Chương I - Luật Di sản Văn hóa (2001) khẳng định: “Di sản văn hóa (bao gồm di sản văn hoá phi vật thể và di sản văn hoá vật thể) là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị về lịch sử, văn hoá, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hoà XHCN Việt Nam.”(Điều 1) 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Di sản văn hoá phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y dược học cổ truyền, về văn hoá ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác. “Di sản văn hoá vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học bao gồm di tích lịch sử-văn hoá, danh lam-thắng cảnh và di vật. Đến kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XII thông qua ngày 18/6/2009, Luật Di sản văn hóa Việt Nam có sửa đổi, bổ sung một số điều, trong đó quan niệm về DSVH phi vật thể được diễn giải ngắn gọn hơn: “ Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác.” (Mục 1, Điều 4) Khái niệm "bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá". Khái niệm "bảo vệ" được sử dụng nhằm mục đích đề cao tính pháp lý của hoạt động tổ chức quản lý, giữ gìn, đặc biệt là việc xây dựng, ban hành và kiểm tra việc thực hiện các văn bản có tính pháp quy để xác định đối tượng và khu vực bảo vệ của các di sản.
Mặt khác, khái niệm này cũng bao hàm các hoạt động khác như tu sửa, tôn tạo, bảo quản, gia cố. nhằm duy trì tính nguyên gốc và sự toàn vẹn của các di sản văn hoá. "Phát huy" trước hết là sử dụng giá trị tinh thần của di sản văn hoá trong công tác tuyên truyền, giáo dục tư tưởng tình cảm; đồng thời, khái niệm "phát huy" cũng đã bao hàm cả các hoạt động khai thác, tuy nhiên, nếu 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử dụng từ "khai thác" thay cho "phát huy" di sản văn hoá thì sẽ bị hiểu là quá thiên về tính hiệu quả kinh tế trong sử dụng. Văn hoá dân gian (VHDG) là một bộ phận của văn hoá dân tộc, là sản phẩm sáng tạo của người lao động để phục vụ cuộc sống sản xuất, sinh hoạt và chiến đấu.
VHDG là di sản văn hoá quý giá thuộc hệ thống di sản văn hoá Việt Nam nói chung. Hay nói cách khác, đây là nền văn hóa của người lao động sáng tạo, nhằm phản ánh ước mơ nguyện vọng và cuộc sống của họ. Vì thế VHDG luôn gắn chặt với mọi hoạt động sản xuất và sinh hoạt xã hội của người dân. Ðó là văn hóa giữa cuộc đời và vì cuộc đời thường, chứ không phải thứ văn hóa để trình diễn trên sân khấu như ngày nay.
Văn hoá dân gian đất Tổ: Với vị thế của một vùng đất giàu tiềm năng văn hoá và lịch sử, nơi ra đời nhà nước Văn Lang đầu tiên của dân tộc Việt Nam, Phú Thọ ẩn chứa trong mình vốn tài nguyên VHDG đậm đặc, phản ánh cuộc sống sinh hoạt, lao động và chiến đấu của người Việt cổ trong quá trình khai khẩn, mở mang bờ cõi, thống lĩnh tự nhiên. Tài nguyên VHDG ấy là hệ thống kho tàng truyền thuyết, truyện kể dân gian, hò vè, ẩm thực, lễ hội truyền thống và diễn xướng của 21 dân tộc anh em cùng chung sống trên mảnh đất Phú Thọ. * Đặc trưng di sản VHDG đất Tổ Di sản VHDG tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, những vùng miền, những tộc người khác nhau. Sự đa dạng giàu có của di sản VHDG Việt Nam không chỉ dân tộc ta đã có hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước và nước ta hội tụ sự đặc sắc văn hoá của 54 tộc người… mà còn mỗi vùng miền, mỗi tộc người đều đang cố gắng bảo tồn những sắc thái văn hoá, những truyền thống văn hoá lâu đời của riêng mình để góp chung vào kho tàng di sản VHDG của dân tộc và nhân loại.
Trên nền cảnh địa lý tự nhiên phác ra như trên, chúng ta có thể thấy nền VHDG Phong Châu cổ trên địa bàn Phú Thọ chính là nơi phát tích của những giá trị VHDG truyền thống Việt Nam. Có thể khái quát nền VHDG đất Tổ trong những đặc trưng sau: 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, nền VHDG đất Tổ là một nền VHDG còn mang đậm dấu ấn nguyên thuỷ. Dấu ấn nguyên thủy thể hiện ở chỗ những nét nguyên sơ, hoang dã của nền văn hóa cổ xưa - thời con người Việt cổ xuất hiện, khai hoang, xây dựng bờ cõi vẫn còn được lưu giữ, hiện hữu khá rõ nét trong kho tàng VHDG Phú Thọ. Đơn cử một ví dụ: Với sự phát triển của ngành khảo cổ học, chúng ta đã sớm biết bên cạnh các nền văn hoá Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn nổi tiếng, trong thời đại kim khí, trên địa bàn Phú Thọ còn phân bổ rộng rãi một nền văn hoá khảo cổ học tiền sử cũng không kém phần nổi tiếng, đó là nền văn hoá Sơn Vi, chủ yếu nằm trên bậc thềm thứ III ở vùng đồng bằng cổ trong lưu vực sông Hồng.
