Báo Chí Cách Mạng Ở Bắc Kỳ Từ Năm 1929 Đến Năm 1945: Nghiên Cứu Lịch Sử

Báo chí có sức mạnh to lớn trong việc định hướng nhận thức và hình thành dư luận xã hội. 216 trang · Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam · 2024.

• Tác giả: Trần Thị Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: Trần Thị Phương Hoa
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Báo Chí Cách Mạng Bắc Kỳ (1929-1945)
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu của các học giả nước ngoài
• 1.3. Những vấn đề liên quan đến đề tài đã được các công trình nghiên cứu giải quyết và những vấn đề được luận án tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: BÁO CHÍ CÁCH MẠNG Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1929 ĐẾN NĂM 1936
• 2.1. Những yếu tố ảnh hưởng đến báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1936
• 2.1.1. Tình hình trong nước và thế giới
• 2.1.2. Sự phát triển lực lượng cách mạng ở Bắc Kỳ
• 2.1.3. Sự chỉ đạo của Quốc tế Cộng sản và Đảng Cộng sản Việt Nam đối với báo chí cách mạng
• 2.2. Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1936
• 2.2.1. Khái quát báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1936
• 2.2.2. Hình thức, hoạt động xuất bản của báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ
• 2.2.3. Nội dung của báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BÁO CHÍ CÁCH MẠNG Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1936 ĐẾN NĂM 1939
• 3.1. Những yếu tố tác động đến báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ giai đoạn 1936-1939
• 3.1.1. Bối cảnh thế giới và trong nước
• 3.1.2. Sự khôi phục và củng cố Xứ ủy Bắc Kỳ
• 3.1.3. Chủ trương của Đảng Cộng sản Đông Dương
• 3.2. Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1936 đến năm 1939
• 3.2.1. Khái quát báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ
• 3.2.2. Hình thức và hoạt động xuất bản của báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ
• 3.2.3. Nội dung cơ bản của báo chí cách mạng Bắc Kỳ
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: BÁO CHÍ CÁCH MẠNG Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1939 ĐẾN NĂM 1945
• 4.1. Những yếu tố ảnh hưởng đến báo chí cách mạng Bắc Kỳ từ năm 1939 đến năm 1945
• 4.1.1. Sự thay đổi tình hình thế giới và trong nước
• 4.1.2. Sự phát triển lực lượng cách mạng ở Bắc Kỳ
• 4.1.3. Chủ trương của Đảng Cộng sản Đông Dương
• 4.2. Báo chí cách mạng Bắc Kỳ từ năm 1939 đến năm 1945
• 4.2.1. Khái quát về báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ
• 4.2.2. Hình thức và hoạt động xuất bản của báo chí cách mạng Bắc Kỳ
• 4.2.3. Nội dung của báo chí cách mạng Bắc Kỳ
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: NHẬN XÉT VỀ BÁO CHÍ CÁCH MẠNG BẮC KỲ TỪ NĂM 1929 ĐẾN NĂM 1945 VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM
• 5.1. Đặc điểm của báo chí cách mạng Bắc Kỳ giai đoạn 1929-1945
• 5.1.1. Báo chí phát triển theo hướng đa dạng và thích ứng linh hoạt theo hoàn cảnh
• 5.1.2. Hình thức của báo phát triển theo hướng ngày càng hiện đại
• 5.1.3. Lực lượng viết báo ngày càng lớn mạnh
• 5.1.4. Nội dung báo chí phù hợp với yêu cầu cách mạng
• 5.1.5. Báo chí phát triển mạnh về mặt số lượng và phạm vi ảnh hưởng
• 5.2. Vai trò của báo chí cách mạng Bắc Kỳ giai đoạn 1929-1945
• 5.2.1. Nâng cao lòng yêu nước, nhận thức chính trị của quần chúng
• 5.2.2. Báo chí trở thành cầu nối của Đảng với nhân dân
• 5.2.3. Báo chí trở thành vũ khí quan trọng trong cuộc đấu tranh chống đế quốc và các tư tưởng đối lập
• 5.2.4. Báo chí ngày càng gắn bó chặt chẽ với phong trào đấu tranh
• 5.2.5. Báo chí giúp cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới xích lại gần nhau
• 5.3. Một số bài học kinh nghiệm
• 5.3.1. Công tác quản lý báo chí
• 5.3.2. Xây dựng đội ngũ làm báo
• 5.3.3. Xây dựng nội dung và hình thức báo chí
• 5.4. Tiểu kết chương 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: MỘT SỐ BẢNG BỔ SUNG
• PHỤ LỤC 2: MỘT SỐ NHÀ BÁO CÁCH MẠNG TIỂU BIỂU Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1929 ĐẾN NĂM 1945
• PHỤ LỤC 3: MỘT SỐ HÌNH ẢNH BÁO CÁCH MẠNG Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1929 ĐẾN NĂM 1945

Tóm tắt

I. Tổng Quan Báo Chí Cách Mạng Bắc Kỳ 1929 1945 Nghiên Cứu

Báo chí có sức mạnh to lớn trong việc định hướng nhận thức và hình thành dư luận xã hội. Tại Việt Nam, báo chí ra đời gần như đồng thời với sự thiết lập chế độ thuộc địa của Pháp. Thực dân Pháp sử dụng báo chí để phục vụ âm mưu tuyên truyền và bảo vệ quyền lợi. Tuy nhiên, do tác động của đấu tranh dân tộc và giai cấp, báo chí Việt Nam đã phân hóa. Dòng báo chí cách mạng Việt Nam đóng góp to lớn trong việc nâng cao nhận thức cách mạng. Nguyễn Ái Quốc đã vạch ra con đường “Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mệnh nhất là chủ nghĩa Lênin”. Ở Bắc Kỳ, báo chí cách mạng đồng hành cùng quá trình vận động thành lập Đảng Cộng sản. Sau khi Đảng thành lập, báo chí cách mạng nở rộ từ thành thị đến nông thôn, thậm chí trong lao ngục, củng cố niềm tin cho các chiến sĩ cộng sản. Nghiên cứu vấn đề Báo chí Cách mạng Bắc Kỳ giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn về diện mạo của báo chí cách mạng từ khi tờ báo đầu tiên ra đời đến khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Báo Chí Cách Mạng Việt Nam Tổng Quan

Nghiên cứu về lịch sử báo chí nói chung hoặc tìm hiểu một số tờ báo, một vấn đề cụ thể trên những tờ báo chí cách mạng đã có một số công trình đề cập. Những nghiên cứu của những người đi trước đã giúp chúng tôi có những định hướng nhất định trong quá trình tìm hiểu, phân tích vấn đề. Tuy nhiên, tìm hiểu về báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ giai đoạn 1929- 1945 thì chưa có công trình nào đề cập một cách toàn diện và hệ thống. Xuất phát từ những yếu tố trên tôi thấy rằng việc tìm hiểu Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945 là cần thiết đối với nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam cũng như lịch sử Việt Nam cận đại.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Báo Chí Bắc Kỳ 1929 1945 Chi Tiết

Luận án làm rõ quá trình hình thành và phát triển của hệ thống báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945, đưa ra nhận xét về đặc điểm, vai trò của báo chí cách mạng Bắc Kỳ, rút ra một số bài học kinh nghiệm đối với việc phát triển báo chí ở Việt Nam hiện nay. Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung vào các nhiệm vụ sau: Một là, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Hai là, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự ra đời và phát triển của báo chí cách mạng Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945. Ba là, nhận diện tối đa báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ trong giai đoạn từ 1929 đến 1945 về mặt số lượng, hình thức, nội dung. Bốn là, đưa ra một số nhận xét, đánh giá về vai trò, đóng góp của báo chí cách mạng Bắc Kỳ giai đoạn 1929- 1945 đối với cách mạng Việt Nam. Năm là, rút ra một số bài học kinh nghiệm về sử dụng báo chí trong việc tuyên truyền các chủ trương, đường lối của Đảng, định hướng dư luận xã hội trong giai đoạn hiện nay.

