Vấn Đề Bản Thể Luận Trong Triết Học Duy Tâm Cổ Điển Đức Cuối Thế Kỷ XVIII - Nửa Đầu Thế Kỷ XIX

Luận án tiến sĩ khám phá bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức cuối thế kỷ XIX, phân tích tư tưởng và ảnh hưởng của nó.

• Tác giả: Nguyễn Chí Hiếu
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Bản Thể Luận Trong Triết Học Duy Tâm Cổ Điển Đức Cuối Thế Kỷ XVIII - Nửa Đầu Thế Kỷ XIX
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: BẢN THỂ LUẬN VÀ CÁC TIỀN ĐỀ RA ĐỜI CỦA BẢN THỂ LUẬN TRONG TRIẾT HỌC DUY TÂM CỔ ĐIỂN ĐỨC
• 1.1. Khái niệm "bản thể luận"
• 1.2. Những điều kiện kinh tế - xã hội và chính trị cho sự hình thành bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức
• 1.3. Những tiền đề lý luận của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức
• 1.3.1. Chủ nghĩa duy lý Đềcáctơ
• 1.3.2. Đơn tử luận Lépnít
• 1.3.3. Bản thể luận Vônphơ
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: BẢN THỂ LUẬN TRONG TRIẾT HỌC DUY TÂM CỔ ĐIỂN ĐỨC - NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN
• 2.1. Triết học siêu nghiệm - nội dung bản thể luận Cantơ
• 2.2. Văn hóa tinh thần - đối tượng phản tư của bản thể luận Phíchtơ và Sêlinh
• 2.3. Lôgíc của nhận thức khoa học về "tồn tại" - định hướng cơ bản của bản thể luận Hêghen
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: ẢNH HƯỞNG CỦA BẢN THỂ LUẬN DUY TÂM CỔ ĐIỂN ĐỨC TỚI HUXÉC VÀ HAIĐƠGƠ - NHỮNG ĐÓNG GÓP VÀ HẠN CHẾ
• 3.1. Tác động của triết học siêu nghiệm Cantơ tới bản thể luận Huxéc
• 3.2. Bản thể luận duy tâm Đức và sự hình thành bản thể luận cơ bản Haiđơgơ
• 3.3. Đánh giá bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức
• 3.3.1. Khái quát những đặc điểm của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức
• 3.3.2. Những đóng góp và hạn chế của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức
• 3.4. Kết luận chương 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bản Thể Luận trong Triết Học Duy Tâm Đức Tổng Quan Giá Trị

Triết học duy tâm cổ điển Đức là nguồn gốc lý luận cho triết học Mác và ảnh hưởng đến triết học phương Tây hiện đại. Bản thể luận đóng vai trò nền tảng xây dựng hệ thống triết học. Các triết gia cổ điển Đức trang bị tư tưởng cho công cuộc hiện đại hóa nước Đức, đưa nước Đức thoát khỏi xã hội phong kiến trì trệ. Nghiên cứu bản thể luận duy tâm cổ điển Đức có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng. Triết học là kết tinh tinh thần của thời đại. Các triết gia không mọc lên như nấm từ đất, mà là sản phẩm của thời đại mình. Mỗi thời đại lịch sử đều sản sinh ra những vĩ nhân. Họ vượt lên trên cuộc sống phàm tục và dồn toàn bộ nỗ lực tìm kiếm những căn nguyên của nhân tính. Nghiên cứu các thời đại lịch sử bản thể luận không những đem lại bức tranh cô đọng, súc tích về tiến trình phát triển của triết học, mà còn cho phép thấy các thang bậc kế tiếp nhau trong công cuộc khám phá và hiện thực hóa bản chất loài của con người. Theo C.Mác, " mỗi một thời đại lịch sử đều sản sinh ra một số vĩ nhân".

1.1. Khái niệm bản thể luận và vai trò trong triết học

Bản thể luận là học thuyết về tồn tại, về những gì tồn tại. Trong triết học, nó xác định lập trường triết học, tính đặc thù của mỗi trường phái và quan trọng hơn, đến tính đặc thù của tri thức triết học so với các lĩnh vực tri thức khác. Việc nghiên cứu lịch sử triết học nói chung, lịch sử bản thể luận nói riêng chính là con đường hữu hiệu nâng cao năng lực tư duy lý luận. Năng lực ấy có vai trò cực kỳ quan trọng. Một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao của khoa học thì không thể không có nó. Triết học bao giờ cũng là sự phản tư đối với những nguyên lý của tồn tại người đương thời, tức mỗi triết học đều có cơ sở hạt nhân, trung tâm của mình là một quan điểm bản thể luận xác định.