Các dẫn chứng về khảo cổ học cho thấy rõ những yếu tố truyền thống tiền sử từ thời Sơn Vi còn sót lại trong một số di chỉ, công cụ rìu mài, mũi tên từ đá… và ảnh hưởng của văn hoá tiền sử này vẫn còn đậm nét qua các nghi lễ phong tục Phú Thọ ngày nay. Nhiều lễ hội mang đậm nét tiêu biểu của miền, vùng và không gian văn hóa tâm linh như lễ hội Trò Trám, lễ hội Tùng Dí, lễ hội rước Tiếng hú, lễ hội Cướp kén, Cướp phết, Ném cầu, lễ hội Ông Khưu - bà Khưu cùng các lễ hội Bơi chải, Đâm đuống, Đánh trống đồng. Tín ngưỡng phồn thực và tục thờ sinh thực khí là hình thái tín ngưỡng cổ xưa ở tầng sâu nguyên thủy văn hóa dân tộc. Điển hình như lễ hội Trò Trám ở Tứ Xã (Lâm Thao), ở xã Hà Lộc, Phú Hộ (Phù Ninh), xã Hà Thạch (thị xã Phú Thọ).
Hay “Hội ôm” ở An Đạo (Phù Ninh), Thanh Uyên (Tam Nông), Dữu Lâu (TP Việt Trì)… Thứ hai, nền VHDG Phú Thọ là nền VHDG của một xã hội có giai cấp và nhà nước ở trình độ sơ khai, nền văn hoá của người dân lao động. Đây là một nét nổi bật, mang giá trị độc đáo của vùng đất Tổ, tạo nên sự khác biệt so với các vùng văn hóa khác trong cả nước. Mặc dù trên thực tế, Phú Thọ là vùng đất kinh đô đầu tiên của 18 đời vua Hùng, là kinh đô của Nhà nước Văn Lang sớm ra đời. Song trên thực tế, mối quan hệ văn hoá ở đây hoàn toàn không chịu bất kỳ sự chi phối hay ràng buộc về hệ tư tưởng 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của hệ thống vua quan thời Hùng Vương.
Nền văn hóa ấy được sản sinh ra từ mối quan hệ trong sản xuất, từ lao động sản xuất và vì lao động sản xuất. Nó là sản phẩm sáng tạo chủ yếu của nhân dân lao động trong quá trình sinh hoạt lao động. Sự ra đời của nền VHDG là nhằm phục vụ cho đời sống tinh thần của người dân lao động nơi đây. Đặc điểm này đem lại một giá trị dân chủ to lớn cho sắc thái VHDG Phú Thọ nói riêng và VHDG Việt Nam nói chung trong suốt quá trình lịch sử hình thành và phát triển của nó.
Thứ ba, nền VHDG Phú Thọ biểu hiện của tinh thần tổ gốc, cội nguồn văn hoá dân tộc. Đặc trưng này xuất phát từ thực tế lịch sử, Phú Thọ vốn là vùng đất cội nguồn của dân tộc Việt. Nơi đây, cách đây hơn 2000 năm đã sớm xuất hiện các nền văn minh cổ đại rực rỡ, sớm xuất hiện hình thức Nhà nước đầu tiên của dân tộc - Nhà nước tuy còn ở trình độ sơ khai nhưng thực sự đã thiết lập được một thể chế chính trị vững chắc với mối quan hệ vua - tôi, vua - “con dân” thân thiện, thể hiện tính dân chủ sâu sắc. Chính trên nền chính trị ấy, nền văn hóa của sự cố kết cộng đồng, của trí tuệ văn minh và sức mạnh của một quốc gia có nguồn cội, có nền văn hoá lâu đời đã sớm ra đời.
Nền VHDG đất Tổ là nền văn hóa của sự tương trợ, đoàn kết gắn bó của toàn thể dân tộc dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, kể cả những thử thách ghê gớm nhất. Nó tạo thành sức mạnh, niềm tin và lòng tự hào của nhân dân Việt Nam về lịch sử dựng nước và giữ nước. Nhìn chung, trong tiến trình phát triển của dân tộc ta, mỗi vùng đất với những tinh hoa riêng, những sắc thái phong phú riêng đã góp phần làm nên một nền văn hoá dân tộc rực rỡ, đa dạng màu sắc. VHDG Phú Thọ với những nét đặc trưng mang tính khái quát, khó có thể tránh khỏi sự trùng lặp với các giá trị văn hoá của những vùng khác.
Nhưng dù sao, Phú Thọ vẫn là cái nôi nảy mầm và phát triển của đa số các giá trị đó, là nơi phát tích, cội nguồn của văn hoá dân tộc Việt trong suốt chiều dài lịch sử 2000 năm dựng nước và giữ nước. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Một số loại hình VHDG đất Tổ tiêu biểu Phú Thọ là tỉnh có lịch sử lâu đời. Vùng hợp lưu của ba con sông: sông Thao - sông Đà - sông Lô, nằm giữa dải núi Ba Vì và Tam Đảo, là trung tâm sinh tụ của người Việt cổ thời các vua Hùng dựng nước.