II. Yếu Tố Ảnh Hưởng Báo Chí Cách Mạng Bắc Kỳ 1929 1936

Tổ chức Đảng cộng sản đầu tiên xuất hiện ở Bắc Kỳ (Đông Dương Cộng sản Đảng năm 1929), đã chủ trương cho ra đời một số tờ báo cách mạng để phục vụ cho mục tiêu tuyên truyền chủ trương, đường lối, giác ngộ quần chúng nhân dân và đấu tranh chống lại kẻ thù. Những tờ báo của tổ chức cộng sản đầu tiên đã được xuất bản ở khu vực Bắc Kỳ như Búa liềm, Lao động…Sau khi thành lập (năm 1930), Đảng Cộng sản Việt Nam rất coi trọng công tác xuất bản báo chí. Trong mỗi thời kỳ nhất định, căn cứ vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể, Đảng lại có những thay đổi để báo chí phù hợp với tình hình mới. Thời kỳ 1930-1936, Đảng Cộng sản Việt Nam mới thành lập đã bị thực dân Pháp đàn áp mạnh mẽ nên báo chí trong giai đoạn này là 1 tiếng nói lên án những thủ đoạn của thực dân Pháp, kêu gọi nhân dân đấu tranh…

2.1. Tình Hình Trong Nước và Quốc Tế Ảnh Hưởng Đến Báo Chí

Tình hình thế giới và trong nước có những biến động lớn tác động đến báo chí cách mạng Việt Nam. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa cộng sản trên thế giới, sự đàn áp của thực dân Pháp, và phong trào đấu tranh của nhân dân ta là những yếu tố chính. Những tờ báo cách mạng như "Búa Liềm", "Lao Động" ra đời trong bối cảnh này. Đảng Cộng sản Việt Nam coi trọng công tác xuất bản báo chí để tuyên truyền và giác ngộ quần chúng.

2.2. Vai Trò của Đảng Cộng Sản Định Hướng Báo Chí Cách Mạng

Đảng Cộng sản Đông Dương có vai trò then chốt trong việc định hướng và phát triển báo chí cách mạng. Đảng chủ trương xuất bản các tờ báo bí mật để tuyên truyền trong giai đoạn bị đàn áp. Chủ trương của Đảng luôn thay đổi để phù hợp với tình hình thực tế. Báo chí cách mạng là công cụ quan trọng để Đảng lãnh đạo và đấu tranh.

III. Báo Chí Cách Mạng Bắc Kỳ Giai Đoạn 1936 1939 Phát Triển

Thời kỳ 1936-1939, khi tình hình trong nước và thế giới có lợi cho cuộc đấu tranh công khai, Đảng Cộng sản Đông Dương lại chỉ đạo xuất bản hàng loạt báo công khai để đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ cho nhân dân. Đây là giai đoạn báo chí cách mạng phát triển mạnh mẽ, trở thành tiếng nói của quần chúng nhân dân. Các tờ báo chí công khai đã góp phần nâng cao nhận thức chính trị và tinh thần đấu tranh của nhân dân.

3.1. Bối Cảnh Thế Giới và Trong Nước Tạo Điều Kiện Phát Triển

Tình hình thế giới có nhiều thay đổi tích cực tạo điều kiện cho phong trào đấu tranh dân chủ. Chính phủ Mặt trận Bình dân Pháp lên nắm quyền đã nới lỏng chính sách cai trị ở các thuộc địa. Trong nước, phong trào dân chủ dâng cao đòi quyền tự do, dân chủ. Bối cảnh này đã tạo điều kiện cho sự ra đời của nhiều tờ báo công khai.

3.2. Báo Chí Công Khai Đấu Tranh Đòi Quyền Dân Sinh Dân Chủ

Báo chí công khai trở thành công cụ đấu tranh hiệu quả để đòi quyền dân sinh, dân chủ cho nhân dân. Các tờ báo đã phản ánh chân thực cuộc sống khó khăn của người dân, lên án chính sách áp bức bóc lột của thực dân Pháp, và tuyên truyền tư tưởng cách mạng.

3.3. Nội Dung Báo Chí Cách Mạng Tuyên Truyền và Vận Động

Nội dung báo chí cách mạng tập trung vào việc tuyên truyền đường lối của Đảng, vận động nhân dân tham gia đấu tranh, và phản ánh tình hình kinh tế, chính trị, xã hội. Các bài viết thường ngắn gọn, dễ hiểu, và có tính chiến đấu cao.

IV. Báo Chí Cách Mạng Bắc Kỳ 1939 1945 Giai Đoạn Bí Mật

Đến thời kỳ 1939- 1945, khi điều kiện đấu tranh dân chủ, công khai không còn nữa, thời cơ cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc đang đến dần, Đảng chỉ đạo xuất bản hàng loạt báo bí mật để tuyên truyền, vận động nhân dân đứng lên giải phóng dân tộc. Trải qua quá trình đấu tranh bền bỉ, gian khổ, báo chí cách mạng Việt Nam nói chung và báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ nói riêng đã từng bước trưởng thành và có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của cách mạng Việt Nam.

4.1. Tình Hình Thế Giới và Trong Nước Chiến Tranh và Cách Mạng

Thế chiến thứ hai bùng nổ đã làm thay đổi hoàn toàn tình hình thế giới. Ở Việt Nam, thực dân Pháp tăng cường đàn áp phong trào cách mạng. Đảng Cộng sản Đông Dương chuyển sang hoạt động bí mật và chỉ đạo xuất bản các tờ báo bí mật.

4.2. Báo Chí Bí Mật Tuyên Truyền Giải Phóng Dân Tộc

Báo chí bí mật đóng vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền đường lối giải phóng dân tộc của Đảng. Các tờ báo đã kêu gọi nhân dân đoàn kết đứng lên chống thực dân Pháp và phát xít Nhật.

4.3. Vai Trò của Báo Chí Chuẩn Bị Tổng Khởi Nghĩa

Báo chí cách mạng đã góp phần quan trọng vào việc chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Các tờ báo đã tuyên truyền tư tưởng cách mạng, vận động nhân dân tham gia các tổ chức cứu quốc, và chuẩn bị lực lượng cho cuộc khởi nghĩa.