1.2. Ý nghĩa của nghiên cứu bản thể luận duy tâm cổ điển Đức

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, mỗi dân tộc cần chủ động hội nhập, tiếp thu có sàng lọc những giá trị văn hóa quý báu của các dân tộc khác. Tư tưởng tích hợp văn hóa phải trở thành tư tưởng chủ đạo, tiền đề để mỗi dân tộc sánh vai cùng toàn bộ loài người bước vào tương lai. Việc nghiên cứu bản thể luận có một ý nghĩa hết sức to lớn đối với hệ thống tri thức triết học: nó quyết định lập trường triết học. Để tiếp thu có sàng lọc những thành tựu của xã hội phương Tây hiện đại, việc nghiên cứu bản thể luận của nó nói chung và bản thể luận duy tâm cổ điển Đức nói riêng có một ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Bản Thể Luận Cách Tiếp Cận Hiệu Quả

Việc nghiên cứu bản thể luận gặp nhiều thách thức. Các khái niệm trừu tượng, phức tạp đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về lịch sử triết học và phương pháp luận. Sự khác biệt trong diễn giải và cách tiếp cận giữa các nhà triết học cũng gây khó khăn. Hơn nữa, sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu về bản thể luận ở Việt Nam đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đầu tư vào lĩnh vực này. Mặt dù có vai trò quan trọng như vậy, nhưng đáng tiếc là cho đến nay, vấn đề này vẫn chưa được nghiên cứu nhiều ở nước ta. Do vậy, để tìm hiểu sâu hơn các tư tưởng triết học của triết học duy tâm cổ điển Đức, cần phải tập trung đi sâu nghiên cứu về bản thể luận của nó.

2.1. Tính trừu tượng và phức tạp của các khái niệm bản thể luận

Các khái niệm như ý niệm tuyệt đối, tinh thần thế giới, tự ý thức đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức nền tảng vững chắc về triết học. Việc nắm bắt đúng ý nghĩa và mối quan hệ giữa các khái niệm này là yếu tố then chốt để hiểu sâu bản thể luận. Sự khác biệt trong cách sử dụng thuật ngữ giữa các triết gia cũng đòi hỏi sự cẩn trọng và khả năng phân tích sắc bén. Cần phải nắm vững triệt để các khái niệm liên quan như Logic học, ý chí, bản chất, hình thức, khái niệm, phạm trù.

2.2. Sự khác biệt trong diễn giải và cách tiếp cận của triết gia

Kant, Fichte, Schelling và Hegel có những quan điểm riêng về bản thể luận, mặc dù họ đều thuộc trường phái duy tâm cổ điển Đức. Việc phân tích và so sánh các quan điểm này đòi hỏi khả năng tư duy độc lập và khách quan. Mỗi triết gia đều có một cách tiếp cận riêng về thực tại và chân lý, và việc hiểu được sự khác biệt này là rất quan trọng để tránh những diễn giải sai lệch.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Bản Thể Luận Biện Chứng và Siêu Nghiệm

Để nghiên cứu bản thể luận một cách hiệu quả, cần kết hợp phương pháp biện chứng và siêu nghiệm. Phương pháp biện chứng giúp khám phá các mâu thuẫn nội tại và sự vận động của ý thức, trong khi phương pháp siêu nghiệm giúp phân tích các điều kiện tiên nghiệm của kinh nghiệm. Sử dụng đồng thời hai phương pháp này giúp đạt được cái nhìn toàn diện và sâu sắc về bản chất của tồn tại. Theo Hegel, bản thể luận chính là "học thuyết về các tính quy định trừu tượng của bản chất", là học thuyết về lý tính tuyệt đối và vô hạn.

3.1. Ưu điểm của phương pháp biện chứng trong nghiên cứu bản thể luận

Phương pháp biện chứng cho phép phân tích sự phát triển của bản thể luận qua các giai đoạn khác nhau. Nó giúp hiểu được cách các khái niệm như tính khách quan và tính chủ quan tương tác và chuyển hóa lẫn nhau. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc nghiên cứu triết học của Hegel, người đã sử dụng biện chứng làm công cụ trung tâm.

3.2. Phân tích siêu nghiệm của Kant và ảnh hưởng tới bản thể luận

Cách tiếp cận siêu nghiệm của Kant tập trung vào việc tìm hiểu các điều kiện tiên nghiệm của ý thức và kinh nghiệm. Nó giúp xác định giới hạn của lý tính và khám phá các phạm trù cơ bản của tư duy. Phân tích siêu hình học của Kant có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức.

IV. Ứng Dụng Bản Thể Luận vào Phân Tích Hiện Tượng Luận Husserl

Nghiên cứu bản thể luận duy tâm cổ điển Đức có thể được ứng dụng để phân tích triết học hiện tượng luận của Husserl. Husserl, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Kant, đã phát triển một phương pháp luận độc đáo để khám phá bản chất của ý thức. Việc hiểu bản thể luận của Kant và Hegel giúp làm sáng tỏ những tiền đề triết học và những đóng góp của Husserl. Theo tác giả Đỗ Minh Hợp, bước tiến lớn của bản thể luận Husserl so với chủ nghĩa tiên nghiệm Cant chính là ở chỗ, H uxéc lần đầu tiên đã cố gắng khám phá ra một cách tiếp cận đặc thù triết học - bản thể luận văn hoá.

4.1. Mối liên hệ giữa tư tưởng của Kant và Husserl về ý thức

Husserl kế thừa từ Kant ý tưởng về tính chủ động của ý thức trong việc cấu thành kinh nghiệm. Tuy nhiên, Husserl đi xa hơn Kant bằng cách tập trung vào việc mô tả trực tiếp các hiện tượng của ý thức, thay vì chỉ phân tích các điều kiện tiên nghiệm. Cần so sánh học thuyết về ý thức của Cant và của Huxéc, trình bày những điểm giống và khác nhau trong cách tiếp cận tiên nghiệm với việc phân tích ý thức ở hai triết gia này.

