Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Di Sản Kiến Trúc Khu Phố Pháp Tại Savanakhet, Lào

Luận án tiến sĩ nghiên cứu kiến trúc bảo tồn và phát huy giá trị di sản kiến trúc khu phố pháp tại thành phố savannakhet, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Tác giả: Khamphouphet Vanivong
• Người hướng dẫn: KTS. Nguyễn Vũ Phương
• Trường học: Trường Đại Học Kiến Trúc Hà Nội
• Chuyên ngành: Kiến Trúc
• Đề tài: Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Di Sản Kiến Trúc Khu Phố Pháp Tại Savanakhet, Lào
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC THUẬT NGỮ
• DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 5.1. Ý nghĩa khoa học
• 5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 6. Đóng góp mới của luận án
• 6.1. Đóng góp mới về phương diện khoa học
• 6.2. Đóng góp mới về phương diện thực tiễn
• 7. Cấu trúc của luận án
• 8. Sơ đồ tiến trình nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN SỰ HÌNH THÀNH DSKT, ĐÔ THỊ THỜI PHÁP THUỘC TẠI TP SAVANNAKHET VÀ TÌNH HÌNH BẢO TỒN DSKT HIỆN NAY
• 1.1. Sự hình thành và phát triển KPP TP Savannakhet
• 1.1.1. Lược sử thời Pháp thuộc ở Đông Dương và Lào
• 1.1.2. Sự hình thành các KPP tại Lào
• 1.1.3. Sự hình thành KPP tại TP Savannakhet
• 1.1.3.1. Savannakhet trước thời Pháp thuộc
• 1.1.3.2. Quá trình hình thành KPP Savannakhet
• 1.1.3.3. Các giai đoạn phát triển KPP Savannakhet
• 1.2. Hiện trạng KPP Savannakhet
• 1.2.1. Hiện trạng đô thị
• 1.2.1.1. Cấu trúc đô thị
• 1.2.1.2. Cơ sở hạ tầng kỹ thuật đô thị
• 1.2.1.3. Cảnh quan không gian và các hoạt động đô thị
• 1.2.2. Hiện trạng DSKT
• 1.2.2.1. Tình trạng sử dụng
• 1.2.2.2. Các loại kiến trúc
• 1.2.2.3. Phong cách kiến trúc
• 1.2.2.4. Tình trạng công trình
• 1.3. Tình hình bảo tồn DSKT hiện nay
• 1.3.1. Tình hình bảo tồn DSKT tại Lào
• 1.3.1.1. Tại Thủ đô Vientiane
• 1.3.1.2. Tại Cổ đô Luangphabang
• 1.3.2. Tình hình bảo tồn DSKT ở Châu Á
• 1.3.2.1. Khu phố cổ Dadaocheng, Đài Loan (Taipei)
• 1.3.2.2. Khu phố cổ Hội An, Việt Nam
• 1.4. Các công trình nghiên cứu khoa học liên quan đến đề tài luận án
• 1.4.1. Các ấm phẩm khoa học và các bài nghiên cứu khác
• 1.4.1.1. Các ấn phẩm nghiên cứu khoa học
• 1.4.1.2. Các bài nghiên cứu khoa học khác liên quan đến luận án
• 1.4.2. Các nghiên cứu khoa học tại Lào
• 1.5. Các vấn đề nghiên cứu cần tập chung giải quyết
• 1.5.1. Các vấn đề tồn tại trong nghiên cứu
• 1.5.2. Các vấn đề luận án cần giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN ĐÁNH GIÁ GIÁ TRỊ TIỀM NĂNG DSKT TẠI KPP SAVANNAKHET
• 2.1. Cơ sở khoa học về bảo tồn và phát huy giá trị di sản
• 2.1.1. Quan điểm về di sản văn hóa
• 2.1.1.1. Di sản trong mối quan hệ giữa phát triển và bảo tồn
• 2.1.1.2. Cách thức tiếp cận di sản
• 2.1.2. Các cơ sở lý thuyết về bảo tồn di sản
• 2.1.2.1. Bảo tồn đặc tính môi trường cảnh quan đô thị
• 2.1.2.2. Bảo tồn và sử dụng thích ứng di sản
• 2.1.2.3. Các yếu tố ảnh hướng về phát huy giá trị di sản
• 2.1.3. Các văn bản pháp lý bảo tồn di sản quốc tế và Lào
• 2.1.3.1. Các văn kiện quốc tế liên quan đến bảo tồn di sản
• 2.1.3.1.1. Hiến chương Athens (1931)
• 2.1.3.1.2. Hiến chương Venice (1964)
• 2.1.3.1.3. Hiến chương Burra (1979)
• 2.1.3.1.4. Hiến chương về bảo vệ thành phố và khu đô thị lịch sử
• 2.1.3.1.5. Công ước quốc tế về du lịch văn hóa - 1999
• 2.1.3.1.6. Nghị định thư Hội An (2003)
• 2.1.3.2. Khung văn bản pháp lý về BTDS văn hóa của Lào
• 2.1.3.2.1. Luật Di sản văn hóa
• 2.1.3.2.2. Các văn bản pháp lý khác có liên quan
• 2.2. Phương pháp tiếp cận ĐGTN di sản
• 2.2.1. Phương pháp luận đánh giá tiềm năng
• 2.2.2. Cách thức đánh giá tiềm năng
• 2.2.3. Hệ tiêu chí đánh giá tiềm năng
• 2.2.4. Xây dựng tiêu chí ĐGTN thích ứng di sản tại KPP Savannakhet
• 2.2.4.1. Nội dung xây dựng tiêu chí ĐGTN di sản
• 2.2.4.1.1. Tiêu chí ĐGTN vê DSKT
• 2.2.4.1.2. Tiêu chí ĐGTN vê đô thị
• 2.2.4.2. Cơ sở xây dựng tiêu chí ĐGTN thích ứng di sản
• 2.2.4.2.1. Mục tiêu xây tiêu chí ĐGTN thích ứng di sản
• 2.2.4.2.2. Tiến hành ĐGTN thích ứng di sản
• 2.2.4.3. Thiết lập tiêu chí ĐGTN thích ứng di sản tại KPP Savannakhet
• 2.2.4.3.1. Tiêu chí ĐGTN đô thị
• 2.2.4.3.2. Tiêu chí ĐGTN di sản kiến trúc
• 2.2.5. Điều tra xã hội học
• 2.2.5.1. Tiến hành điều tra xã hội học
• 2.2.5.2. Kết quả điều tra
• 2.2.6. Đặc điểm DSKT tại KPP Savannakhet
• 2.2.6.1. Đặc điểm hình thái không gian đô thị
• 2.2.6.2. Đặc điểm DSKT
• 2.2.6.2.1. Đặc điểm về đặc tính kiến trúc
• 2.2.6.2.2. Đặc điểm về chức năng sử dụng
• 2.2.7. Các điều kiện về tài nguyên, chính sách và các nguồn lực trong phát triển thành phố Savannakhet
• 2.2.7.1. Chiến lược phát triển thành phố từ năm 2015 đến năm 2030
• 2.2.7.1.1. Kế hoạch phát triển chung của thành phố
• 2.2.7.1.2. Các nguồn lực và chính sách phát triển thành phố
• 2.2.7.2. Cơ sở khoa học phát triển DLVH bền vững tại TP Savannakhet
• 2.2.7.2.1. Cơ sở khoa học phát triển DLVH
• 2.2.7.2.2. Các nguồn lực DLVH tại TP Savannakhet
• 2.2.7.2.3. Phát triển DLVH bền vững tại TP Savannakhet
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP BẢO TỔN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DSKT TẠI KPP SAVANNAKHET
• 3.1. Các quan điểm về giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị DSKT tại KPP Savannakhet
• 3.1.1. Quan điểm về giải pháp bảo tồn di sản
• 3.1.2. Quan điểm về phát huy giá trị di sản
• 3.1.3. Quan điểm về ĐGTN di sản
• 3.2. Nhận diện giá trị DSKT tại KPP Savannakhet
• 3.2.1. Giá trị quy hoạch đô thị
• 3.2.2. Giá trị DSKT
• 3.2.2.1. Giá trị lịch sử
• 3.2.2.2. Giá trị sử dụng
• 3.2.2.3. Giá trị văn hóa và tinh thần
• 3.2.2.4. Giá trị thầm mỹ
• 3.2.2.5. Giá trị kỹ thuật công nghệ
• 3.3. Kết quả ĐGTN di sản tại KPP Savannakhet
• 3.3.1. Kết quả ĐGTN đô thị
• 3.3.1.1. ĐGTN cấu trúc tổng thể
• 3.3.1.2. ĐGTN các khu vực đặc thù
• 3.3.2. Kết quả ĐGTN DSKT
• 3.3.2.1. ĐGTN theo các loại kiến trúc
• 3.3.2.2. ĐGTN theo phong cách kiến trúc
• 3.3.2.3. ĐGTN theo tình trạng công trình
• 3.4. Đề xuất giải pháp bảo tồn di sản tại KPP Savannakhet
• 3.4.1. Giải pháp bảo tồn đô thị
• 3.4.1.1. Xác định khu vực bảo tồn tổng thể đô thị
• 3.4.1.2. Xác định khu vực bảo tồn các thành phần đô thị
• 3.4.1.3. Giải pháp bảo tồn cho các vùng tiềm năng
• 3.4.2. Giải pháp bảo tồn DSKT
• 3.4.2.1. Giải pháp bảo tồn DSKT công trình công cộng
• 3.4.2.2. Giải pháp bảo tồn DSKT nhà ở
• 3.5. Phát huy giá trị tiềm năng DSKT tại KPP TP Savannakhet
• 3.5.1. Phát huy giá trị di sản theo hướng bền vững
• 3.5.2. Phát huy theo mô hình phát triển DLVH
• 3.5.2.1. Xây dựng mô hình DLVH
• 3.5.2.2. Mô hình phát triển không gian đô thị
• 3.5.3. Quản lý DSKT trong phát triển thành phố đến năm 2030
• 3.5.3.1. Xây dựng các tiêu chí quản lý bảo tồn thích ứng
• 3.5.3.2. Bổ sung các chính sách và văn bản pháp lý bảo tồn và phát huy giá trị DSKT tại KPP TP Savannakhet
• 3.5.3.2.1. Phương pháp luận ĐGTN DSKT
• 3.5.3.2.1.1. Hiện thực hóa phương pháp ĐGTN DSKT
• 3.5.3.2.2. Tính cầp thiết về bảo tồn di sản
• 3.5.3.2.3. Tính hợp lý về giải pháp phát huy giá trị di sản
• 3.5.3.3. Vai trò của giá trị DSKT trong phát triển đô thị
• 3.5.3.4. Hệ thống văn bản pháp lý về quản lý KPP tại TP Savannakhet
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Di Sản Kiến Trúc Khu Phố Pháp Savanakhet