V. Đặc Điểm Báo Chí Cách Mạng Bắc Kỳ 1929 1945 Tổng Kết

Báo chí cách mạng Bắc Kỳ giai đoạn 1929-1945 phát triển theo hướng đa dạng và thích ứng linh hoạt theo hoàn cảnh. Hình thức của báo phát triển theo hướng ngày càng hiện đại. Lực lượng viết báo ngày càng lớn mạnh. Nội dung báo chí phù hợp với yêu cầu cách mạng. Báo chí phát triển mạnh về mặt số lượng và phạm vi ảnh hưởng.

5.1. Tính Đa Dạng và Linh Hoạt Thích Ứng với Hoàn Cảnh

Báo chí cách mạng đã thể hiện tính đa dạng và linh hoạt trong việc thích ứng với các điều kiện khác nhau. Từ báo bí mật đến báo công khai, từ báo in đến báo viết tay, báo chí luôn tìm cách tiếp cận quần chúng và tuyên truyền tư tưởng cách mạng.

5.2. Nội Dung Cách Mạng Phục Vụ Cuộc Đấu Tranh

Nội dung báo chí cách mạng luôn bám sát mục tiêu giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội mới. Các bài viết tập trung vào việc tuyên truyền đường lối của Đảng, phản ánh cuộc sống của nhân dân, và kêu gọi đấu tranh chống áp bức bóc lột.

VI. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Báo Chí Cách Mạng Bắc Kỳ

Tìm hiểu vấn đề: “Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945” sẽ giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn về diện mạo của báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ khi tờ báo cách mạng đầu tiên ra đời ở Bắc Kỳ đến khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công. Qua đó, nghiên cứu cho thấy được bước phát triển vượt bậc của báo chí cách mạng cũng như vai trò của nó đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc của Đảng.

6.1. Công Tác Quản Lý Báo Chí Bài Học Quý Báu

Công tác quản lý báo chí cần được chú trọng để đảm bảo tính định hướng và hiệu quả tuyên truyền. Đảng cần có chính sách phù hợp để phát triển báo chí và quản lý chặt chẽ nội dung thông tin.

6.2. Xây Dựng Đội Ngũ Làm Báo Yếu Tố Quyết Định

Cần xây dựng đội ngũ những người làm báo có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn cao, và tâm huyết với sự nghiệp cách mạng. Đội ngũ này là yếu tố quyết định đến chất lượng và hiệu quả của báo chí.

6.3. Xây Dựng Nội Dung và Hình Thức Báo Chí Phù Hợp

Nội dung và hình thức báo chí cần phù hợp với từng giai đoạn lịch sử và đối tượng độc giả. Cần chú trọng đến tính hấp dẫn, dễ hiểu, và có tính chiến đấu cao.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945" do nghiên cứu sinh Trần Thị Thanh Huyền thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (ngành Lịch sử Việt Nam, mã số: 92 29 013), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Thị Phương Hoa và PGS.TS. Nguyễn Văn Nhật (năm bảo vệ: 2024).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Báo chí là phương tiện có sức mạnh định hướng nhận thức và hình thành dư luận xã hội. Dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, hệ thống báo chí Việt Nam đã phân hóa sâu sắc. Dòng báo chí cách mạng xuất hiện nhằm mục đích giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp theo hệ tư tưởng Mác - Lênin. Ở Bắc Kỳ, từ khi tổ chức cộng sản đầu tiên ra đời (Đông Dương Cộng sản Đảng năm 1929) đến khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, báo chí cách mạng đã đồng hành cùng quá trình vận động thành lập Đảng và các cao trào đấu tranh cách mạng, xuất hiện ở nhiều môi trường từ thành thị, nông thôn cho đến các nhà tù thực dân.

Mặc dù đã có những công trình nghiên cứu về lịch sử báo chí nói chung hoặc nghiên cứu một số tờ báo cụ thể, song tác giả chỉ ra rằng trước đây chưa có công trình nào khảo sát, phục dựng và phân tích một cách toàn diện, có hệ thống về toàn bộ diện mạo, đặc điểm, vai trò của hệ thống báo chí cách mạng tại địa bàn Bắc Kỳ trong toàn bộ khung thời gian từ 1929 đến 1945.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm rõ quá trình hình thành và phát triển của hệ thống báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945; nhận xét về đặc điểm, vai trò của báo chí cách mạng Bắc Kỳ; từ đó rút ra bài học kinh nghiệm đối với việc phát triển báo chí ở Việt Nam hiện nay.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (5 nhiệm vụ):
  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.
  2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự ra đời và phát triển của báo chí cách mạng Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945.
  3. Nhận diện tối đa báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ trong giai đoạn từ 1929 đến 1945 về mặt số lượng, hình thức, nội dung.
  4. Đưa ra một số nhận xét, đánh giá về vai trò, đóng góp của báo chí cách mạng Bắc Kỳ giai đoạn 1929-1945 đối với cách mạng Việt Nam.
  5. Rút ra một số bài học kinh nghiệm về sử dụng báo chí trong việc tuyên truyền các chủ trương, đường lối của Đảng, định hướng dư luận xã hội trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945.
• Phạm vi không gian: Các tỉnh Bắc Kỳ (từ Ninh Bình trở ra Bắc trên lãnh thổ Việt Nam).
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1929 (thời điểm xuất hiện tờ báo cộng sản đầu tiên ở Bắc Kỳ) đến tháng 8 năm 1945 (Cách mạng Tháng Tám thành công).
• Phạm vi nội dung: Báo chí của Đảng Cộng sản (Đông Dương Cộng sản Đảng, Đảng Cộng sản Việt Nam/Đảng Cộng sản Đông Dương) và các tổ chức thuộc Đảng theo hệ tư tưởng Mác - Lênin được viết và xuất bản tại Bắc Kỳ.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong nước

Luận án điểm lại hệ thống công trình của các tác giả trong nước theo các nhóm nội dung:

• Các công trình mở đầu và khảo cứu tổng quát: Trần Huy Liệu (1959) với bài viết "Giới thiệu lịch sử báo chí Việt Nam" trên Tập san Nghiên cứu Lịch sử số 1; Đỗ Quang Hưng (2000) với chuyên khảo "Lịch sử báo chí Việt Nam từ năm 1865 đến năm 1945"; Đào Duy Quát, Đỗ Quang Hưng, Vũ Duy Thông (2010) với "Tổng quan lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam 1925-2010"; Huỳnh Văn Tòng (2016) với "Lịch sử báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến năm 1945"; Đỗ Hoàng Linh, Nguyễn Thu Hằng, Đỗ Xuân Tuất (2015) với "Lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam".
• Các công trình nghiên cứu hệ thống báo chí cách mạng và thư mục: Nguyễn Thành với tác phẩm "Báo chí cách mạng Việt Nam 1925-1945" (1984) và "Từ điển thư tịch báo chí Việt Nam" (2001) cung cấp thông tin thư tịch của trên 4.000 tờ báo; Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương (2000) với "Lịch sử báo Đảng bộ các tỉnh và thành phố (sơ thảo)".
• Nghiên cứu về hoạt động báo chí của các nhà cách mạng tiêu biểu: Nguyễn Thành với các công trình về Hồ Chí Minh (1988), Võ Nguyên Giáp (2005), Trường Chinh (2010); Minh Phương và Mai Khắc Ứng (1976) với bài viết "Từ 'Người cùng khổ' đến 'Việt Nam độc lập' một chặng đường lịch sử khó quên của dân tộc ta"; Văn Tân (1999) với bài "Trần Huy Liệu làm báo".
• Nghiên cứu theo giai đoạn, chuyên đề, dòng báo và địa phương: Đỗ Quang Hưng (1999, 2004) nghiên cứu về báo Lao động và tổ chức Công hội đỏ; Hồ Sĩ Lộc (2000) nghiên cứu báo chí thời kỳ 1936-1939; Nguyễn Trọng Hậu (2006) nghiên cứu chủ trương của Mặt trận Việt Minh qua báo Việt Nam độc lập; Hoàng Văn Quang (2010) nghiên cứu diện mạo báo chí chính trị trước 1954; Nguyễn Văn Trung (2012) nghiên cứu báo chí Đảng bộ Trung Kỳ 1930-1945; Nguyễn Thị Thúy Hằng (2015) nghiên cứu dòng báo chính trị 1925-1945; Đoàn Tế Hanh nghiên cứu vấn đề nông dân qua báo chí 1936-1939; Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa (2017) khảo sát chế độ pháp lý báo chí trước 1945; Nguyễn Văn Hải (2017) nghiên cứu báo Cứu quốc.