4.2. Bản thể luận văn hóa của Husserl và ảnh hưởng từ triết học Đức

Bản thể luận văn hóa của Husserl tìm cách khám phá các cội nguồn văn hóa của tồn tại người. Nó nhấn mạnh vai trò của ý thức trong việc tạo ra ý nghĩa và giá trị. Ảnh hưởng từ triết học duy tâm cổ điển Đức thể hiện rõ trong sự quan tâm của Husserl đến các vấn đề về chân lý, lý tính, và tự do.

V. Đánh Giá và So Sánh Bản Thể Luận Kant Hegel và Husserl

Đánh giá và so sánh bản thể luận của Kant, Hegel và Husserl giúp làm rõ những đóng góp và hạn chế của mỗi nhà triết học. Kant nhấn mạnh giới hạn của lý tính, Hegel đề cao sức mạnh của lý tính tuyệt đối, và Husserl tập trung vào việc mô tả các hiện tượng của ý thức. Việc so sánh này cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự phát triển của bản thể luận trong lịch sử triết học phương Tây. Các quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, đòi hỏi mỗi dân tộc phải chủ động hội nhập, tiếp thu có sàng lọc những giá trị văn hóa quý báu của các dân tộc khác.

5.1. So sánh quan điểm của Kant và Hegel về lý tính và tồn tại

Kant cho rằng lý tính có giới hạn và không thể đạt tới thực tại tuyệt đối. Hegel, ngược lại, tin rằng lý tính có khả năng hiểu biết và chiếm lĩnh tồn tại. Sự khác biệt này dẫn đến những quan điểm khác nhau về bản chất của bản thể luận. Cần so sánh luận điểm này của Hegel với "sự bất lực của lý tính" trong triết học Cantơ và cả ở Phíchtơ, mà còn đi đến khẳng định rằng, học thuyết của Hegel về tư duy, về căn bản, đã xuất hiện chính là nhờ khắc phục quan niệm của Cantơ về tư duy.

5.2. Những đóng góp và hạn chế của Husserl trong việc phát triển bản thể luận

Husserl đã có những đóng góp quan trọng trong việc phát triển bản thể luận bằng cách tập trung vào việc mô tả trực tiếp các hiện tượng của ý thức. Tuy nhiên, phương pháp luận của Husserl cũng có những hạn chế, đặc biệt là trong việc giải quyết các vấn đề về tính khách quan và tính chủ quan.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Bản Thể Luận Hướng Tiếp Cận Mới

Nghiên cứu bản thể luận cần tiếp tục được phát triển theo hướng đa dạng hóa phương pháp luận và mở rộng phạm vi nghiên cứu. Cần kết hợp các phương pháp truyền thống với các phương pháp hiện đại như phân tích ngôn ngữ, khoa học nhận thức, và nghiên cứu liên ngành. Đồng thời, cần chú trọng đến việc ứng dụng bản thể luận vào giải quyết các vấn đề thực tiễn trong xã hội. Cần tiếp thu những thành tựu của xã hội phương Tây hiện đại. Nghiên cứu những nguyên lý của tồn tại người đương thời, tức mỗi triết học đều có cơ sở hạt nhân, trung tâm của mình là một quan điểm bản thể luận xác định.

6.1. Ứng dụng liên ngành trong nghiên cứu bản thể luận đương đại

Kết hợp bản thể luận với các ngành khoa học khác như tâm lý học, xã hội học, và khoa học máy tính có thể mang lại những hiểu biết mới về bản chất của ý thức, tồn tại, và thực tại. Nghiên cứu liên ngành giúp vượt qua những giới hạn của các phương pháp truyền thống và khám phá những khía cạnh mới của bản thể luận.

6.2. Vai trò của bản thể luận trong giải quyết các vấn đề xã hội hiện nay

Bản thể luận có thể cung cấp những khung lý thuyết và phương pháp phân tích để giải quyết các vấn đề xã hội như khủng hoảng bản sắc, phân biệt đối xử, và bất bình đẳng. Việc hiểu rõ bản chất của tồn tại người và các giá trị cơ bản có thể giúp xây dựng một xã hội công bằng và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ triết học với đề tài "Vấn đề bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX" của nghiên cứu sinh Nguyễn Chí Hiếu, chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số: 62.05), được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2010 dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Anh Tuấn.

Về tính cấp thiết, tác giả xác định bản thể luận giữ vị trí trung tâm trong hệ thống tri thức triết học, quy định lập trường triết học, đặc trưng của từng trường phái cũng như tính đặc thù của tri thức triết học so với các ngành khoa học khác. Việc nghiên cứu lịch sử bản thể luận giúp nhận diện các nấc thang phát triển trong tiến trình khám phá và hiện thực hóa bản chất loài người thông qua các giá trị tinh thần căn bản, đồng thời nâng cao năng lực tư duy lý luận. Trong bối cảnh công cuộc hiện đại hóa đất nước đòi hỏi tiếp thu có chọn lọc các thành tựu của văn minh phương Tây – nền văn minh dựa trên quá trình thế tục hóa và hợp lý hóa đời sống – việc nghiên cứu triết học duy tâm cổ điển Đức trở nên cần thiết. Đây không chỉ là nguồn gốc lý luận trực tiếp cho sự ra đời của triết học Mác mà còn là nền tảng tư tưởng chuẩn bị cho công cuộc hiện đại hóa nước Đức và có ảnh hưởng lâu dài đến triết học phương Tây hiện đại.