Savannakhet, một trong những thành phố lớn nhất của Lào, mang trong mình dấu ấn của nhiều nền văn hóa, đặc biệt là kiến trúc thuộc địa Pháp. Khu phố Pháp, hình thành từ năm 1895 đến 1954, là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa này. Những công trình kiến trúc Pháp ban đầu phục vụ mục đích quân sự và hành chính, sau đó phát triển thành một hệ thống di sản kiến trúc đa dạng, tạo nên trung tâm đô thị độc đáo. Hiện nay, di sản kiến trúc Savanakhet đang đối mặt với nhiều thách thức từ quá trình phát triển kinh tế và đô thị hóa.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Khu Phố Pháp Savanakhet

Khu phố Pháp Savanakhet không chỉ là tập hợp các công trình kiến trúc mà còn là chứng nhân lịch sử của một giai đoạn quan trọng. Từ vùng đất trống ven sông Mekong, người Pháp đã xây dựng nên một trung tâm hành chính và quân sự, dần hình thành một khu phố với kiến trúc mang đậm phong cách Pháp. Theo tài liệu, Khu phố Pháp Savanakhet hình thành từ năm 1895 và phát triển đến năm 1954. (Trích dẫn từ tài liệu gốc).

1.2. Hiện Trạng Di Sản Kiến Trúc Khu Phố Pháp

Hiện trạng Khu Phố Pháp cho thấy một sự thay đổi đáng kể về kiến trúc và không gian đô thị. Nhiều công trình kiến trúc Pháp đã bị thay đổi chức năng, cải tạo hoặc thậm chí phá hủy do áp lực của quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa. Việc bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử Khu phố Pháp là vô cùng cần thiết.

II. Thách Thức Bảo Tồn Kiến Trúc Pháp tại Savanakhet

Quá trình phát triển kinh tế - xã hội và đô thị hóa đang tạo ra những thách thức lớn đối với việc bảo tồn di sản kiến trúc tại Khu phố Pháp Savanakhet. Số lượng công trình kiến trúc Pháp có xu hướng giảm, cảnh quan đô thị bị thay đổi. Nhiều công trình đã mất đi chức năng ban đầu hoặc bị cải tạo, phá hủy. Cần có giải pháp để cân bằng giữa phát triển và bảo tồn kiến trúc thuộc địa.

2.1. Ảnh Hưởng Của Đô Thị Hóa Đến Di Sản Kiến Trúc

Đô thị hóa nhanh chóng đã tạo ra áp lực lớn lên di sản kiến trúc. Việc xây dựng các công trình mới, mở rộng đường sá và thay đổi quy hoạch đô thị đã ảnh hưởng đến không gian và cảnh quan của Khu Phố Pháp. Việc thiếu các quy định và chính sách bảo tồn hiệu quả cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ mất mát di sản văn hóa Lào.

2.2. Thay Đổi Chức Năng Và Cải Tạo Công Trình

Nhiều công trình kiến trúc Pháp tại Đông Dương đã được chuyển đổi chức năng để phù hợp với nhu cầu sử dụng hiện tại. Việc này thường dẫn đến những thay đổi về kiến trúc, làm mất đi giá trị lịch sử và thẩm mỹ của công trình. Cải tạo không đúng cách cũng gây ra những hư hại cho các công trình cổ.

III. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Di Sản Savanakhet

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản kiến trúc Khu phố Pháp Savanakhet, cần có một hệ thống giải pháp toàn diện, bao gồm: đánh giá giá trị di sản, xây dựng quy hoạch bảo tồn, ban hành chính sách hỗ trợ, tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng. Phát triển du lịch văn hóa bền vững là một trong những giải pháp quan trọng để tạo nguồn lực cho công tác bảo tồn.

3.1. Đánh Giá Giá Trị Di Sản Kiến Trúc Khu Phố Pháp

Việc đánh giá giá trị di sản là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong công tác bảo tồn. Cần xác định rõ giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và thẩm mỹ của từng công trình và khu vực trong Khu Phố Pháp. Dựa trên kết quả đánh giá, có thể xây dựng các phương án bảo tồn phù hợp. Cần đánh giá đúng Giá trị lịch sử khu phố Pháp

3.2. Xây Dựng Quy Hoạch Bảo Tồn Chi Tiết

Quy hoạch bảo tồn cần xác định rõ các khu vực bảo tồn, các công trình cần được bảo tồn, các quy định về xây dựng và cải tạo trong khu vực bảo tồn. Quy hoạch cần đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào công tác bảo tồn. Cần có Quy hoạch đô thị Savanakhet hợp lý để bảo tồn

3.3. Phát triển du lịch bền vững tại Savanakhet

Việc phát triển du lịch cần đảm bảo sự bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường. Du lịch không chỉ mang lại nguồn thu nhập cho địa phương mà còn góp phần nâng cao nhận thức về giá trị di sản và thúc đẩy công tác bảo tồn. Phát triển du lịch Savanakhet nhưng vẫn giữ được nét đẹp vốn có

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Bảo Tồn Kiến Trúc Pháp Savanakhet

Các giải pháp bảo tồn cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả trên thực tế. Cần có sự tham gia của các cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế, cộng đồng địa phương và các nhà đầu tư. Việc hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm với các quốc gia khác có thể giúp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn.