Các hướng nghiên cứu của học giả nước ngoài

• Khảo cứu chế độ pháp lý và thư tịch: Henry Litolff (1939) với tác phẩm "Le régime de la Presse en Indochine"; Đoàn Thị Đỗ (1958) với khảo cứu "Le Journalisme au Vietnam et les périodiques Vietnamiens de 1865 à 1944".
• Nghiên cứu lịch sử chính trị và phong trào cộng sản: William J. Duiker (1976) trong "The Rise of Nationalism in Vietnam 1900-1941"; Huỳnh Kim Khánh (1982) với "Vietnamese Communism 1925-1945"; Hồ Tài Huệ Tâm (1992) với "Radicalism and the Origins of the Vietnamese Revolution"; David Marr (1995) trong "Vietnam 1945: The Quest for Power".
• Nghiên cứu nhà tù và văn hóa phẩm in ấn: Peter Zinoman (2001) trong "The Colonial Bastille - A History of Imprisonment in Vietnam 1862-1940" khảo sát các tờ báo trong nhà tù (như báo Đời tù ở Hỏa Lò); Shawn McHale (2004) trong "Print and Power: Confucianism, Communism and Buddhism in the Making of Modern Vietnam".

Khoảng trống luận án giải quyết

Tác giả nhận thấy các nghiên cứu đi trước thường lồng ghép báo chí như một minh họa phụ trợ cho lịch sử phong trào cách mạng mà ít khi xem báo chí là một thực thể nghiên cứu độc lập. Đồng thời, báo chí của các đảng bộ địa phương và báo chí xuất bản trong các nhà tù thực dân Pháp ở Bắc Kỳ còn thiếu tư liệu, bị bỏ trống hoặc nhầm lẫn thời gian. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách phục dựng hệ thống báo chí cách mạng Bắc Kỳ một cách chuyên biệt, xử lý trực tiếp nguồn báo gốc và bổ sung các tư liệu mới phát hiện (như tờ báo Xung Phong của Mặt trận Việt Minh tỉnh Bắc Giang).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận và khái niệm

Luận án vận dụng phương pháp luận duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về báo chí.

• Khái niệm làm việc: Dựa trên định nghĩa của Nguyễn Thành và Đào Duy Quát, luận án xác định báo chí cách mạng là hệ thống báo chí của Đảng Cộng sản (Đông Dương Cộng sản Đảng, Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng Cộng sản Đông Dương) và các tổ chức thuộc Đảng theo hệ tư tưởng Mác - Lênin, hoạt động nhằm giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và tiến lên chủ nghĩa xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp chuyên ngành chủ đạo:
  • Phương pháp lịch sử: Tái hiện quá trình hình thành, phát triển từ thấp đến cao của báo chí cách mạng Bắc Kỳ theo đúng không gian, thời gian và bối cảnh cụ thể của từng giai đoạn (1929-1936, 1936-1939, 1939-1945).
  • Phương pháp logic: Xâu chuỗi, chọn lọc bản chất, tìm ra quy luật vận động, mối liên hệ giữa báo chí với phong trào cách mạng và rút ra các nhận định, bài học lịch sử.
• Các phương pháp hỗ trợ:
  • Phương pháp thống kê: Xây dựng các bảng dữ liệu về số lượng ấn phẩm, báo chí địa phương, báo chí nhà tù và số lượng tù chính trị.
  • Phương pháp so sánh: So sánh hình thức, nội dung báo chí qua 3 thời kỳ; so sánh báo chí Bắc Kỳ với Trung Kỳ và Nam Kỳ.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp và phê phán sử liệu: Thẩm định độ chính xác của các tư liệu lưu trữ, văn bản gốc, hồi ký.
  • Phương pháp chuyên gia và điền dã: Tham vấn ý kiến của GS. Đỗ Quang Hưng, tiếp cận nguồn tư liệu từ nhà sưu tầm Nguyễn Phi Dũng (tỉnh Nam Định).
• Hướng tiếp cận: Tiếp cận liên ngành, lấy sử học làm trọng tâm kết hợp với báo chí học và chính trị học.

Nguồn tư liệu

• Nguồn báo gốc và tài liệu lưu trữ tại: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Cục Lưu trữ Trung ương Đảng, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Viện Lịch sử Đảng, Viện Sử học và các kho sưu tập tư nhân.
• Các văn kiện chỉ đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương và Quốc tế Cộng sản.
• Các bộ hồi ký, nhật ký của các nhà hoạt động cách mạng trực tiếp tham gia làm báo (Trần Huy Liệu, Nguyễn Lương Bằng, Trường Chinh, Nguyễn Tạo...).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam giai đoạn 1929-1945. Tác giả phân tích các thành tựu về mặt tư liệu, nội dung và phương pháp luận của các tác giả đi trước; đồng thời chỉ ra những hạn chế về mặt tư liệu đối với báo chí cấp tỉnh và báo chí trong hệ thống nhà tù thực dân ở Bắc Kỳ. Trên cơ sở đó, chương này xác lập nhiệm vụ khoa học và vị trí độc lập của đề tài.

Chương 2: Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1936

Chương này làm rõ sự hình thành và hoạt động của báo chí cách mạng Bắc Kỳ trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế thế giới (1929-1933) và chính sách đàn áp gắt gao của thực dân Pháp (chương trình cải cách của Toàn quyền Pierre Pasquier, các sắc lệnh kiểm soát báo chí năm 1927 và nghị định bãi bỏ kiểm duyệt năm 1934 của René Robin nhưng tăng cường tịch thu giấy phép).

• Lực lượng cách mạng và sự khủng bố: Sau khởi nghĩa Yên Bái và Xô viết Nghệ Tĩnh, số lượng người bị bắt giam tại Bắc Kỳ tăng vọt, tạo nên mạng lưới chi bộ cộng sản và các ấn phẩm báo chí ngay trong tù.