Về khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng tại Việt Nam, các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận triết học cổ điển Đức từ góc độ nhận thức luận, phép biện chứng, lôgíc học, đạo đức học hoặc mỹ học; vấn đề bản thể luận chưa được nghiên cứu một cách chuyên sâu và có hệ thống. Đồng thời, các tài liệu trong nước phần lớn tập trung vào Immanuel Kant và G.W.F. Hegel, trong khi tư tưởng của J.G. Fichte và F.W.J. Schelling ít được khảo sát. Các nghiên cứu quốc tế tuy có nhiều công trình chuyên sâu về từng đại biểu riêng lẻ nhưng thiếu vắng cái nhìn tổng thể bao quát toàn bộ tiến trình bản thể luận duy tâm cổ điển Đức.

Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu chuyên sâu và trình bày có hệ thống nội dung cơ bản của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức, qua đó đánh giá ý nghĩa, đóng góp và hạn chế của nó đối với sự phát triển của triết học Đức hiện đại.

Để đạt được mục đích đó, luận án xác định và giải quyết ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Trình bày khái quát sự hình thành và phát triển của tư tưởng bản thể luận trong triết học phương Tây nhằm xác định nội hàm của khái niệm "bản thể luận", đồng thời làm sáng tỏ các tiền đề kinh tế - xã hội, chính trị và lý luận cho sự ra đời của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức.
2. Tập trung phân tích và làm rõ nội dung bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức qua bốn đại biểu tiêu biểu: Immanuel Kant, Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling và Georg Wilhelm Friedrich Hegel.
3. Phân tích ảnh hưởng của bản thể luận duy tâm cổ điển Đức tới hai đại diện tiêu biểu của triết học hiện tượng học và hiện sinh Đức hiện đại là Edmund Husserl và Martin Heidegger; từ đó khái quát các đặc điểm cơ bản, đánh giá ý nghĩa cùng những đóng góp và hạn chế của bản thể luận duy tâm cổ điển Đức.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là nội dung cơ bản của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tác phẩm chính yếu của Kant, Fichte, Schelling, Hegel; phạm vi khảo cứu tác động đến triết học hiện đại được giới hạn ở hai đại biểu Edmund Husserl và Martin Heidegger thuộc trào lưu hiện tượng học - hiện sinh Đức.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả phân chia tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài thành ba nhóm tư liệu chính:

Nhóm thứ nhất: Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước.

• Về Kant: Tác phẩm Triết học Imanuin Cantơ (1996) của Nguyễn Văn Huyên phân tích lý luận nhận thức và các ý niệm lý tính; tập sách I.Cantơ - người sáng lập nền triết học cổ điển Đức (1997) do Viện Triết học xuất bản với bài viết của Đặng Hữu Toàn phân tích siêu hình học Kant như một học thuyết về các mối quan hệ và bản thể luận lý tính con người, cùng các bài viết của Nguyễn Đình Tường, Đỗ Minh Hợp, Ngô Quang Phục về ảnh hưởng của Kant tới triết học phương Tây hiện đại; công trình Triết học Cantơ (tái bản 2005) của Trần Thái Đỉnh phân tích ba tác phẩm Phê phán; cuốn Học thuyết phạm trù trong triết học I.Cantơ (2007) của Lê Công Sự; luận án tiến sĩ của Ngô Thị Mỹ Dung (2007) về triết học đạo đức Kant; luận văn thạc sĩ của Vũ Thị Thu Lan (2004) về mệnh lệnh tuyệt đối và Khuất Duy Dũng về chủ nghĩa duy tâm tiên nghiệm trong nhận thức luận Kant.
• Về Hegel: Các công trình của Nguyễn Trọng Chuẩn và Đỗ Minh Hợp gồm Quan niệm của Hêghen về bản chất của triết học (1998), Vấn đề tư duy trong triết học Hêghen (1999), Quan điểm lịch sử triết học của Hêghen (2001), Triết học pháp quyền Hêghen (2002); cuốn Triết học cổ điển Đức (2006) của Lê Công Sự.
• Về mối liên hệ với triết học hiện đại và các hội thảo chuyên đề: Cuốn sách Đâu là căn nguyên tư tưởng? hay con đường triết lý từ Cantơ đến Haiđơgơ (1970, tái bản 2007) của Lê Tôn Nghiêm cùng bài giới thiệu của Bùi Văn Nam Sơn; Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Triết học cổ điển Đức - những vấn đề nhận thức luận và đạo đức học (2004, xuất bản 2006) với các bài viết của Đỗ Minh Hợp về bản thể luận Husserl và Kant, Nguyễn Vũ Hảo về sự thống nhất nhận thức luận và đạo đức học trong nhân học Kant, Nguyễn Anh Tuấn về mối quan hệ "cái Tôi" và "không phải Tôi" ở Kant và Fichte; Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Những vấn đề triết học phương Tây thế kỷ XX (2006, xuất bản 2007) với các bài viết của Bùi Đăng Duy, Nguyễn Anh Tuấn, Nguyễn Vũ Hảo, Lê Hải Thanh, Lê Kim Châu, Nguyễn Văn Sanh; luận án tiến sĩ của Đỗ Minh Hợp (2000) về vấn đề bản thể luận trong một số trào lưu triết học phương Tây hiện đại; luận án tiến sĩ của Nguyễn Trọng Nghĩa (2008) về hiện tượng học của Husserl.