4.1. Hợp Tác Quốc Tế Trong Bảo Tồn Di Sản

Hợp tác với các tổ chức quốc tế như UNESCO Savanakhet và các chuyên gia bảo tồn di sản từ các quốc gia khác có thể giúp tiếp cận các nguồn lực tài chính, kỹ thuật và kinh nghiệm quý báu. Việc tham gia các dự án quốc tế cũng giúp nâng cao năng lực cho các cán bộ và chuyên gia trong nước. Cần có sự hợp tác để phát triển.

4.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Bảo Tồn

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn. Việc nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động bảo tồn giúp đảm bảo tính bền vững của các giải pháp bảo tồn. Cần có sự tham gia của người dân vào việc bảo tồn

V. Phát Triển Kinh Tế Văn Hóa từ Di Sản Kiến Trúc Lào

Bảo tồn và phát huy di sản kiến trúc Khu phố Pháp Savanakhet không chỉ là bảo tồn quá khứ mà còn tạo ra những giá trị kinh tế và văn hóa cho tương lai. Di sản kiến trúc có thể trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Di sản cũng là nguồn cảm hứng cho sáng tạo nghệ thuật và văn hóa.

5.1. Du Lịch Văn Hóa Động Lực Phát Triển Kinh Tế

Du lịch văn hóa có thể mang lại nguồn thu nhập lớn cho địa phương. Việc khai thác các nguồn lực du lịch Savanakhet một cách bền vững giúp tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn, thu hút du khách trong và ngoài nước. Quan trọng nhất là sự phát triển kinh tế bền vững.

5.2. Di Sản Kiến Trúc Nguồn Cảm Hứng Văn Hóa

Di sản kiến trúc là nguồn cảm hứng vô tận cho các hoạt động văn hóa và nghệ thuật. Các công trình kiến trúc cổ có thể được sử dụng làm bối cảnh cho các sự kiện văn hóa, triển lãm nghệ thuật và các hoạt động sáng tạo khác. Kiến trúc chính là nguồn cảm hứng vô tận.

VI. Tương Lai Của Di Sản Kiến Trúc Pháp Tại Savanakhet

Tương lai của di sản kiến trúc Khu phố Pháp Savanakhet phụ thuộc vào sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan. Cần có tầm nhìn chiến lược, chính sách phù hợp và sự đầu tư hiệu quả để bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Bảo tồn di sản là trách nhiệm chung của cộng đồng và là yếu tố quan trọng để xây dựng một thành phố Savanakhet phát triển bền vững.

6.1. Xây Dựng Chính Sách Hỗ Trợ Bảo Tồn

Chính phủ cần ban hành các chính sách hỗ trợ tài chính, ưu đãi thuế và các biện pháp khuyến khích khác để thu hút các nhà đầu tư tham gia vào công tác bảo tồn. Các chính sách này cần đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả. Cần có chính sách phù hợp để bảo tồn.

6.2. Phát triển bền vững khu phố cổ Savanakhet

Xây dựng một Savanakhet phát triển bền vững không chỉ bảo tồn di sản kiến trúc mà còn chú trọng đến đời sống của người dân địa phương. Tạo cơ hội việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện điều kiện sống là những yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển toàn diện của thành phố.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Khamphouphet Vanivong với đề tài "Bảo tồn và phát huy giá trị di sản kiến trúc khu phố Pháp tại thành phố Savannakhet CHDCND Lào" (chuyên ngành Kiến trúc, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, 2019, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Vũ Phương và TS. Lê Chiến Thắng) là một công trình khoa học tiên phong, đặt nền móng lý luận và thực tiễn cho công tác quản trị di sản đô thị thuộc địa tại Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Trong bối cảnh thành phố Savannakhet giữ vị trí cửa ngõ kinh tế - giao thương chiến lược của miền Trung Lào trên tuyến Hành lang Kinh tế Đông - Tây (East-West Economic Corridor - EWEC) và vùng kinh tế đặc biệt Savan - Seno, quá trình đô thị hóa gia tốc đang tạo ra áp lực đè nặng lên các cấu trúc lịch sử.

Về mặt học thuật, khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu nằm ở sự thiếu vắng một phương pháp luận tích hợp có khả năng định lượng hóa và đánh giá tiềm năng thích ứng của các khu phố thuộc địa quy mô vừa và nhỏ tại Đông Nam Á. Trong khi các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các đô thị di sản tầm cỡ quốc gia hoặc di sản thế giới như Vientiane hay Luang Prabang, quỹ di sản kiến trúc (DSKT) tại các đô thị thứ cấp như Savannakhet gần như bị bỏ ngỏ, dẫn đến tình trạng suy thoái, phá hủy và biến dạng cấu trúc không gian đô thị nguyên gốc.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cấu trúc hình thái không gian đô thị và quỹ DSKT thời Pháp thuộc tại thành phố Savannakhet được hình thành, biến đổi qua các giai đoạn lịch sử như thế nào và hiện trạng bảo tồn ra sao?

• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Hệ tiêu chí khoa học nào cho phép nhận diện và đánh giá chính xác giá trị tiềm năng thích ứng của DSKT và cấu trúc đô thị KPP Savannakhet trong bối cảnh phát triển đương đại?

• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những mô hình không gian và giải pháp bảo tồn thích ứng nào đảm bảo tính khả thi để dung hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa với mục tiêu phát triển du lịch văn hóa bền vững đến năm 2030?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Quỹ DSKT thời Pháp tại Savannakhet không chỉ tồn tại dưới dạng công trình đơn lẻ mà là một hợp thể tạo thị có cấu trúc hữu cơ, phản ánh quá trình giao thoa văn hóa - kỹ thuật Pháp - Lào - Việt - Hoa độc nhất vô nhị.

• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc áp dụng khung đánh giá tiềm năng thích ứng đa tiêu chí (Multi-criteria Evaluation) sẽ cho phép phân cấp chính xác mức độ bảo tồn, ngăn chặn suy giảm quỹ công trình và tối ưu hóa chuyển đổi công năng.

• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Tích hợp bảo tồn DSKT với mô hình phát triển không gian du lịch văn hóa ven sông Mê Kông sẽ tạo ra động lực kinh tế nội sinh, giúp chuyển hóa di sản từ "gánh nặng bảo tồn" thành "nguồn lực phát triển".

Phạm vi nghiên cứu được xác lập chuẩn xác tại phân khu đô thị lịch sử ký hiệu UA_a với quy mô diện tích 55,41 ha, trải dài trên địa bàn quản lý của 6 làng truyền thống (Thamuang: 49 hộ, Xayngaphum: 142 hộ, Lattanalangsrineua: 20 hộ, Lattanalangsritai: 45 hộ, Xayngamungkhun: 146 hộ, Thahae: 6 hộ), bao quát toàn bộ 678 hộ dân cư và 95 công trình di sản kiến trúc còn tồn tại.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                CẤU TRÚC PHẠM VI NGHIÊN CỨU PHÂN KHU ĐÔ THỊ UA_a                    |
|                               (Quy mô: 55,41 ha)                                   |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|  6 Làng hành chính: Thamuang | Xayngaphum | Lattanalangsrineua                     |
|                     Lattanalangsritai | Xayngamungkhun | Thahae                    |
|  Dân cư & Quỹ DSKT: 678 Hộ gia đình | 95 Công trình DSKT còn tồn tại               |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về di sản đô thị thời kỳ thuộc địa tại Đông Dương phản ánh sự tiến triển từ phương pháp bảo tồn tĩnh (static conservation) sang bảo tồn động thích ứng (dynamic adaptive reuse). Lịch sử hình thành các đô thị thuộc địa được ghi nhận thông qua các công trình khảo sát của Henri Mouhot (1826-1861) và nhà ngoại giao Auguste Pavie (1847-1925), người đã đặt nền móng cho cấu trúc quy hoạch đô thị kiểu phương Tây tại Lào cuối thế kỷ XIX. Về mặt lý thuyết kiến trúc, trường phái kiến trúc Đông Dương (Indochina Style) do kiến trúc sư Ernest Hébard khởi xướng từ thập niên 1920 sau Đạo luật Cornudet đã thúc đẩy sự kết hợp giữa kỹ thuật xây dựng hàn lâm phương Tây (hệ khung bê tông cốt thép, tường gạch chịu lực) với các giải pháp xử lý khí hậu bản địa nhiệt đới gió mùa (mái dốc vươn xa, hành lang bao quanh, lam gió, cửa chớp).