Năm	Nam Kỳ	Trung Kỳ	Bắc Kỳ	Tổng cộng	Chỉ số phát triển (%)
1929	32.451	5.201	6.004	43.656	100
1930	9.852	6.403	49.180	65.435	149
1931	15.645	7.436	39.643	62.726	143
1932	11.028	7.141	45.266	63.726	145
1933	6.150	8.515	40.251	54.916	125

(Nguồn: Thống kê của Toàn quyền Đông Dương, dẫn theo Phạm Xanh, 1995)

• Sự chỉ đạo của Đảng và Quốc tế Cộng sản: Chỉ thị ngày 27-10-1929 của Quốc tế Cộng sản; Thư của Ban Bí thư Chính trị Quốc tế Cộng sản ngày 27-6-1931; Nghị quyết về báo chí tại Hội nghị thành lập Đảng (tháng 2-1930); Án Nghị quyết Trung ương tháng 3-1931; Nghị quyết Ban chỉ huy ở ngoài năm 1934; Nghị quyết Đại hội đại biểu lần thứ nhất của Đảng tại Ma Cao (tháng 3-1935).
• Hệ thống ấn phẩm tiêu biểu giai đoạn 1929-1930: Báo Búa liềm (Đông Dương Cộng sản Đảng, 9 số), Lao động (Tổng Công hội Bắc Kỳ, Nguyễn Đức Cảnh phụ trách, 4 số), Người thợ mỏ, Hầm mỏ, Cờ đỏ, Lá cờ cộng sản, Liềm, Mỏ than, Người cộng sản, Nhân đạo, Sắt, Dân cày (Ninh Bình, 2 số), Sao đỏ (Hải Phòng), Tia lửa (Hải Phòng), Học sinh (Hà Nội), Tia sáng (Nam Định).
• Báo chí cách mạng xuất bản ở Bắc Kỳ giai đoạn 1930-1936: Báo Tranh Đấu (Cơ quan của ĐCS Việt Nam, ra số 1 ngày 15-8-1930 tại Hà Nội do Trịnh Đình Cửu chỉ đạo, in bằng chữ Quốc ngữ và chữ Nôm), Dân Cày (Hà Nam), Than (Quảng Ninh), Cờ đỏ (Hải Phòng), Tiến lên (Hà Nam), Búa (Tổng Công hội Bắc Kỳ), Hưởng ứng (Nam Định - Ninh Bình), Đường Cách mệnh (Ninh Bình), Phấn đấu (Thái Bình), Đỏ (Hà Nam), Tia sáng (Hưng Yên), Si-moong (Hải Phòng), Xe gòong (Hải Phòng), Tạp chí Đỏ (Thái Bình), Công nông (Hải Dương, do Nguyễn Lương Bằng chủ trì năm 1933, in thạch đá), Cờ đỏ (Cao Bằng, ra số đầu ngày 1-4-1932, in thạch đen trong hang đá).
• Báo chí trong nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội) 1930-1936:

Tên báo / Tạp chí	Thời gian	Cách thức xuất bản	Chủ bút / Người tham gia
Bôn Sơ Vich	1930	Báo viết tay	Chi bộ Hỏa Lò
Đường cách mạnh	1930	Báo viết tay	Chi bộ Hỏa Lò
Đuốc đưa đường	1932	Báo viết tay	Lê Duẩn (hoặc Nguyễn Văn Thống)
Con đường chính	T2/1932 - 1933	Báo chép tay trên giấy sách đạo	Đặng Xuân Khu (Cây Xoan), Trịnh Đình Cửu, Đỗ Ngọc Du
Lao tù tạp chí	1932 - 1936	In Typô, dày 20 trang	Trường Chinh
Đời tù	1932 - 1936	Báo viết tay, xuất bản 35 số	Cơ quan ngôn luận của Lao tù hội

• Đặc điểm xuất bản: Báo chí chủ yếu lưu hành bí mật; kỹ thuật in ấn thô sơ (viết tay, bút thép trên giấy sáp, in bàn thạch, in đất sét, chép tay). Ngôn ngữ chủ yếu là chữ Quốc ngữ, kết hợp chữ Nôm để tiếp cận quần chúng nông thôn.

Chương 3: Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1936 đến năm 1939

Chương này phản ánh bước chuyển của báo chí cách mạng sang hình thức công khai và nửa hợp pháp khi Mặt trận Nhân dân Pháp lên nắm quyền (1936) và Xứ ủy Bắc Kỳ được khôi phục:

• Yếu tố tác động: Chủ trương của Đảng Cộng sản Đông Dương về việc thành lập Mặt trận Thống nhất Nhân dân Phản đế Đông Dương (sau đổi thành Mặt trận Dân chủ Đông Dương), tận dụng quyền tự do báo chí để hoạt động công khai.
• Hoạt động xuất bản và nội dung: Sự xuất hiện của hàng loạt tờ báo tiến bộ và báo của Đảng xuất bản công khai tại Hà Nội và các tỉnh (như Tin tức, Thời thế, Bạn dân, Le Travail...). Nội dung tập trung đòi các quyền tự do, dân chủ, cải thiện đời sống dân sinh, chống chủ nghĩa phát xít, vạch trần chính sách phản động của thuộc địa, truyền bá lý luận Mác-xít công khai.

Chương 4: Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1939 đến năm 1945

Khảo sát giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, thực dân Pháp đầu hàng phát xít Nhật, phong trào cách mạng chuyển sang thời kỳ chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền:

• Chuyển hướng hoạt động: Báo chí rút hoàn toàn vào hoạt động bí mật. Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 8 (tháng 5-1941) thành lập Mặt trận Việt Minh.
• Hệ thống báo chí chủ lực: Báo Cờ giải phóng (Cơ quan tuyên truyền cổ động trung ương của Đảng Cộng sản Đông Dương), báo Cứu quốc (Cơ quan của Tổng bộ Việt Minh), báo Việt Nam độc lập (do Nguyễn Ái Quốc sáng lập năm 1941 tại Cao Bằng), báo Xung Phong (Cơ quan của Mặt trận Việt Minh tỉnh Bắc Giang - tư liệu mới phát hiện), cùng hệ thống báo chí trong các nhà tù thực dân giai đoạn 1939-1945.
• Nội dung trọng tâm: Tuyên truyền đường lối đánh đuổi phát xít Pháp - Nhật, chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, phân tích phong trào chống phát xít của đồng minh quốc tế.

Chương 5: Nhận xét về báo chí cách mạng Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945 và bài học kinh nghiệm

Tổng kết toàn diện về diện mạo, vai trò lịch sử và các bài học kinh nghiệm:

• Đặc điểm: Báo chí phát triển đa dạng và thích ứng linh hoạt theo hoàn cảnh chính trị; hình thức phát triển theo hướng ngày càng hoàn thiện; lực lượng viết báo ngày càng lớn mạnh; nội dung phù hợp với yêu cầu của từng thời kỳ cách mạng; phát triển mạnh về số lượng và phạm vi ảnh hưởng.
• Vai trò: Nâng cao lòng yêu nước và nhận thức chính trị của quần chúng; trở thành cầu nối giữa Đảng với nhân dân; là vũ khí đấu tranh tư tưởng sắc bén chống đế quốc và các khuynh hướng đối lập; gắn bó chặt chẽ với phong trào đấu tranh thực tiễn; kết nối cách mạng Việt Nam với phong trào vô sản và dân chủ thế giới.
• Bài học kinh nghiệm: Luận án đúc kết 3 nhóm bài học phục vụ cho công tác quản lý và phát triển báo chí hiện nay:
  1. Bài học về công tác quản lý và lãnh đạo báo chí của Đảng.
  2. Bài học về xây dựng và rèn luyện đội ngũ người làm báo bản lĩnh, kiên định.
  3. Bài học về đổi mới, nâng cao chất lượng nội dung và hình thức báo chí phù hợp với thực tiễn đối tượng tiếp nhận.

