm vật chất mà con người sáng tạo ra như các công trình điêu khắc, kiến trúc; công cụ lao động sản xuất và sinh hoạt; thức ăn, trang sức, các phương tiện vận chuyển…các sản phẩm văn hóa ở dạng vật chất ấy gọi là văn hóa vật thể.
Văn hóa tinh thần là toàn bộ các sản phẩm do con người sáng tạo ra như: văn học và nghệ thuật, các phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo… đây chính là dạng văn hóa phi vật chất còn gọi là văn hóa phi vật thể. Luật di sản văn hóa năm 2001 được sửa đổi, bổ sung năm 2009 xác định: di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác của nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam [71, tr. Đề cập đến vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, nghị quyết trung ương 5 khóa 8 cho rằng: di sản vǎn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu vǎn hóa. Hết sức coi trọng bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị vǎn hóa truyền thống (bác học và dân gian), vǎn hóa cách mạng, bao gồm cả vǎn hóa vật thể và phi vật thể.
Nghiên cứu và giáo dục sâu rộng những đạo lý dân tộc tốt đẹp do cha ông để lại. Trong những năm gần đây, vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa được đặc biệt quan tâm. Đảng và Nhà nước đã xác định di sản văn hóa Việt Nam chính là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta. Khi đề cập đến một nền văn hóa, người ta thường quan tâm đến những giá trị đặc sắc của nền văn hóa đó.
Hay nói cách khác là bản sắc và giá trị của nó tạo nên sự khác biệt giữa nền văn hóa này với nền văn hóa khác, giữa dân tộc này với dân tộc khác. 13 Trong những giá trị đó thì di sản văn hóa có sự lan tỏa và thu hút đặc biệt sự quan tâm của cộng đồng. Bởi vì nó chính là toàn bộ quá trình lao động, sáng tạo của các thế hệ đi trước để lại. Trong di sản văn hóa được chia ra là di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể: Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan; có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng; không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diển và hình thức khác.
Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, bảo vật quốc gia [70, tr. Mặc dù được phân chia thành hai loại: văn hóa vật thể, văn hóa phi vật thể nhưng 2 loại này luôn luôn có mối quan hệ chặt chẽ và gắn bó mật thiết lẫn nhau. Vì vậy, trong công tác bảo tồn các di sản văn hóa cần phải tiến hành một cách song song thì mới mang lại giá trị thiết thực.TS Đặng Văn Bài trong vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của lễ hội truyền thống cho rằng: Nhận diện di sản văn hóa là tiền đề khoa học cho hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội. Từ góc độ di sản văn hóa có thể khẳng định, lễ hội - một yếu tố văn hóa phi vật thể đã và đang có những đóng góp quan trọng vào việc tạo lập, duy trì và phát huy “sức mạnh tinh thần Đại Việt”, với đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và với lòng tự tôn dân tộc, ý thức liên kết cộng đồng… 1.
Quan niệm về bảo tồn Theo từ điển tiếng Việt: “bảo tồn” là “giữ lại không để cho mất đi” [94, tr. Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật hiện tượng theo dạng thức vốn có của nó, bảo tồn là không để mai một không để thay đổi, biến hóa hay biến thái. Quan niệm của GS. Trần Ngọc Thêm thì: Bảo tồn chính là hoạt động giữ gìn một cách an toàn khỏi sự tổn hại, sự xuống cấp hoặc phá hoại, 14 hay nói cách khác bảo tồn có nghĩa là bảo quản kết cấu một địa điểm ở hiện trạng và hãm xuống cấp của kết cấu đó [79, tr.
Đề cập đến vấn đề này, GS. Ngô Đức Thịnh quan niệm bảo tồn là những nổ lực nhằm gìn giữ các giá trị, bản sắc văn hóa tốt đẹp vốn có (truyền thống) của mỗi dân tộc, quốc gia [84, tr. Khi con người hiểu được những tác động trong cuộc sống sẽ làm ảnh hưởng đến quá trình tồn tại của các giá trị văn hóa thì họ đã nghĩ đến việc bảo tồn. Do đó, trong tiến trình lịch sử, hoạt động bảo tồn di sản văn hóa xuất hiện ngay từ khi con người ý thức được giá trị của di sản văn hóa trong đời sống, đồng thời hiểu được mối nguy hại do tác động của thiên nhiên và chính con người gây ra, họ đã không ngừng tìm kiếm các biện pháp bảo tồn.
Công tác bảo tồn di sản văn hóa có nhiều cấp độ khác nhau, bao gồm các hoạt động như: bảo tồn nguyên trạng, trùng tu, gia cố, tái định vị, phục hồi, quy hoạch bảo tồn. Tuy nhiên, cần phải hiểu bảo tồn di sản văn hóa là việc bảo vệ, giữ gìn những giá trị liên quan từ quá khứ đến hiện tại làm cho di sản văn hóa giàu có hơn và tất yếu, cái được bảo tồn phải phù hợp với thời đại để nó có thể tiếp tục song hành cùng xu hướng đi lên của cuộc sống. Bảo tồn chính là những nổ lực nhằm đảm bảo sự an toàn, phát triển qua việc giới thiệu, trưng bày, khôi phục, tôn tạo, quảng bá và phát triển nhằm phục vụ các hoạt động tiến bộ của con người trong xã hội. Quan niệm về phát huy Phát huy được hiểu là những tác động làm cho cái hay, cái đẹp, cái tốt được lan tỏa và tiếp tục nảy nở, lan rộng, nhân lên từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp.
Từ điển Tiếng Việt giải thích: “Phát huy là làm cho cái hay, cái tốt tỏa sáng tác dụng và tiếp tục nảy nở thêm” [94, tr. Như vậy có thể hiểu rằng phát huy chính là việc làm cho cái hay, cái đẹp tiếp tục phát triển một cách có hiệu quả. Vấn đề phát huy xuất phát từ nhu cầu thực tế, con người mong muốn sản phẩm của họ tạo ra phải được nhiều người cùng biết đến hoặc đem về những lợi ích kinh tế thiết thực. Phát huy 15 cũng hiểu là phát triển những giá trị tốt đẹp, những thế mạnh của sự vật, hiện tượng.
Phát huy giá trị di sản văn hóa là một hoạt động có tính đồng bộ. Đòi hỏi có sự tham gia của liên ngành, có tiêu chí chung, mục đích là nhằm phục vụ cho sự tiến bộ của xã hội, cho việc phát triển du lịch bền vững và góp phần quan trọng trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc đồng thời là nhịp cầu nối với các quốc gia dân tộc trên thế giới. Cách thức phát huy của mỗi di sản, mỗi thời điểm có khác nhau, điều đó tùy thuộc vào văn hóa của mỗi vùng, vào nhận thức của từng người. Nhưng tất cả các hoạt động này điều phải dựa vào giá trị sẵn có của di sản, làm tôn vinh vẽ đẹp và phát triển các giá trị văn hóa đó.
Hình thức chủ đạo của phát huy là đề cao các giá trị văn hóa vốn có của nó. Đồng thời tăng cường quảng bá hình ảnh của di sản trên mọi phương diện nhằm khai thác, thu hút khách đến tham quan, đầu tư. Từ đó giúp cho việc phục hồi tối đa các giá trị văn hóa truyền thống, tạo cơ hội giao lưu giữa các nền văn hóa khác nhau góp phần hiểu biết lẫn nhau và tăng cường mối quan hệ quốc tế vì hòa bình, vì sự phát triển của xã hội.