Trong y văn quốc tế, tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái:

1. Trường phái bảo tồn nguyên bản tuyệt đối (Preservationist Purism): Dựa trên nền tảng Hiến chương Athens (1931) và Hiến chương Venice (1964), nhấn mạnh việc đóng băng di sản để bảo vệ tính xác thực vật thể (material authenticity), phản đối mạnh mẽ các can thiệp làm thay đổi công năng hoặc hình thái nguyên trạng.
2. Trường phái bảo tồn thích ứng và cảnh quan đô thị lịch sử (Adaptive Reuse & Historic Urban Landscape - HUL): Khởi xướng từ Hiến chương Burra (1979), Hiến chương Washington (1987) và hoàn thiện qua Khung khuyến nghị UNESCO về Cảnh quan Đô thị Lịch sử (2011), xem đô thị là một thực thể sống đa tầng. Trường phái này ủng hộ việc tái sử dụng thích ứng (adaptive reuse) và cho phép biến đổi có kiểm soát để di sản tiếp tục phục vụ cộng đồng đương đại.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                         ĐỐI CHIẾU TRƯỜNG PHÁI BẢO TỒN                              |
+------------------------------------+-----------------------------------------------+
|  Bảo tồn nguyên bản tuyệt đối       |  Bảo tồn thích ứng & HUL                      |
|  (Athens 1931, Venice 1964)        |  (Burra 1979, Washington 1987, UNESCO 2011)   |
+------------------------------------+-----------------------------------------------+
|  - Đóng băng di sản vật thể        |  - Tiếp cận thực thể sống đa tầng             |
|  - Chống biến đổi công năng        |  - Tái sử dụng thích ứng có kiểm soát         |
|  - Di sản như một "bảo tàng tĩnh"  |  - Di sản là "nguồn lực phát triển bền vững"  |
+------------------------------------+-----------------------------------------------+

Định vị nghiên cứu của Khamphouphet Vanivong nằm ở điểm giao thoa giữa Hiến chương Burra (1979) và Nghị định thư Hội An (Hoi An Protocols, 2003) về bảo tồn di sản châu Á, nơi các giá trị phi vật thể và điều kiện kinh tế - xã hội địa phương giữ vai trò chi phối. So sánh với hai trường hợp quốc tế điển hình:

• Khu phố cổ Dadaocheng (Đài Bắc, Đài Loan): Áp dụng thành công cơ chế chuyển nhượng quyền phát triển (Transfer of Development Rights - TDR) và phục hồi các dãy nhà phố thương mại (shophouse) kết hợp công nghiệp sáng tạo.
• Đô thị cổ Hội An (Việt Nam): Hình mẫu bảo tồn cấu trúc không gian đô thị gắn liền với sinh kế cộng đồng và quản trị du lịch văn hóa bền vững.

Luận án khẳng định tính đặc thù của KPP Savannakhet: một cấu trúc đô thị bàn cờ quy mô nhỏ ven sông Mê Kông, sở hữu sự giao thoa ba thành tố Pháp - Lào - Việt/Hoa, đòi hỏi một công cụ đánh giá tiềm năng thích ứng riêng biệt, không thể sao chép máy móc mô hình từ các siêu đô thị hay các di sản đã được UNESCO công nhận.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào lý thuyết Hình thái học đô thị (Urban Morphology) và Lý thuyết Bảo tồn thích ứng di sản (Adaptive Reuse Theory) thông qua việc mở rộng khái niệm "hợp thể tạo thị" (urban organism) vào bối cảnh các đô thị thuộc địa thứ cấp Đông Dương. Tác giả vượt qua quan điểm bảo tồn công trình đơn lẻ bằng cách luận chứng rằng: "DSKT thời thuộc địa này là những công trình kiến trúc được thiết kế và xây dựng của người Pháp... tạo thành hệ thống quỹ di sản KTĐT thời Pháp thuộc khá đa dạng và phong phú sau đó hình thành trung tâm đô thị hay gọi là KPP tại thành phố Savannakhet."

Hệ thống lý thuyết được xây dựng dựa trên mô hình nhận diện 5 chiều kích giá trị di sản cốt lõi:

1. Giá trị lịch sử: Bằng chứng vật chất về giai đoạn thuộc địa hóa (1893-1954), vai trò thủ đô tạm thời (1895-1900) và trung tâm hành chính - thương mại miền Trung Lào.
2. Giá trị sử dụng: Khả năng dung nạp các chức năng đương đại (dịch vụ công, nhà ở, thương mại, du lịch).
3. Giá trị văn hóa và tinh thần: Sự hòa trộn lối sống đa cộng đồng (Lào, Việt, Hoa, Pháp), sinh hoạt tôn giáo tự do tại Nhà thờ St. Theresa và các chùa Phật giáo.
4. Giá trị thẩm mỹ: Sự tinh tế trong ngôn ngữ kiến trúc Tân Cổ điển, phong cách Địa phương Pháp và phong cách Đông Dương.
5. Giá trị kỹ thuật công nghệ: Trình độ thi công của thợ thủ công Việt - Lào kết hợp kết cấu bê tông, gạch nung và hệ thống vì kèo gỗ nhiệt đới hóa.

        +-------------------------------------------------------------+
        |         KHUNG 5 CHIỀU KÍCH GIÁ TRỊ DI SẢN KIẾN TRÚC         |
        +-------------------------------------------------------------+
               |              |               |              |
               v              v               v              v
         [ LỊCH SỬ ]    [ SỬ DỤNG ]    [ VĂN HÓA ]     [ THẨM MỸ ]
         1893-1954,     Dung nạp       Đa tôn giáo,    Tân Cổ Điển,
         Thủ đô tạm     chức năng      Pháp-Lào-       Địa phương,
         thời           đương đại      Việt-Hoa        Đông Dương
                                      |
                                      v
                             [ KỸ THUẬT CÔNG NGHỆ ]
                             Bê tông cốt thép, vì kèo gỗ,
                             vật liệu thích ứng khí hậu

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp phương pháp đánh giá tiềm năng thích ứng di sản (Heritage Adaptive Potential Assessment Framework) ở 2 cấp độ lồng ghép:

• Cấp độ đô thị (Macro level): Đánh giá cấu trúc mạng lưới ô bàn cờ (Gridiron layout), mật độ cây xanh, khả năng liên kết không gian mặt nước sông Mê Kông và phân vùng hình thái các ô phố đặc thù.
• Cấp độ công trình (Micro level): Đánh giá ma trận đa tiêu chí kết hợp giữa: Thể loại kiến trúc (Công cộng vs Nhà ở) $\times$ Phong cách kiến trúc (Tân Cổ điển, Địa phương Pháp, Đông Dương, Nhà sàn lai Pháp) $\times$ Tình trạng kỹ thuật (Tốt, Trung bình, Xuống cấp) $\times$ Khả năng chuyển đổi chức năng.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập giới hạn cho các trung tâm đô thị lịch sử có quy mô dưới 100 ha, mật độ công trình di sản chiếm trên 15% tổng quỹ xây dựng và chịu áp lực kép từ hành lang kinh tế khu vực.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan Thực chứng luận kết hợp Thực tại luận phản tư (Critical Realism) và thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Methods Design). Luận án kết hợp chặt chẽ giữa khảo sát đo vẽ hình thái vật thể với điều tra xã hội học định lượng và định tính.