---

Kết quả và những đóng góp mới

• Về mặt tư liệu:
  • Phát hiện, bổ sung và xác lập vị trí của tờ báo Xung Phong (Cơ quan của Mặt trận Việt Minh tỉnh Bắc Giang) vào hệ thống báo chí cách mạng Bắc Kỳ trước 1945 dựa trên nguồn tư liệu gốc tại kho sưu tập tư nhân của ông Nguyễn Phi Dũng (tỉnh Nam Định).
  • Khảo sát, lập danh mục chi tiết và phục dựng hệ thống báo chí cách mạng cấp tỉnh (Hải Dương, Ninh Bình, Hà Nam, Thái Bình, Cao Bằng...) và hệ thống báo chí bí mật trong nhà tù Hỏa Lò (như các tờ Con đường chính, Lao tù tạp chí, Đời tù, Bôn Sơ Vich).
• Về mặt khoa học lịch sử:
  • Khôi phục diện mạo hệ thống báo chí cách mạng Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945 một cách hoàn chỉnh, đặt trong tiến trình phát triển liên tục qua 3 giai đoạn: 1929-1936 (bí mật, đấu tranh giai cấp), 1936-1939 (công khai, đòi dân sinh dân chủ), và 1939-1945 (bí mật, chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền).
  • Làm rõ sự chuyển biến về kỹ thuật ấn loát (từ chép tay, in bàn thạch, in đất sét đến in li-tô, in typô), ngôn ngữ thể hiện (chữ Quốc ngữ kết hợp chữ Nôm) và mạng lưới phát hành bí mật.
  • Phân tích rõ nét mối quan hệ hữu cơ giữa sự chỉ đạo của Đảng, Quốc tế Cộng sản với hoạt động thực tiễn của đội ngũ trí thức cách mạng làm báo.
• Kiến nghị và bài học thực tiễn: Luận án chỉ ra các bài học lịch sử về quản lý báo chí, đào tạo đội ngũ nhà báo và phương thức định hướng dư luận xã hội có thể vận dụng cho công tác báo chí và tuyên giáo trong giai đoạn hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nguồn sử liệu: Do hoàn cảnh xuất bản bí mật và sự khủng bố, kiểm duyệt khắt khe của chính quyền thực dân Pháp, nhiều tờ báo cách mạng giai đoạn 1929-1945 là bản viết tay hoặc in số lượng ít, hiện nay đã bị rách nát, hư hỏng, thất lạc hoặc không còn lưu giữ trọn bộ. Một số tờ báo chỉ còn ghi nhận tên gọi trong báo cáo mật thám mà chưa tìm thấy văn bản gốc.
• Hạn chế về điều kiện tiếp cận: Việc tiếp cận trực tiếp các trung tâm lưu trữ ở nước ngoài (đặc biệt là tại Pháp) còn gặp khó khăn do hạn chế về kinh phí nghiên cứu, dẫn đến một số tài liệu tiếng Pháp phải khai thác qua nguồn thứ cấp.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tiếp tục mở rộng sưu tầm các số báo còn thiếu của các đảng bộ địa phương và báo chí trong hệ thống nhà tù thực dân; tăng cường khai thác, đối chiếu hồ sơ lưu trữ an ninh của thực dân Pháp để làm rõ hơn số liệu in ấn, lưu hành và mức độ ảnh hưởng của từng tờ báo.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Công trình là nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Báo chí học, Truyền thông và Chính trị học; đồng thời cung cấp luận cứ lịch sử cho các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý báo chí và cơ quan tuyên giáo.
• Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu:
  • Hệ thống bảng biểu thống kê chi tiết về các đầu báo cách mạng Bắc Kỳ qua các thời kỳ lịch sử.
  • Tư liệu về quy trình xuất bản báo chí bí mật, phương pháp in ấn truyền thống (in thạch, in sáp) và các ấn phẩm báo chí trong hệ thống nhà tù thực dân (tiêu biểu là nhà tù Hỏa Lò).
  • Các bài học lịch sử về nghệ thuật tuyên truyền, tổ chức dư luận xã hội và kết hợp linh hoạt giữa các hình thức hoạt động báo chí công khai và bí mật.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Những tờ báo cách mạng đầu tiên xuất hiện ở Bắc Kỳ trong năm 1929 do tổ chức nào sáng lập?
Các tờ báo cách mạng đầu tiên ở Bắc Kỳ xuất hiện từ sau tháng 6 năm 1929, do Đông Dương Cộng sản Đảng và các tổ chức quần chúng trực thuộc thành lập, tiêu biểu là báo Búa liềm (Cơ quan ngôn luận của Đông Dương Cộng sản Đảng, ra 9 số từ 1-10-1929) và báo Lao động (Cơ quan ngôn luận của Tổng Công hội đỏ Bắc Kỳ, ra số đầu ngày 14-8-1929 do Nguyễn Đức Cảnh phụ trách), cùng các tờ Người thợ mỏ, Hầm mỏ, Dân cày (Ninh Bình).

2. Báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ giai đoạn 1930-1936 sử dụng những kỹ thuật in ấn và hình thức thể hiện nào?
Do điều kiện hoạt động bí mật và thiếu thốn cơ sở vật chất, báo chí cách mạng thời kỳ này được thực hiện bằng cách viết tay, dùng bút thép viết trên giấy sáp, đánh máy trên giấy sáp, dùng mực tím viết trên giấy rồi in trên bàn thạch (nấu đặc) hoặc in đất sét, sau đó chép tay thành nhiều bản để phát hành. Về ngôn ngữ, báo chủ yếu viết bằng chữ Quốc ngữ; riêng báo Tranh Đấu (1930) của Trung ương Đảng có xuất bản thêm các bản tóm tắt bằng chữ Nôm để mở rộng đối tượng độc giả ở nông thôn.

3. Báo "Con đường chính" ra đời trong hoàn cảnh nào tại nhà tù Hỏa Lò và tập trung vào những nội dung gì?
Báo Con đường chính ra đời từ tháng 2-1932 đến cuối năm 1932 trong nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội), do chi bộ cộng sản xuất bản nhằm đấu tranh lý luận và tư tưởng với tù chính trị thuộc Việt Nam Quốc dân Đảng. Báo do Đặng Xuân Khu (bút danh Cây Xoan) làm chủ bút, cùng sự tham gia của Trịnh Đình Cửu, Đỗ Ngọc Du... Báo được chép tay trên giấy sách đạo và tập trung thảo luận 6 chủ đề lý luận: khái niệm về tổ chức; về khởi nghĩa; vấn đề chủ nghĩa; quan hệ giữa anh hùng và thời thế; triết học và lịch sử triết học; nguồn gốc chiến tranh.