Nhóm thứ hai: Các công trình của tác giả nước ngoài được dịch ra tiếng Việt.

• Các công trình nghiên cứu lịch sử triết học của Viện Triết học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô: Triết học cổ điển Đức (1962), Lịch sử phép biện chứng, tập 3 (1998); cuốn Lôgíc học biện chứng (2003) của E.V. Ilyenkov.
• Các bản dịch nguyên tác kèm chú giải của dịch giả Bùi Văn Nam Sơn: ba tác phẩm Phê phán của Kant, Hiện tượng học tinh thần, Tiểu lôgíc học, Các nguyên lý của triết học pháp quyền của Hegel.
• Công trình Nghiên cứu triết học cơ bản (2007) của Lý Chấn Anh phân tích các thuộc tính của "tồn hữu" và so sánh với khái niệm "đạo" trong triết học Lão - Trang.

Nhóm thứ ba: Các công trình nghiên cứu bằng tiếng nước ngoài.

• Các tài liệu nhập môn bản thể luận: Bela Weissmar (1991), Georg Picht (1996), Ewin Tegtmeier (2000), Reinhardt Grossmann (2002), Uwe Meixner (2004).
• Các công trình chuyên khảo về bản thể luận cổ điển Đức: Các tác phẩm của Martin Heidegger gồm Luận điểm của Cantơ về tồn tại (1963), Siêu hình học của chủ nghĩa duy tâm Đức (Sêlinh) (1991), Kiến giải hiện tượng học về Phê phán lý tính thuần tuý của Cantơ (1995), Chủ nghĩa duy tâm Đức (Phíchtơ, Sêlinh, Hêghen) và thực trạng vấn đề triết học hiện đại (1997), Cantơ và vấn đề siêu hình học (1998); Gottfried Martin (1969) về bản thể luận và lý thuyết khoa học của Kant; Reinhard Lauth (1974) về sự hình thành triết học đồng nhất của Schelling trong tranh luận với Fichte; Herbert Marcuse (1975) về bản thể luận Hegel và học thuyết lịch sử tính; Jakyoung Han (1988) về triết học siêu nghiệm với tư cách là bản thể luận; Georg Sans (2000) về tính chất tự nhiên trong bản thể luận Kant; Arndt và Iber (2000) về lôgíc tồn tại của Hegel; Elena Ficara (2006) về bản thể luận trong Phê phán lý tính thuần túy; Georg Lukács (1984, 1986) với bộ chuyên khảo Về bản thể luận của tồn tại xã hội.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là xây dựng một công trình nghiên cứu chuyên sâu, tổng hợp và có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam về bản thể luận trong toàn bộ giai đoạn triết học duy tâm cổ điển Đức (từ Kant, Fichte, Schelling đến Hegel), đồng thời luận giải mối liên hệ chuyển tiếp từ bản thể luận duy tâm cổ điển Đức sang hiện tượng học của Husserl và bản thể luận cơ bản của Heidegger.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, trọng tâm là quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa tự nhiên, xã hội và con người, cùng nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội. Tác giả vận dụng quan điểm của C. Mác về bản thể luận thực tiễn – trong đó thực tiễn là tâm điểm khách quan của tồn tại người và bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội – để làm hệ quy chiếu đánh giá các hệ thống duy tâm cổ điển Đức.

Về khái niệm công cụ, luận án xác định "bản thể luận" có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp (on - cái thực tồn và logos - học thuyết). Luận án phân định giữa "bản thể luận cụ thể" của các khoa học chuyên ngành (nghiên cứu các dạng vật chất cụ thể) và "bản thể luận triết học" (học thuyết về tồn tại nói chung, mà hạt nhân là các nguyên tắc, nguyên lý của tồn tại người). Bản thể luận triết học được nhìn nhận như sự phản tư lý luận đối với văn hóa sinh tồn của con người ở mỗi thời đại lịch sử, mang tính chất của một hệ giá trị văn hóa nhân văn.

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án là phương pháp nghiên cứu định tính dựa trên phân tích văn bản triết học và lịch sử tư tưởng. Các phương pháp cụ thể bao gồm:

• Phương pháp kết hợp lịch sử và lôgíc: Khảo sát quá trình tiến hóa của các tư tưởng bản thể luận từ cổ đại, trung cổ, phục hưng, cận đại đến triết học cổ điển Đức và triết học Đức hiện đại theo tiến trình lịch sử, đồng thời rút ra các quy luật và kết cấu lôgíc nội tại của các hệ thống triết học.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Mổ xẻ các khái niệm, phạm trù, tiền đề trong các văn bản của Kant, Fichte, Schelling, Hegel, Husserl, Heidegger, sau đó tổng hợp thành các đặc điểm chung của bản thể luận giai đoạn này.
• Phương pháp đối chiếu và so sánh: So sánh quan điểm bản thể luận giữa các tác giả (Kant với Fichte, Fichte với Schelling, Kant với Husserl, Kant với Heidegger, bản thể luận duy tâm Đức với bản thể luận Mác).
• Phương pháp khái quát hóa: Rút ra các đặc trưng bản thể luận văn hóa, những đóng góp lý luận và giới hạn lịch sử của toàn bộ trào lưu.