Đối tượng khảo sát toàn diện bao gồm:

• Phân khu đô thị UA_a diện tích 55,41 ha.
• Tổng kiểm kê 100% công trình thời Pháp (95 công trình năm 2015).
• Tổng thể 678 hộ gia đình thuộc 6 làng hành chính.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                         THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU HỖN HỢP                                |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|  [Định lượng]: Kiểm kê 95 DSKT, Khảo sát 678 hộ, Phân tích thống kê suy luận      |
|  [Định tính]: Phỏng vấn sâu chuyên gia, Vẽ ghi kiến trúc, Tư liệu lịch sử         |
|  [Không gian]: Phân vùng GIS, Phân tích hình thái ô cờ, Kết nối trục Mê Kông       |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án triển khai một quy trình gồm 6 phương pháp nghiên cứu thành phần:

1. Phương pháp khảo sát / điều tra hiện trạng: Tiến hành đo vẽ kiến trúc, chụp ảnh, lập hồ sơ kiểm kê hiện trạng chi tiết từng ô phố, đánh giá tình trạng hư hại vật lý và mức độ biến đổi cấu trúc xây dựng.
2. Phương pháp phỏng vấn chuyên sâu: Thu thập dữ liệu từ các nhà quản lý đô thị, kiến trúc sư, chuyên gia di sản tại Lào và các cư dân sinh sống lâu đời trong khu phố cổ.
3. Phương pháp thống kê / sưu tầm: Thu thập văn bản quy hoạch lưu trữ từ thời thuộc địa Pháp (giai đoạn 1893-1954), bản đồ lịch sử năm 1893, 1895, các ảnh tư liệu quý hiếm và số liệu hành chính của tỉnh Savannakhet.
4. Phương pháp đánh giá so sánh / dự báo: So sánh đối chiếu hình thái đô thị KPP Savannakhet với Thakhek, Pakse, Luang Prabang, Hội An và Dadaocheng; xây dựng kịch bản dự báo biến đổi không gian dưới áp lực quy hoạch 2015-2030.
5. Phương pháp phân tích tổng hợp: Xây dựng bảng ma trận đánh giá tiềm năng bảo tồn, phân loại hình thái và xác lập thứ tự ưu tiên can thiệp.
6. Phương pháp điền dã xã hội học: Phát phiếu điều tra xã hội học chuẩn hóa nhằm thu thập nhận thức cộng đồng về giá trị di sản, nhu cầu cải tạo nhà ở và sự sẵn sàng tham gia hoạt động du lịch văn hóa.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                      TAM GIÁC ĐỐI SOÁT DỮ LIỆU (TRIANGULATION)                     |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|                          [Tư liệu Lưu trữ Lịch sử Pháp-Lào]                        |
|                                       /      \                                     |
|                                      /        \                                    |
|                                     /          \                                   |
|   [Khảo sát Thực địa & Đo vẽ Hình thái] <------> [Điền dã Xã hội học 678 Hộ dân]   |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình bảo đảm tính tin cậy và giá trị nội tại (internal validity) thông qua đối soát chéo (data triangulation) giữa ba nguồn: tài liệu lưu trữ của Pháp $\leftrightarrow$ thực địa đo vẽ hiện trạng $\leftrightarrow$ phản hồi từ phiếu khảo sát cộng đồng.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát phản ánh sự suy giảm nghiêm trọng của quỹ DSKT tại Savannakhet theo thời gian:

• Trước năm 1995: Ước tính có $>130$ công trình DSKT.
• Năm 1997: Giảm xuống còn 115 công trình.
• Năm 2005: Còn 103 công trình.
• Năm 2015 (thời điểm tác giả hoàn thành kiểm kê): Còn lại 95 công trình (trong đó 6 công trình đang xuống cấp nặng hoặc bị bỏ hoang, đứng trước nguy cơ biến mất hoàn toàn). Mức độ mất mát di sản giai đoạn 1995-2015 lên tới gần 27%.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|            BIẾN ĐỘNG SỐ LƯỢNG DI SẢN KIẾN TRÚC SAVANNAKHET (1995 - 2015)           |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|   Năm          Số lượng DSKT              Tình trạng                               |
|   Trước 1995   >130 công trình            Gốc nguyên vẹn                           |
|   1997         115 công trình             Bắt đầu suy giảm                         |
|   2005         103 công trình             Đô thị hóa gia tăng                      |
|   2015         95 công trình              6 công trình xuống cấp nặng/bỏ hoang     |
|                                           (Mất mát ~27% so với trước 1995)         |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Cơ cấu phân loại 95 công trình DSKT hiện hữu:

• Công trình công cộng: 29 công trình (chiếm 30,5%), bao gồm: Bệnh viện tỉnh Savannakhet, Trường THCS Thahae, Trường tiểu học Xayngaphum, Nhà thờ St. Theresa, Dinh thống đốc (được cải tạo làm nhà triển lãm/nhà khách thuộc khách sạn sạn Mekong), các trụ sở hành chính.
• Công trình nhà ở: 66 công trình (chiếm 69,5%), bao gồm 4 tiểu loại hình thái:
  • Biệt thự (Villa house): 2 tầng, khuôn viên sân vườn riêng biệt.
  • Nhà ở đơn lập (Single house): 1 tầng, mặt bằng đối xứng - chịu tác động tiêu cực nhất của giá đất, hiện chỉ còn duy nhất 1 công trình sót lại trong toàn khu.
  • Nhà ở kiểu nhà Sàn Lào lai Pháp (Franco-Lao Pillar house): Kết hợp bộ khung dầm cột chịu lực kiểu Pháp với không gian sàn gỗ thông thoáng truyền thống của người Lào.
  • Nhà ở liên kế (Adjacent shophouse): Nhà phố thương mại 1-2 tầng, mái dốc 2 phía, phân bố dày đặc quanh khu vực chợ cũ/quảng trường trung tâm, mang dấu ấn văn hóa cộng đồng người Việt và người Hoa.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                 CƠ CẤU PHÂN LOẠI 95 CÔNG TRÌNH DSKT (NĂM 2015)                     |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|  1. CÔNG TRÌNH CÔNG CỘNG (29 CT - 30,5%)                                          |
|     - Bệnh viện tỉnh Savannakhet, Trường THCS Thahae, Tiểu học Xayngaphum          |
|     - Nhà thờ St. Theresa (Tân Cổ Điển, xây dựng 1930)                             |
|     - Dinh Thống đốc (khách sạn Mekong), các trụ sở hành chính                      |
|                                                                                    |
|  2. CÔNG TRÌNH NHÀ Ở (66 CT - 69,5%)                                               |
|     - Biệt thự (Villa): 2 tầng, sân vườn                                          |
|     - Nhà đơn lập (Single house): Còn duy nhất 1 công trình sót lại                |
|     - Nhà sàn Lào lai Pháp (Pillar house): Khung kết cấu Pháp, sàn gỗ Lào          |
|     - Nhà liên kế (Adjacent shophouse): Đa chức năng ở + kinh doanh                |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Phân bổ phong cách kiến trúc:

• Phong cách Thực dân tiền kỳ (Early Colonial): Đã biến mất hoàn toàn trong thực tế, chỉ còn lưu giữ qua ảnh tư liệu.
• Phong cách Tân Cổ điển (Neoclassical): Đại diện tiêu biểu nhất là Nhà thờ St. Theresa (xây dựng năm 1930, mặt bằng chữ Thập, tháp chuông trung tâm và tranh kính màu).
• Phong cách Địa phương Pháp (French Regional): Áp dụng tại Bệnh viện tỉnh, Khách sạn Mekong, Bảo tàng Lịch sử (nguyên là UBND tỉnh).
• Phong cách Đông Dương (Indochina Style): Phổ biến tại các dãy nhà phố liên kế và biệt thự cải tiến.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khám phá hình thái lai ghép kiến trúc độc đáo (Franco-Lao-Viet-Sino Syncretism): Luận án chứng minh DSKT Savannakhet không phải là bản sao thụ động từ chính quốc mà là một quá trình "nhiệt đới hóa" và "bản địa hóa" sâu sắc. Điển hình là loại hình Nhà sàn Lào lai Pháp, sử dụng kết cấu khung cột dầm bằng gạch hoặc bê tông của phương Tây nhưng duy trì cấu trúc không gian tầng trệt mở và sàn sinh hoạt thoáng gió truyền thống của người Lào. Tương tự, loại hình Nhà liên kế thương mại phản ánh sự đóng góp mang tính cấu trúc của kiều dân Việt Nam và thương nhân người Hoa trong việc định hình diện mạo đô thị.
2. Sự tuyệt chủng cận kề của các phân khúc di sản dễ tổn thương: Phát hiện chấn động về việc nhà ở kiểu đơn lập (Single house) chỉ còn lại duy nhất 1 công trình và phong cách Thực dân tiền kỳ đã bị xóa sổ hoàn toàn khỏi thực địa là minh chứng đanh thép cho thấy tốc độ phá hủy di sản đang diễn ra âm thầm dưới sức ép của thị trường bất động sản.
3. Tính toàn vẹn của mạng lưới hình thái học ô cờ (Gridiron Urban Matrix): Hệ thống 17 tuyến đường lịch sử (bao gồm 6 trục dọc Bắc - Nam như đường Tha-He/Quai De Pavie chạy dọc sông Mê Kông, đường Khanthabuly/Velle de la Port du Ciel, Latsapanit, Kouvolavong, Phetsalath, Ratsavongseuk; cùng 11 tuyến phố nhánh Đông - Tây) vẫn giữ được cốt cách không gian ban đầu, tạo thành bộ khung cấu trúc tuyệt vời cho quy hoạch bảo tồn tổng thể.
4. Sự phân hóa khả năng thích ứng công năng: Các công trình công cộng (bệnh viện, trường học) duy trì tính bền vững chức năng cao nhờ quyền quản lý tập trung của Nhà nước, trong khi di sản nhà ở tư nhân bị xuống cấp, cơi nới sai quy chuẩn do chủ sở hữu thiếu nguồn lực tài chính và thiếu hướng dẫn kỹ thuật bảo tồn.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                         MẠNG LƯỚI 17 TUYẾN ĐƯỜNG LỊCH SỬ                           |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|  6 Trục dọc (Bắc - Nam):                                                           |
|  - Tha-He (Quai De Pavie - ven sông Mê Kông)                                       |
|  - Khanthabuly (Velle de la Port du Ciel)                                          |
|  - Latsapanit | Kouvolavong | Phetsalath | Ratsavongseuk                           |
|                                                                                    |
|  11 Trục ngang (Đông - Tây):                                                       |
|  - Makhaveh, Xiengsa, Latsakanai, Chalernmuang, Phangapui, Chaokim,                |
|    Southanou, Chaimuang, Oudomsin, Kinnaly, Khangluang                             |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Ý nghĩa Lý luận: Cung cấp một mô hình phân tích tích hợp giữa hình thái học đô thị và bảo tồn thích ứng cho các thành phố thuộc địa thứ cấp tại khu vực Đông Nam Á, bắc nhịp cầu lý thuyết giữa di sản vật thể và đời sống kinh tế đương đại.
• Ý nghĩa Phương pháp luận: Xây dựng bộ công cụ ma trận tiêu chí đánh giá tiềm năng di sản (DSKT và đô thị) có thể chuyển giao và ứng dụng trực tiếp cho các đô thị có điều kiện tương đồng tại Lào như Thakhek, Pakse, Champasack.
• Ý nghĩa Thực tiễn và Chính sách:
  • Phân vùng bảo tồn thành 4 khu vực đặc thù: Khu vực phía Nam (hành chính lịch sử), Khu vực Trung tâm (thương mại - quảng trường - nhà thờ), Khu vực ven sông Mê Kông (cảnh quan sinh thái du lịch), và Khu vực phía Bắc (khu dân cư bản địa truyền thống).
  • Đề xuất cơ chế lồng ghép quy chế bảo tồn vào Quy hoạch chung thành phố Savannakhet giai đoạn 2015-2030, thiết lập quy chế quản lý xây dựng riêng cho phân khu UA_a, bổ sung Luật Di sản Văn hóa Lào về danh mục công trình thuộc địa.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                 QUY HOẠCH PHÂN VÙNG BẢO TỒN 4 KHU VỰC ĐẶC THÙ                      |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|  [VÙNG 1 - Phía Nam]   : Trung tâm hành chính cũ, bảo tồn công trình công cộng     |
|  [VÙNG 2 - Trung tâm]  : Quảng trường - Nhà thờ St. Theresa - Nhà phố thương mại   |
|  [VÙNG 3 - Ven Mê Kông]: Cảnh quan sinh thái, trục đi bộ, du lịch văn hóa bền vững |
|  [VÙNG 4 - Phía Bắc]   : Khu dân cư bản địa, bảo tồn nhà sàn truyền thống          |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có các giới hạn học thuật cần được ghi nhận khách quan:

1. Giới hạn không gian và công cụ khảo sát: Phạm vi tập trung chủ yếu vào ranh giới hành chính của phân khu đô thị cũ UA_a (55,41 ha). Việc đo vẽ và kiểm kê dữ liệu dựa chủ yếu trên phương pháp thủ công và hình ảnh quang học, chưa ứng dụng công nghệ quét 3D Laser Scanning (LiDAR) hoặc mô hình hóa thông tin công trình di sản (Heritage Building Information Modelling - HBIM).
2. Giới hạn định lượng kinh tế di sản: Đề tài chưa tiến hành các phân tích kinh tế lượng chuyên sâu như Phương pháp định giá hưởng thụ (Hedonic Pricing Method) hoặc Phương pháp đánh giá ngẫu nhiên (Contingent Valuation Method - CVM) để lượng hóa chính xác mức độ sẵn sàng chi trả (Willingness to Pay - WTP) của du khách và cư dân cho việc bảo tồn.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối cần tập trung vào các hướng:

• Ứng dụng HBIM và công nghệ thực tế ảo/thực tế tăng cường (VR/AR) trong việc số hóa và quản lý cơ sở dữ liệu không gian 3D của KPP Savannakhet.
• Nghiên cứu mở rộng so sánh liên đô thị (comparative urbanism) trên toàn tuyến sông Mê Kông (Vientiane - Thakhek - Savannakhet - Pakse - Stung Treng - Kratie - Phnom Penh).
• Xây dựng mô hình tài chính đối tác công - tư (Public-Private Partnerships - PPP) trong việc phục hồi nhà ở di sản thuộc sở hữu tư nhân.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong lĩnh vực bảo tồn kiến trúc đô thị tại Lào, thiết lập hệ thống cứ liệu thực chứng có độ tin cậy cao cho các nghiên cứu sau đại học về lịch sử kiến trúc Đông Dương.
• Tác động Chính sách: Các phát hiện và bản đồ khoanh vùng bảo tồn của luận án cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Thông tin, Văn hóa và Du lịch Lào cùng chính quyền tỉnh Savannakhet trong việc ban hành quy chế quản lý quy hoạch kiến trúc đặc thù phân khu UA_a.
• Tác động Kinh tế - Xã hội: Việc định hình mô hình tuyến du lịch văn hóa ven sông Mê Kông kết nối không gian quảng trường trung tâm góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế đô thị, nâng cao sinh kế cộng đồng thông qua phát triển dịch vụ du lịch di sản bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phương pháp luận đánh giá tiềm năng thích ứng di sản và bộ số liệu kiểm kê thực địa nguyên gốc về kiến trúc thuộc địa Lào.
• Kiến trúc sư và Chuyên gia Quy hoạch: Nhận diện các nguyên tắc can thiệp kiến trúc thích ứng, các chỉ tiêu bảo tồn cảnh quan và quy chuẩn kết nối không gian đô thị lịch sử với khu vực phát triển mới.
• Chính quyền Đô thị và Cơ quan Quản lý Di sản: Sở hữu cơ sở dữ liệu khoa học và bản đồ phân vùng để xây dựng chính sách cấp phép xây dựng, bảo vệ quỹ di sản trước áp lực đô thị hóa.
• Cộng đồng Cư dân Địa phương: Hưởng lợi từ môi trường cảnh quan được nâng cấp, cơ hội tạo việc làm từ du lịch văn hóa và bảo tồn được bản sắc ký ức đô thị.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng Khung lý thuyết Đánh giá Tiềm năng Thích ứng Di sản (Adaptive Potential Assessment) dành riêng cho đô thị thuộc địa thứ cấp. Nghiên cứu đã mở rộng Lý thuyết Đánh giá Ý nghĩa Văn hóa của Hiến chương Burra (1979) bằng cách tích hợp mô hình hình thái học đô thị nhiệt đới, xem xét di sản như một "hợp thể tạo thị" gắn liền giữa 3 yếu tố: cấu trúc ô cờ phương Tây, văn hóa cư trú bản địa Lào và chức năng thương mại của người Việt - Hoa.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây tại Lào vốn chỉ dừng lại ở khảo sát miêu tả đơn thuần hoặc kiểm kê công trình biệt lập (như các đợt khảo sát sinh viên năm 1997, 2005), luận án tạo đột phá bằng việc thiết lập phương pháp tiếp cận đa chiều: kết hợp kiểm kê định lượng toàn phần 100% (95 công trình), phân tích hình thái 17 tuyến đường với điều tra xã hội học trên toàn bộ 678 hộ dân cư thuộc 6 làng hành chính.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu? Trả lời: Kết quả bất ngờ và đáng báo động nhất là sự suy giảm nghiêm trọng của quỹ di sản với mức mất mát gần 27% chỉ trong 20 năm (từ $>130$ công trình trước năm 1995 xuống còn 95 công trình năm 2015), trong đó loại hình nhà ở đơn lập (Single house) bị xóa sổ gần như tuyệt đối, chỉ còn lại duy nhất 1 công trình trụ lại do áp lực phân lô và tăng giá đất.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) rõ ràng không? Trả lời: Có. Luận án đã chuẩn hóa hệ thống bảng biểu tiêu chí đánh giá tiềm năng di sản (Bảng 2.1, 2.2, 2.3 và Sơ đồ 3.1 trong văn bản gốc), cho phép các nhà nghiên cứu và quản lý đô thị áp dụng quy trình này cho các đô thị ven sông Mê Kông khác như Thakhek hay Pakse.