4. Tư liệu mới nổi bật nào được tác giả bổ sung vào hệ thống báo chí cách mạng Bắc Kỳ?
Tác giả đã phát hiện và bổ sung tờ báo Xung Phong - Cơ quan ngôn luận của Mặt trận Việt Minh tỉnh Bắc Giang (thời kỳ 1941-1945) vào hệ thống báo chí cách mạng Bắc Kỳ. Đây là tư liệu gốc được tác giả tìm thấy tại kho sưu tập tư nhân của nhà sưu tầm báo chí Nguyễn Phi Dũng tại tỉnh Nam Định, là tờ báo chưa từng được các công trình nghiên cứu lịch sử báo chí trước đây công bố.

5. Đảng Cộng sản Đông Dương đã đưa ra những định hướng cụ thể nào về ngôn ngữ và nội dung báo chí giai đoạn 1931-1935?
Các văn kiện của Đảng (Án Nghị quyết Trung ương tháng 3-1931, Nghị quyết Ban chỉ huy ở ngoài năm 1934, Nghị quyết Đại hội I năm 1935) chỉ đạo: báo chí phải phản ánh đời sống sinh hoạt, nguyện vọng của quần chúng lao khổ; các bài viết phải dùng ngôn ngữ phổ thông, giản dị, dễ hiểu, tránh từ ngữ chung chung; chú trọng phổ biến kiến thức chính trị - kinh tế mới; các chi bộ sản nghiệp và địa phương có đồng bào dân tộc thiểu số hoặc người nước ngoài cần xuất bản báo bằng ngôn ngữ của chính họ.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Trần Thị Thanh Huyền đã phục dựng một cách hệ thống, toàn diện quá trình hình thành, phát triển của hệ thống báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ trong giai đoạn lịch sử 1929-1945. Thông qua việc phân tích sâu sắc các yếu tố bối cảnh, phương thức xuất bản, nội dung và kỹ thuật ấn loát qua từng giai đoạn, công trình làm sáng tỏ vai trò của báo chí như một vũ khí tư tưởng, chính trị của Đảng trong cuộc vận động giải phóng dân tộc. Luận án đóng góp nguồn tư liệu sử học mới và đúc kết những bài học kinh nghiệm có giá trị thực tiễn đối với công tác quản lý và phát triển báo chí Việt Nam hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, tác giả đã trình bày báo Cứu quốc từ khi ra đời đến khi cách mạng Tháng tám thành công. Đây là chặng đường đầy gian khổ nhưng cũng rất vinh quang, ghi dấu sự hi sinh của đội ngũ những người làm báo. Cuốn sách đã giúp tôi hiểu thêm về báo Cứu quốc- một tờ báo tiêu biểu của báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929-1945. Các cuốn thông sử như: "Tài liệu tham khảo lịch sử Việt Nam cận đại" do tác giả Trần Huy Liệu (chủ biên) xuất bản năm 1957;“Lịch sử Việt Nam tập 2 (1858- 1945)” của tác giả Nguyễn Khánh Toàn (chủ biên) xuất bản năm 2004; “Lịch sử Việt Nam tập 9 từ năm 1930 đến năm 1945” của Tạ Thị Thúy (chủ biên) xuất bản năm 2017 đã phác họa bức tranh toàn cảnh về xã hội Việt Nam thời kỳ này.

Qua các tác phẩm, tôi có thể đối chiếu, tìm hiểu các sự kiện được trình bày trên báo chí cách mạng Bắc Kỳ đồng thời nghiên cứu báo chí cách mạng Bắc Kỳ trong bối cảnh chung của xã hội nước ta lúc bấy giờ. 15 Các công trình trên đây đã trực tiếp hoặc gián tiếp tìm hiểu về báo chí cách mạng Bắc Kỳ trong thời gian từ năm 1929 đến năm 1945. Đây chính là cơ sở ban đầu để tôi tìm hiểu báo chí cách mạng Bắc Kỳ trong thời gian từ năm 1929 đến năm 1945.2 Tình hình nghiên cứu của các học giả nước ngoài Báo chí cách mạng nói chung và báo chí cách mạng ở Bắc Kỳ từ năm 1929 đến năm 1945 nói riêng cũng được nhiều học giả nước ngoài quan tâm và nghiên cứu từ sớm. Trong đó, ta có thể kể đến: Cuốn sách: "Le régime de la Presse en Indochine" (Chế độ báo chí ở Đông Dương) của tác giả Henry Litolff xuất bản năm 1939 là tuyển tập những văn bản liên quan đến chế độ báo chí ở Đông Dương.

Cuốn sách được cấu trúc thành 8 chương với 463 trang sách - đây là một tài liệu rất hữu ích giúp tôi có thể tìm hiểu một cách chính xác, chi tiết về chế độ báo chí ở Đông Dương qua các thời kỳ- một nhân tố ảnh hưởng lớn đến việc xuất bản báo chí cách mạng trong giai đoạn 1929-1945. Bài viết Le Journalisme au Vietnam et les périodiques Vietnamiens de 1865 à 1944 (Báo chí ở Việt Nam và tạp chí định kỳ Việt Nam từ năm 1865 đến năm 1944) của tác giả Đoàn Thị Đỗ xuất bản năm 1958, đã trình bày về báo chí ở Việt Nam và các Tạp chí Việt Nam định kỳ từ năm 1865 đến năm 1944 được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Pháp. Với ưu thế được tiếp xúc thường xuyên với những tài liệu này (Đoàn Thị Đỗ là phụ tá tại Thư Viện Quốc Gia Pháp), bà đã phân báo, tạp chí của Việt Nam ở đây thành ba thời kỳ xuất bản liên tiếp: thời kỳ mở đầu: từ 1865 đến 1909, thời kỳ ra hoa: từ năm 1910 đến năm 1934 và thời kỳ trưởng thành từ năm 1935 đến năm 1944. Qua bài viết, chúng ta có thể hình dung những nét khái quát về diện mạo của những ấn phẩm định kỳ của Việt Nam trong thời kỳ thuộc địa được lưu giữ ở đây.

Bài viết cũng giúp tôi có thể so sánh báo chí cách mạng mà mình đang nghiên cứu với hệ thống báo của Việt Nam trong cùng thời kỳ. William J Duiker với cuốn the rise of Nationalism in Vietnam 1900-1941 (Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc ở Việt Nam 1900-1941) xuất bản năm 1976 đã cấu trúc cuốn sách thành ba phần: các văn thân yêu nước, các nhà dân tộc chủ nghĩa ở đô thị và các cuộc cách mạng xã hội. Trong phần ba (từ trang 191 đến trang 292) để rút ra kết luận về đặc điểm của chủ nghĩa dân tộc ở Việt Nam, ông đã lần lượt tìm 16 hiểu từ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, Xô viết Nghệ Tĩnh, việc xây dựng mặt trận, chiến tranh đang đến. Để tìm câu trả lời cho câu hỏi tại sao chủ nghĩa Mac có thể thâm nhập và in đậm ở Việt Nam mà không phải là một nơi nào khác ở Đông Nam Á, ông đã tìm tòi, nghiên cứu rất nhiều báo cách mạng trong giai đoạn 1930 -1940 như báo La Lutte, báo Ngày nay, báo Hồn trẻ, báo Tin tức, báo Le Travail…Với nhiều nhận định sắc sảo về quá trình hình thành và phát triển của chủ nghĩa dân tộc cuốn sách đã giúp tôi có cái nhìn khách quan trong việc xem xét, đánh giá ảnh hưởng của những tờ báo cách mạng cũng như sự phát triển của cách mạng Việt Nam trong những năm trước 1940.