Nguồn tư liệu sử dụng gồm các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen; nguyên tác và các bản dịch tiếng Việt các tác phẩm của Kant, Hegel; các sách chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo quốc tế, bài báo trên Tạp chí Triết học, Tạp chí Nghiên cứu Con người và các luận án, luận văn chuyên ngành cùng một số tài liệu học thuật tiếng Đức.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Bản thể luận và các tiền đề ra đời của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức

Chương 1 làm rõ khái niệm bản thể luận, điểm lược tiến trình lịch sử của phạm trù này và phân tích các tiền đề kinh tế - xã hội, chính trị, lý luận cho sự xuất hiện của bản thể luận duy tâm cổ điển Đức.

Về khái niệm và lịch sử tư tưởng bản thể luận: Thuật ngữ bản thể luận xuất hiện lần đầu năm 1613 trong từ điển của R. Goclenius và được hoàn thiện bởi Christian Wolff. Khái niệm bản thể (ousia) có từ thời cổ đại. Tác giả phân tích các mốc phát triển:

• Triết học cổ đại: Parmenides đồng nhất tư duy và tồn tại; Gorgias bác bỏ tính tư duy được của tồn tại; Socrates chuyển trọng tâm sang bản thể luận tự ý thức và tồn tại người; Plato xây dựng học thuyết ý niệm và phân cấp tồn tại; Aristotle định nghĩa siêu hình học là khoa học về tồn tại với tư cách tồn tại ("Triết học thứ nhất"), xác lập hệ thống phạm trù bản thể và tùy thể.
• Triết học trung cổ: Augustine xem xét bản thể luận qua mối quan hệ giữa linh hồn và Thiên Chúa, khám phá chiều sâu "cái Ngã"; Thomas Aquinas phân biệt bản chất (essentia) và hiện sinh (existentia); Duns Scotus chủ trương nhất thể hóa bản chất và thực tồn; Anselm đưa ra chứng minh bản thể luận về sự hiện hữu của Thiên Chúa.
• Triết học Phục hưng: Xác lập "bản thể luận thực tiễn", tập trung giáo dục và nâng cao nhân tính (humanitas).
• Triết học cận đại: René Descartes đặt nền tảng bản thể luận nhận thức khoa học tự nhiên dựa trên ba tiêu chí khoa học (tính khách quan, tính tất yếu, tính phổ biến); Spinoza xây dựng bản thể luận nhất nguyên phiếm thần; Leibniz phát triển đơn tử luận đa nguyên; Wolff phân chia siêu hình học thành siêu hình học đại cương (bản thể luận) và siêu hình học chuyên ngành (thần học, tâm lý học, vũ trụ học).
• Bản thể luận Mác: Xác định thực tiễn là phương thức tồn tại của con người; bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội; lao động là cầu nối chuyển tiếp từ tự nhiên sang xã hội.
• Bản thể luận hiện đại: Pascal, Kierkegaard, Nikolai Hartmann (bốn lớp tồn tại: vật chất-vật lý, sinh cơ, linh hồn, tinh thần cùng tồn tại lý tưởng), Husserl, Heidegger, Sartre.

Về tiền đề kinh tế - xã hội và chính trị: Luận án phân tích bối cảnh nước Đức cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX trong mối tương quan với Tây Âu:

• Nước Anh diễn ra cuộc cách mạng công nghiệp từ năm 1760 (chế tạo máy hơi nước năm 1763-1768 của James Watt; phát triển ngành dệt, đường sắt năm 1801 tại Surrey và 1830 tuyến Liverpool - Manchester), hình thành giai cấp vô sản và tư sản công nghiệp.
• Nước Pháp bùng nổ cuộc cách mạng tư sản 1789-1794 lật đổ chế độ phong kiến, đưa ra khẩu hiệu "Tự do, bình đẳng, bác ái".
• Nước Đức (trọng tâm là nhà nước Phổ) duy trì quan hệ phong kiến cát cứ, kinh tế lạc hậu. Lịch sử nước Phổ trải qua thời kỳ quân sự hóa và cải cách hành chính dưới thời Friedrich I (1701-1713), Friedrich Wilhelm I (1713-1740, "Vua chiến sĩ"), Friedrich II (1740-1786), thất bại trước quân đội Napoléon năm 1806 tại trận Jena và Auerstedt dẫn đến hiệp ước 1807, sau đó tham gia đánh bại Pháp năm 1813-1815 tại Waterloo. Do giai cấp tư sản Đức yếu thế và nhút nhát, họ không thể tiến hành cách mạng xã hội trong thực tiễn mà thực hiện cuộc "cách mạng trong tư tưởng", chuyển toàn bộ khát vọng tự do và cải tạo hiện thực vào việc xây dựng các hệ thống bản thể luận duy tâm trừu tượng, đề cao tính tích cực của chủ thể.