5. Tầm nhìn phát triển không gian 10 năm được phác thảo như thế nào? Trả lời: Tác giả phác thảo mô hình phát triển không gian trung tâm KPP Savannakhet đến năm 2030 (Hình 3.5 & 3.6), định hình trục du lịch văn hóa trải dài dọc đường Tha-He ven sông Mê Kông, kết nối không gian đi bộ quảng trường với các cụm công trình DSKT thích ứng (bảo tàng, nhà triển lãm, khách sạn boutique, không gian sáng tạo).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Khamphouphet Vanivong là một công trình nghiên cứu xuất sắc, dung hòa giữa học thuật hàn lâm và giải pháp ứng dụng thực tiễn. Nghiên cứu đúc kết 6 đóng góp cốt lõi:

1. Khẳng định và chứng minh luận điểm: "coi di sản đó như là hợp thể tạo thị có sức sống không thể tách rời nhau giữa kiến trúc và đô thị để đề xuất ra những giải pháp về bảo tồn và phát huy GTDS trong phát triển đô thị hiện nay."
2. Xác lập cơ sở dữ liệu kiểm kê khoa học đầy đủ, chi tiết nhất về 95 công trình DSKT thời Pháp tại khu đô thị UA_a (55,41 ha) thành phố Savannakhet.
3. Phân loại và chỉ rõ đặc trưng hình thái 3 phong cách kiến trúc hiện hữu (Tân Cổ điển, Địa phương Pháp, Đông Dương) và 4 loại hình nhà ở (Biệt thự, Đơn lập, Nhà sàn lai Pháp, Nhà liên kế).
4. Xây dựng thành công hệ tiêu chí đánh giá tiềm năng thích ứng đa tầng (đô thị và công trình kiến trúc).
5. Đề xuất giải pháp bảo tồn thích ứng phân vùng cho 4 khu vực đặc thù và định hình mô hình phát triển du lịch văn hóa bền vững ven sông Mê Kông.
6. Đóng góp luận cứ khoa học để hoàn thiện khung pháp lý và chính sách quản lý đô thị lịch sử trong chiến lược phát triển Savannakhet đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan sự hình thành DSKT, đô thị thời Pháp thuộc tại thành phố Savannakhet và tình hình bảo tồn DSKT hiện nay. Chương 2: Cơ sở khoa học và phương pháp tiếp cận đánh giá giá trị tiềm năng DSKT KPP tại thành phố Savannakhet. Chương 3: Giải pháp bảo tổn và phát huy giá trị DSKT tại KPP thành phố Savannakhet. - -25 8 -- SƠ ĐỒ NGHIÊN CỨU Tổng quan nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị DSKT KPP tại thành phố Savannakhet Lược sử hình thành và phát Một số nghiên cứu Các tài liệu, bản vẽ và hình triển KPP ở Đông Dương và tương tự của tác giả ảnh liên quan đến KPP tại tại Lào đã đi trước thành phố Savannakhet Tình hình bảo tồn DSKT của Các Hiến chương và văn Tình trạng DSKT tại các khu phố lịch sử trên thế bản pháp lý về bảo tồn di KPP thành phố giới và tại Lào sản văn hóa Savannakhet Cơ sở khoa học phương Xây dựng hệ tiêu chí đánh Điều tra xã hội học, đối pháp tiếp cận đánh giá tiềm giá tiềm năng DSKT tại tượng, số lượng và cách năng DSKT tại KPP thành KPP thành phố thực điều tra theo phố Savannakhet Savannakhet phương pháp nghiên cứu Đặc điểm DSKT Giá trị DSKT và Phát huy giá trị và đô thị đô thị DSKT Kết quả nghiên cứu Giải pháp bảo tồn - Phát huy giá trị DSKT KPP tại thành phố Savannakhet Khu phố Giải pháp bảo tồn DSKT thích ứng với KPP Phát huy giá trị DSKT tại KPP thành phố tại thành phố Savannaket Savannaket theo hướng phát triển bền vững KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ --26 9 -- NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN SỰ HÌNH THÀNH DSKT, ĐÔ THỊ THỜI PHÁP THUỘC TẠI THANH PHỐ SAVANNAKHET VÀ TÌNH HÌNH BẢO TỒN DSKT HIỆN NAY 1.1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KPP SAVANNAKHET 1.1 Lược sử thời Pháp thuộc ở Đông Dương và Lào Theo tiến trình phát triển trong lịch sử Lào và quá trình hình thành của thành phố Savannakhet, có thể tóm lược giai đoạn hình thành thời Pháp thuộc bằng những mốc thời kỳ như sau [56,63]: + Thời kỳ Vương quốc Lan Xang (1353-1827): Xuất hiện và hình thành từ thế kỷ XIV tại vùng đất nằm trong lục địa của khu vực Đông Nam Á, sau này được gọi là Lào.

Vương quốc này chịu ảnh hưởng văn hóa của Ấn Độ giáo (Phật giáo) ngay từ đầu giống như các nước láng giềng khác và trải qua nhiều vị vua thay nhau lên ngôi nắm quyền đất nước theo chế độ phong kiến tồn tại kéo dài hơn 500 năm. Đến đầu thế kỷ XIX (năm 1827), vương quốc này bắt đầu có dấu hiệu của sự sụp đổ, trong khi đó nội bộ có khá nhiều phe phái luôn tranh chấp quyền lực và xung đột lẫn nhau, cuối cùng cả quốc gia và dân tộc Lào đã rơi vào tay kẻ thù vì không thể chống nổi và sau đó bị Siam (Thái Lan) xâm chiếm từ năm 1828 đến năm 1893. + Thời kỳ thuộc địa Siam (1828-1893): chế độ phong kiến Lào đã bị sụp đổ và thủ đô Vientiane bị phá hủy và bị đốt cháy hoàn toàn, làm cho thủ đô này đã biến mất và bị bỏ hoang trong hời gian dài. Ngoài ra trong thời điểm này do chính quyền Lào khá yếu đuối đã làm cho các nhà phong kiến Siam thuận lợi tiến hành thực thi chính sách tàn ác gồm 3 quét sạch như chiếm đuột tài sản, phân chia châu đất và cưỡng bức người dân sang sống định cư ở bên phải sông Mekong.