Cuốn Vietnamese Communism 1925-1945 (Chủ nghĩa Cộng sản Việt Nam 1925-1945) của tác giả Huỳnh Kim Khánh xuất bản năm 1982, đã được Gabriel Kolko nhận xét là: "Một phân tích nổi bật về giai đoạn đầu tiên của cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài nhất trong lịch sử hiện đại". Với sáu chương sách, tác giả đã phân tích sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa cộng sản ở Việt Nam từ năm 1925 đến năm 1945. Theo tác giả, chủ nghĩa cộng sản ở Việt Nam là sự kết hợp giữa chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa Lênin. Đây là tài liệu cần thiết, có giá trị đối với việc tìm hiểu về sự phát triển của phong trào cách mạng và Đảng Cộng sản Việt Nam.

Những nghiên cứu của ông về báo như: tìm hiểu 208 số báo Thanh niên… là những tư liệu quý giúp tôi có thêm hiểu biết về nguồn tài liệu báo cách mạng quý hiếm trong giai đoạn này. Tác giả Hồ Tài Huệ Tâm với cuốn Radicalism and the Origins of the Vietnamese Revolution (Chủ nghĩa cấp tiến và nguồn gốc của cách mạng Việt Nam) xuất bản năm 1992 đã nghiên cứu về nguồn gốc của cách mạng Việt Nam thông qua nhiều nguồn tài liệu trong đó có tài liệu báo chí cách mạng. Ngay từ khi ra đời cuốn sách đã được đánh giá cao, Marilyn Levine, Tạp chí Lịch sử Hoa Kỳ đã nhận xét: "Công việc của Tài là sự pha trộn giữa những bằng chứng đáng tin cậy và những suy luận rút ra một cách cô đọng về biểu hiện cực đoan rất phức tạp ở Việt Nam trong những năm 1920-1930. Các tài liệu rất đa dạng từ tài liệu lưu trữ đến tài liệu lí lịch cá nhân…Bà ấy không chỉ vẽ phác thảo mà còn điền vào bức tranh những chi tiết sống động và chân dung sâu sắc".

Trong đó, những nghiên cứu, nhận định của 17 tác giả về báo Thanh Niên, trong phần 6 Organizing Revolution và phần 7 Freedom and Discipline, đã giúp tôi có thêm những dữ liệu quan trọng trong quá trình nghiên cứu tìm hiểu về báo chí cách mạng. Học giả David Marr- một trong những nhà Việt Nam học xuất sắc, ông đã giành nhiều công sức, thời gian để nghiên cứu lịch sử Việt Nam. Ông đã lần lượt cho ra đời các công trình nghiên cứu có giá trị. Trong đó, cuốn Vietnam 1945: The Quest for Power (Việt Nam 1945: Truy tìm quyền lực) đã nghiên cứu tất cả các nhóm chính trị có liên quan đến cuộc cách mạng (tháng 8-1945) của nhân dân Việt Nam như: Pháp và Nhật Bản (từ trang 13 đến trang 69); Đảng Cộng sản Đông Dương và Việt Minh (từ trang 152 đến trang 240); các lực lượng đồng minh: Trung Quốc và Mỹ (từ trang 241 đến trang 296); Anh và nước Pháp tự do (từ trang 297 đến trang 346) cũng như những điểm nhấn của cách mạng tháng 8 năm 1945… Trong cuốn sách này, nhiều báo cách mạng đã được ông đề cập, tìm hiểu như: báo Việt Nam độc lập (trang 175); báo của người dân tộc Thái (trang 186); báo Cứu quốc, báo Cờ giải phóng (trang 188), báo Giải phóng (trang 190)… để thấy được vai trò của báo cách mạng trong việc phát triển lực lượng, huy động sức mạnh của Đảng Cộng sản Đông Dương cũng như của Việt Minh.

Đây không phải là công trình nghiên cứu trực tiếp về báo chí nhưng tác phẩm đã cho tôi thấy được sức mạnh, ảnh hưởng của báo chí cách mạng trong cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân Việt Nam. Cuốn sách The colonial bastille - a history of imprisonment in Vietnam 1862-1940 (Nhà tù thực dân- Lịch sử tù đày ở Việt Nam, 1862-1940) xuất bản năm 2001 của Peter Zinoman nghiên cứu trực tiếp về nhà tù của Pháp ở Việt Nam thời cận đại. Trong tác phẩm, ngoài việc vẽ ra bức tranh tổng thể về nhà tù ở Việt Nam thời Kỳ thuộc địa, tác giả còn tìm hiểu về phong trào đấu tranh của các chiến sĩ cách mạng ở trong các nhà tù thực dân. Luận điểm xuyên suốt trong toàn bộ nghiên cứu này là nghịch lý của quá trình thực dân ở Việt Nam: hệ thống nhà tù do thực dân Pháp lập ra để đàn áp, ngăn chặn phong trào yêu nước của nhân dân Việt Nam nhưng chính nó, lại trở thành môi trường - trường học của lòng yêu nước và chủ nghĩa cộng sản, một cơ sở đấu tranh lật đổ thực dân xâm lược.

Trong tác phẩm, 18 nhiều tờ báo do những người cộng sản xuất bản ở các nhà tù cũng được tìm hiểu như: báo Đời tù - ở nhà tù Hỏa Lò; báo Áo Xanh ở nhà tù Quảng Trị. Những nghiên cứu này giúp tôi có thêm tư liệu để biết thêm về báo chí cách mạng trong các nhà tù thực dân. McHale với cuốn: Print and power: Confucianism, Communism and Buddhism in the making of modern Vietnam (Ấn phẩm và quyền lực: Nho giáo, Chủ nghĩa Cộng sản và Phật giáo trong quá trình hình thành nước Việt Nam hiện đại) xuất bản năm 2004 đã nghiên cứu mối quan hệ giữa những ấn phẩm và chính trị. Trên cơ sở khảo sát một lượng lớn ấn phẩm xuất bản ở Việt Nam từ năm 1920 đến năm 1945, tác giả đã cho thấy việc sử dụng ấn phẩm tăng vọt đã biến đổi đời sống cộng đồng của người Việt và định hình ý thức của người Việt Nam hiện đại.

Cuốn sách gồm 5 chương, trong đó, chương 4: “ Printing revolution, spreading communism” từ trang 102 đến trang 142, đã trình bày quan điểm của tác giả về các ấn phẩm cách mạng và vai trò của chúng. Tuy nhiên, khi khai thác bộ sưu tập lớn các ấn phẩm từ năm 1920-1945 được tìm thấy tại thư viện Quốc gia Pháp và thư viện Quốc gia Việt Nam, vì sách báo về đạo đức và tôn giáo nhiều hơn nhiều so với sách báo về chính trị, ông tuyên bố Việt Nam đã quá coi trọng vai trò của chủ nghĩa cộng sản mà xem nhẹ văn hóa tri thức của Phật giáo và Nho giáo.