Về tiền đề khoa học tự nhiên và lý luận: Những phát minh khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XVIII đặt ra yêu cầu tích hợp giữa "tự nhiên hóa tinh thần" và "tinh thần hóa tự nhiên". Về mặt lý luận, chủ nghĩa duy lý của Descartes, đơn tử luận của Leibniz và bản thể luận hệ thống của Wolff đóng vai trò tiền đề trực tiếp.

Tiền đề hình thành	Nội dung và yếu tố tác động cụ thể
Kinh tế - xã hội Tây Âu	Cách mạng công nghiệp Anh (1760); Cách mạng tư sản Pháp (1789-1794) xác lập các giá trị tự do, bình đẳng.
Bối cảnh lịch sử nước Đức	Tình trạng cát cứ phong kiến, kinh tế lạc hậu; bộ máy nhà nước Phổ mang tính quân sự hóa; giai cấp tư sản yếu thế thực hiện cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng.
Tiền đề lý luận triết học	Chủ nghĩa duy lý Descartes (tiêu chí tính khoa học); đơn tử luận Leibniz (tính năng động của đơn tử); bản thể luận Wolff (phân định siêu hình học tổng quát và chuyên biệt).
Tiền đề khoa học tự nhiên	Các phát minh khoa học cuối thế kỷ XVIII thúc đẩy tư duy về sự thống nhất giữa tự nhiên và tinh thần.

---

Chương 2: Bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức - Những nội dung cơ bản

Chương 2 phân tích nội dung bản thể luận qua các tác gia tiêu biểu của triết học duy tâm cổ điển Đức:

1. Triết học siêu nghiệm - nội dung bản thể luận Kant: Kant thực hiện "cuộc cách mạng Copernic" trong triết học bằng cách chuyển trọng tâm từ đối tượng sang phương thức nhận thức của chủ thể. Đối với lĩnh vực lý tính lý thuyết, Kant thay thế bản thể luận truyền thống bằng "Phép phân tích siêu nghiệm" về các phạm trù của giác tính thuần túy. Bản thể luận của Kant vạch ra ranh giới giữa thế giới hiện tượng (phenomenon) và "vật tự nó" (noumenon), khẳng định lý tính thuần tuý bất lực trong việc nhận thức bản thể siêu cảm tính. Để giải quyết vấn đề bản thể luận thực sự, Kant chuyển sang Phê phán lý tính thực tiễn, xây dựng bản thể luận đạo đức học: con người với tư cách thực thể đạo đức, sở hữu ý chí tự do, hành động theo mệnh lệnh tuyệt đối, tự quy định bản thân xuất phát từ chính mình. Bản thể luận Kant vì vậy là bản thể luận về tính hữu hạn của con người và bản thể luận về chủ thể tự do.

2. Văn hóa tinh thần - đối tượng phản tư của bản thể luận Fichte và Schelling:

• Johann Gottlieb Fichte phát triển "Khoa học luận" (Wissenschaftslehre), khắc phục sự phân đôi vật tự nó và hiện tượng của Kant bằng nguyên lý "cái Tôi" (das Ich) tuyệt đối. Bản thể luận Fichte là bản thể luận về sự tự kiến tạo của chủ thể: cái Tôi tự đặt định chính mình, tự đối lập mình với "cái không-Tôi" (das Nicht-Ich), và thống nhất cái Tôi lý luận với cái Tôi thực tiễn thông qua hoạt động tự do.
• Friedrich Wilhelm Joseph Schelling xây dựng "Triết học tự nhiên" (Naturphilosophie) và "Triết học đồng nhất" (Identitätsphilosophie). Schelling phê phán Fichte đã xem tự nhiên chỉ là phương tiện thụ động ("không-Tôi") cho hoạt động của chủ thể. Schelling khẳng định giới tự nhiên là "tinh thần vô thức", là chủ thể - khách thể nguyên sơ đang trên đường tự ý thức. Nền tảng bản thể luận của Schelling là "cái Tuyệt đối" – sự đồng nhất tuyệt đối giữa khách thể và chủ thể, tự nhiên và tinh thần.

3. Lôgíc của nhận thức khoa học về "tồn tại" - định hướng cơ bản của bản thể luận Hegel: Hegel hoàn thiện hệ thống duy tâm khách quan bằng cách đồng nhất tư duy với tồn tại thông qua sự vận động tự thân của "Ý niệm tuyệt đối". Trong tác phẩm Khoa học lôgíc, bản thể luận truyền thống được Hegel cải tạo thành "Học thuyết về tồn tại" (nghiên cứu chất, lượng, độ) và "Học thuyết về bản chất". Hegel thiết lập sự thống nhất hữu cơ giữa bản thể luận, nhận thức luận và lôgíc học biện chứng. Tồn tại khởi đầu trong tính trừu tượng thuần túy ("vòng khâu nhỏ": Tồn tại - Hư vô - Sinh thành), tự tha hóa vào giới tự nhiên và trở về với chính mình trong lĩnh vực tinh thần (tinh thần chủ quan, tinh thần khách quan, tinh thần tuyệt đối). Bản thể luận Hegel phản ánh toàn bộ tiến trình lịch sử và văn hóa nhân loại như sự tự nhận thức của Lý tính tuyệt đối.