Lúc đó làm cho người dân Lào phải sống trong tình trạng hoàng sợ, nghèo đói và lạc hậu vì phải luôn tìm cách để thoát khỏi sự truy bắt (1) Lan Xang là tên gọi Vương đầu tiên của Lào, thành lập năm 1353 do vị vua anh hùng là Chao Pha-Ngum có thủ đô đặt ở Luangphabang với tên gọi thời gian đó là ing-Thong [59]. -- 27 10 -- của các binh lính Siam. Do đất nước mất tự chủ khiến cho nhiều đô thị của Lào thường xảy ra sự hỗn loạn và cướp phá có nhiều ngôi nhà bị bỏ hoang vì người dân bỏ trốn vào các rừng núi, đây là tình hình thường thấy trong suốt thời gian đó và kéo dài đến cuối thế kỷ XIX khi thực dân Pháp đã tìm đến và thấy rằng Lào có nhiều vùng đất hoang và thiếu người dân sinh sống, trong đó chỉ có Luangphabang là đô thị duy nhất của Lào. + Thời kỳ Pháp thuộc ở Đông Dương (1859-1884): Từ đầu thế kỷ XIX nhiều nước tư bản ở Châu Âu đang trong cuộc tìm kiếm các nước thuộc địa cho mình trong đó có Pháp đã bắt đầu đề ý đến khu vực Đông Dương và năm 1859 Pháp đã thành công trong cuộc đánh chiếm thành Gia Định, sau đó đã lần lượt đánh chiếm nhiều các vùng đất khác Nam kỳ (Việt Nam) hoặc gọi là Cochin China.

Năm 1862, Pháp đã thành công trong việc xâm chiếm vương quốc Campuchia dưới thời vua Narudom theo kế hoạch sang giúp đỡ và can thiệp để đánh đuổi quyền lực của Siam ra khỏi lãnh thổ này. Năm 1884 Pháp có thể đánh chiếm toàn bộ lãnh thổ Việt Nam từ phía Bắc xuống miền Trung. Sau đánh chiếm thành công phần lớn các vùng đất tại khu vực Đông Dương, Pháp đã hoàn thành âm mưu mục đích cuối cùng để tiến tới mở cửa tuyến dường thương mại tại miền Nam Trung Quốc, đó là lãnh thổ Lào với ưu điểm là tuyến đường sông Mekong2 và Pháp cho rằng có thể sử dụng làm tuyến thương mại từ biển vào trong lục địa.1: Thời kỳ Pháp thuộc ở Đông Dương [11] (2) Mekong là một con sông chính của Lào, chạy xuyên qua Lào và các nước bắt đầu từ Trung quốc, Myanmar, Thái lan, Lào, Camphchia và Việt Nam. Đối với Việt Nam gọi là sông Cửu Long -- 11 28-- + Thời kỳ Pháp thuộc tại Lào: Từ năm (1859 – 1885) thực dân Pháp đã thành công trong cuộc chinh phục nhiều châu đất tại khu vực Đông Dương và sau đó đã tiến sâu vào trong lục địa để thực hiện kế hoạch tiếp theo là mở cửa tuyến thương mại tại miền Nam Trung Quốc đó là xâm chiếm Lào.

Đầu tiên Pháp đã gửi đoàn thám hiểm vào khám phá và đánh giá tình hình tại khu vực này do ông Henri Mouhot (1826-1861) đã đi đến Luangphabang bằng tuyến đường trên sông Mekong và năm (1861-866) có nhiều các đoàn thám hiểm khác được gửi đến theo nhiều tuyến đường khác nhau và kết quả có thể thu được là trên sông Mekong là rất hiểm trở không phù hợp cho các tàu thuyền lớn đi lại. Nhưng thay vào đó trong cuộc khám phá thu được đã thấy rằng tại nhiều các vùng của Lào có nhiều tài nguyên thiên nhiên khá phong phú và chưa được khai thác trong đó cũng có nhiều vùng đất hoang thiếu người dân sinh sống và trong chế độ phong kiến cũng trong tình trạng yếu đuối và muốn chở sự giúp đỡ để tìm cách thoát ra khỏi quyền lực của Siam. Thời kỳ Pháp thuộc tại Lào bắt đầu hình thành từ năm 1893 dưới thời vua King Oun kham (1873-1894) đã ký Hiệp ước giúp đỡ của Pháp đánh đuổi quyền lực của Siam và sau đó đã sát nhập vào Liên Bang Đông Dương, trong thời Pháp thuộc Lào được chia thành 2 khu vực gồm (1) miền Bắc là Luang phabang do nhà vua cùng với đại diện người Pháp (Commandant Superior) cùng cai quản, (2) miền Trung và Nam do người Pháp trực tiếp quản trị. Nưng đến năm 1899 Pháp đã đổi chính sách hợp lại 2 phần thành một có trung tâm hành chính đặt ở Vientiane và người Pháp làm tổng chỉ huy hoặc gọi là “Pr′esidentˮ theo chính quyền thực dân Pháp.

Chế độ quản trị mới này được cùng cố và thực hiện trong suốt thời gian cai chiếm đến năm 1945 sau đó mới thay đổi để cho người Lào tham gia vào trong các bộ phận hành chính trong chính quyền thực dân và kết thúc vào năm 1954. Trong suốt thời gian dưới quyền cai quản của Pháp, chỉ có một số đô thị nằm ở vị trí chiến lược và -- 29 12 -- các công trình kiến trúc theo kiểu Pháp có quy mô nhỏ đến trung bình được xây dưng nhưng chủ yếu là mẫu bản sao để phục vục chính người Pháp và tiến hành nhiệm vụ chủ chốt tại Lào. 1) Cung điển nhà vua ở Luangphabang, năm 1927. 2) Nhà thờ và Dinh chính phủ của Pháp ở Vientiane, năm 1901 .2: Các công trình kiến trúc do Pháp xây dựng trong thời Pháp thuộc Nguồn: [56] 1.2 Sự hình thành các KPP tại Lào Trong thời Pháp thuộc các đô thị được Pháp cho xây dựng chủ yếu là các đô thị cổ hay là vùng đất nằm ở vị trí thuận lợi cho điểm giao thông đó là khu vực nằm tiếp giáp ven sông Mekong.

Các khu đô thị này sau này gọi là khu phố Pháp (KPP), các khu phố hay đô thị này chủ yếu thuộc loại quy mô nhỏ như Vientiane, Luangphabang, Thakhek, Savannakhet và Champasack. Các khu phố này đều được xây dựng theo nhiều mục đích khác nhau tùy thuộc vào từng vị trí và kế hoạch khai chiếm trong mục tiêu khai thác thuộc địa thuận lợi và đạt hiệu quả cao tại Lào. Quá trình xây dưng KPP đã được tiến hành theo nhiều cách khác nhau gồm khôi phục lại đô thị cổ, xây dựng xen lẫn vào trong đô thị hiện có và tiến hành thiết kế mới ngay từ đầu trên khu đất hoang. Nhưng điểm chung của nhưng khu phố này là có bản thiết kế tuyến đường theo hình ô bàn cờ của kiểu quy hoạch phương Tây và các kiến trúc Pháp là công trình lớn được xây dựng nằm sát với ven đường.

-- 30 13 -- Vị trí khu phố Pháp tại Lào Hình 1.3: Bản đồ vị trí các KPP tại Lào. 1) KPP tại Vientiane: được xây dựng ngay tại thành cổ Vientiane sau khoảng thời gian dài bỏ hoang năm (1728 – 1893). Mục đích xây dựng khu đô thị tại đây là để thực hiện dự án khôi phục lại thành cổ Vientiane quay trở lại thành thủ đô của Lào và nơi đặt trung tâm hành chính của chính quyền thực dân Pháp. Đô thị mới này được đặt tại khu đất phía Bắc của thành cổ với kiểu -- 14 31-- thiết kế quy hoạch theo mô hình Châu Âu.

Trong khu đô thị mới này có nhiều các loại công trình kiến trúc lần lượt được xây dựng theo nhiều quy mô khác nhau để phục vụ cho người Pháp, vua chúa, các tầng lớp quý tộc trong chế độ phong kiến gồm các loại kiến trúc nhà ở, cung điển, nhà thờ, chợ, bệnh viện, trường học và các loại văn phòng khác.