Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI KHỞI KIỆN TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN HÀNH CHÍNH 1. Khái quát chung quyền của người khởi kiện trong vụ án hành chính 1. Khái niệm, đặc điểm vụ án hành chính Quản lý hành chính nhà nước là một hoạt động của Nhà nước được thực hiện trước hết và chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nước, có nội dung là bảo đảm sự chấp hành các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan quyền lực nhà nước, nhằm tổ chức thực hiện pháp luật đối với các cá nhân, cơ quan, tổ chức trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa – xã hội và hành chính – chính trị. Hoạt động này được thực thi trên cơ sở pháp luật, đảm bảo các quyền và lợi ích chung của Nhà nước và xã hội.
Bởi vậy, trong quá trình thực hiện quản lý hành chính nhà nước khó có thể tránh khỏi sự xung đột hay tranh chấp về lợi ích, quan điểm áp dụng pháp luật giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước. Những xung đột, tranh chấp này chủ yếu xuất phát từ việc chủ thể quản lý hành chính nhà nước đơn phương áp đặt ý chí của mình gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng quản lý hành chính nhà nước. Khi những xung đột, tranh chấp này bị đẩy lên cao, các bên phải đưa ra Tòa án có thẩm quyền để giải quyết thì sẽ phát sinh vụ án hành chính. Vì vậy có thể khái quát về vụ án hành chính là vụ việc phát sinh trên cơ sở tranh chấp trong các lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước.
Hiện nay khái niệm vụ án hành chính chưa được quy định cụ thể trong một văn bản quy phạm pháp luật nào. Tuy nhiên, khi đề cập đến khái niệm này, ta có thể hiểu như sau: “Vụ án hành chính là vụ việc tranh chấp hành chính phát sinh do cá nhân, tổ chức, cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của 8 mình bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc hoặc do Viện kiểm sát khởi tố theo quy định của pháp luật tố tụng hành chính”. Như vậy, có thể hiểu vụ án hành chính là vụ án phát sinh khi cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc (công chức giữ chức vụ từ Tổng Cục trưởng và tương đương trở xuống), quyết định giải quyết khiếu nại và quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh, danh sách cử tri của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước và được Tòa án thụ lý giải quyết theo quy định của pháp luật. Vụ án hành chính có những đặc điểm sau: Thứ nhất, vụ án hành chính chỉ phát sinh khi có yêu cầu khởi kiện của các chủ thể có quyền và được Tòa án thụ lý.
Nếu yêu cầu khởi kiện là điều kiện cần việc được Tòa án thụ lý là điều kiện đủ. Các chủ thể có thẩm quyền là các cơ quan, tổ chức, cá nhân yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, khi cho rằng quyền lợi của họ bị quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh, việc lập danh sách cử tri xâm phạm. Khởi kiện vụ án hành chính là sự kiện pháp lý đầu tiên trong quá trình tố tụng hành chính, làm phát sinh mối quan hệ tố tụng giữa chủ thể khởi kiện và Tòa án, là cơ sở để Tòa án thụ lý vụ án. Tòa án chỉ có thẩm quyền giải quyết vụ án hành chính khi có yêu cầu khởi kiện của cá nhân, cơ quan, tổ chức nếu vụ án đó thuộc thẩm quyền của mình và đã được thụ lý.
Thứ hai, Tòa án phải giải quyết vụ án theo trình thụ thủ tục do pháp luật tố tố tụng hành chính quy định. Tố tụng hành chính là một thủ tục tư pháp riêng biệt, khác với tố tụng hình sự và tố tụng dân sự ở quan hệ pháp luật tố tụng, ở chủ thể tham gia các quan hệ pháp luật tố tụng, ở trình tự xét xử và thi hành án, do đặc thù của các tranh chấp hành chính. Thứ ba, đối tượng khởi kiện vụ án hành chính là: 1) quyết định hành 9 chính (văn bản các biệt do cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó ban hành quyết định về vấn đề cụ thể và chỉ được áp dụng một lần); 2) hành vi hành chính (hành vi thực hiện hoặc không thực hiện nhiệm vụ công vụ); 3) quyết định kỷ luật buộc thôi việc công chức (giữ chức vụ từ Tổng Cục trưởng và tương đương trở xuống); 4) quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh; 5) danh sách cử tri (danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân, danh sách cử tri trưng cầu ý dân). Quyền của người khởi kiện trong vụ án hành chính Để hiểu rõ được quyền của người khởi kiện trong vụ án hành chính thì trước hết cần hiểu thế nào là quyền khởi kiện: Quyền khởi kiện là quyền của mỗi cá nhân hoặc cơ quan nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hoặc của người khác.
Khi khởi kiện, cá nhân, cơ quan, tổ chức nộp đơn khởi kiện kèm theo các tài liệu chứng minh cho yêu cầu của mình là hợp pháp đến Tòa án có thẩm quyền để được giải quyết. Trong quá trình thực hiện công cuộc đổi mới, nước ta tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Nhà nước có kỷ cương, kỷ luật. Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật và không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Tuy nhiên, trong quá trình quản lý, điều hành, có thể có cơ quan hành chính nhà nước và cán bộ, công chức có những quyết định hoặc hành vi trái pháp luật xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân, từ đó làm phát sinh các khởi kiện hành chính. Khởi kiện vụ án hành chính chính là sự kiện pháp lý, là hành vi tố tụng đầu tiên và thuộc quyền định đoạt của người khởi kiện, làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng hành chính giữa Tòa án với người tham gia tố tụng, cơ quan và người tiến hành tố tụng khác. Không có khởi kiện vụ án hành chính thì không thể phát sinh vụ án hành chính tại Tòa án. 10 Khởi kiện vụ án hành chính là sự kiện pháp lý đầu tiên làm phát sinh quan hệ tố tụng hành chính, là sự thể hiện phản ứng của cá nhân, cơ quan, tổ chức khi họ cho rằng quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Như vậy, khởi kiện vụ án hành chính không đơn thuần là một sự kiện pháp lý mà là quyền con người, quyền công dân. Điều 5 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 quy định “Cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền khởi kiện vụ án hành chính để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình theo quy định của Luật này”. Đến nay chưa có khái niệm quyền khởi kiện vụ án hành chính được ghi nhận trong các văn bản pháp luật. Tuy vậy, có thể hiểu: “Quyền khởi kiện vụ án hành chính là việc cá nhân, tổ chức, cơ quan nhà nước, theo quy định của pháp luật tố tụng hành chính có quyền yêu cầu tòa án thụ lý án hành chính để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, cơ quan nhà nước, công chức bị xâm hại bởi các quyết định hành chính, quyết định kỉ luật buộc thôi việc”.
Quyền khởi kiện vụ án hành chính ở nước ta được ghi nhận lần đầu tiên tại Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1996, theo đó tại Điều 1 quy định: “Cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức theo thủ tục do pháp luật quy định có quyền khởi kiện vụ án hành chính để yêu cầu Toà án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình”. Giá trị cơ bản, thiết yếu của việc cho phép cơ quan, tổ chức, cá nhân được quyền khởi kiện vụ án hành chính và các biện pháp bảo đảm thực hiện quyền khởi kiện thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước ta trong việc bảo vệ và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Thực tiễn xét xử các vụ án hành chính trong thời gian qua của các cấp Tòa án ở nước ta đã chứng minh được giá trị tích cực này. Hoạt động thực hiện quyền khởi kiện hành chính ra Tòa án và cơ chế bảo đảm quyền khởi kiện được thực thi trên thực tế đã và đang có tác dụng tích cực thúc đẩy tinh thần, thái độ, trách nhiệm của cơ quan nhà nước mà chủ 11 yếu là cơ quan hành chính nhà nước trong việc tăng cường sự quan tâm, cẩn trọng hơn khi ra quyết định hành chính hoặc thực hiện hành vi hành chính.
Từ đó, nâng cao chất lượng, hiệu quả của hoạt động hành pháp, xây dựng nền hành chính mạnh và trong sạch, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân. Tuy nhiên, quyền của người khởi kiện theo Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1996 rất hạn chế, cụ thể người khởi kiện chỉ có quyền lựa chọn một trong hai hình thức khiếu nại đến Ủy ban nhân dân các cấp hoặc khởi kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính ra Tòa án… Tức là khi ý chí của họ lựa chọn theo hình thức nào thì chỉ có thể chấp nhận phán quyết của hình thức đó. Như vậy đồng nghĩa với việc quyền khởi kiện của người khởi kiện bị hạn chế rất nhiều, nếu không đồng ý với kết quả trả lời khiếu nại thì người bị thiệt hại do quyết định hành chính, hành vi hành chính… không có quyền khởi kiện ra Tòa án để tiếp tục được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.