---

Chương 3: Ảnh hưởng của bản thể luận duy tâm cổ điển Đức tới Huxéc và Haiđơgơ - Những đóng góp và hạn chế

Chương 3 luận giải sự chuyển giao tư tưởng từ chủ nghĩa duy tâm cổ điển Đức sang hiện tượng học và triết học hiện sinh Đức thế kỷ XX, đồng thời tổng kết đóng góp và giới hạn của bản thể luận duy tâm Đức:

1. Tác động tới Edmund Husserl: Husserl kế thừa cách tiếp cận siêu nghiệm của Kant về ý thức chủ thể. Tuy nhiên, Husserl không chỉ khảo sát các công cụ nhận thức tiên nghiệm mà biến bản thân ý thức thành một thực tại bản thể đặc biệt thông qua học thuyết về tính ý hướng (Intentionalität) và các bước quy giản hiện tượng học. Husserl xây dựng bản thể luận mô tả các cấu trúc bản chất của ý thức, hướng tới việc làm sáng tỏ cội nguồn văn hóa và thế giới đời sống (Lebenswelt) của con người.

2. Tác động tới Martin Heidegger: Heidegger chịu ảnh hưởng sâu sắc từ cách Kant triển khai tính hữu hạn trong tri thức con người và cấu trúc thời gian tính trong tác phẩm Kant và vấn đề siêu hình học (1929). Trong Tồn tại và thời gian, Heidegger phê phán lịch sử siêu hình học phương Tây đã "lãng quên tồn tại" khi đồng nhất "tồn tại" (Sein) với "hiện hữu" (Seiendes). Heidegger xây dựng "bản thể luận cơ bản" (Fundamentalontologie) tập trung phân tích cấu trúc hiện sinh của con người (Dasein) thông qua các trạng thái hữu hạn, nỗi lo âu, sự sợ hãi và hướng tới cái chết, coi thời gian tính là chân trời để hiểu ý nghĩa của tồn tại.

3. Khái quát đặc điểm của bản thể luận duy tâm cổ điển Đức:

• Đưa con người và chủ thể tính vào trung tâm của học thuyết về tồn tại;
• Đồng nhất bản thể luận với nhận thức luận và lôgíc học;
• Khắc phục tính siêu hình tĩnh tại, đưa nguyên lý vận động, phát triển và lịch sử tính vào cấu trúc của tồn tại;
• Thể hiện tính chất duy tâm tư biện, phản ánh sự phản tư đối với văn hóa tinh thần của thời đại chuyển giao tư sản.

4. Những đóng góp và hạn chế:

• Đóng góp: Luận chứng cho tính tích cực, năng động sáng tạo của con người; xây dựng hệ thống phạm trù và phép biện chứng về sự phát triển; đặt nền móng lý luận cho triết học Mác và khơi gợi các hướng đi mới cho hiện tượng học, triết học hiện sinh phương Tây hiện đại.
• Hạn chế: Do lập trường duy tâm và sự hạn chế của điều kiện lịch sử nước Đức, các nhà triết học cổ điển Đức đã tách rời tồn tại người khỏi thực tiễn vật chất xã hội, tuyệt đối hóa vai trò của ý thức, lý tính hoặc tinh thần trừu tượng, biến bản thể luận thành hệ thống tư biện khép kín.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các kết quả và đóng góp khoa học cụ thể sau:

• Là công trình nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống đầu tiên ở Việt Nam về nội dung cơ bản của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức.
• Khảo cứu toàn diện các nấc thang phát triển của quan niệm bản thể luận qua bốn triết gia tiêu biểu (Kant, Fichte, Schelling, Hegel), chỉ ra sự kế thừa, phê phán và biến đổi cấu trúc bản thể luận qua từng hệ thống.
• Làm rõ ảnh hưởng trực tiếp của bản thể luận duy tâm Đức đối với sự hình thành hiện tượng học của Edmund Husserl và bản thể luận cơ bản của Martin Heidegger, làm sáng tỏ tính liên tục trong lịch sử tư tưởng triết học Đức.
• Vận dụng quan điểm duy vật biện chứng và bản thể luận thực tiễn của triết học Mác để phân tích, đánh giá khách quan các đóng góp lý luận cùng những hạn chế lịch sử của trào lưu triết học này.

Về mặt kiến nghị, tác giả đề xuất sử dụng kết quả nghiên cứu của luận án làm tài liệu tham khảo phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu lịch sử triết học phương Tây và triết học Mác - Lênin tại các trường đại học và viện nghiên cứu chuyên ngành.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án nêu rõ:

• Nghiên cứu sinh chưa thể tiếp cận và tham khảo trực tiếp các tài liệu chuyên khảo bằng tiếng Anh và đặc biệt là tiếng Nga liên quan đến đề tài.
• Do giới hạn khuôn khổ của luận án, tác động của bản thể luận duy tâm cổ điển Đức tới triết học Đức hiện đại mới chỉ khảo sát qua hai tác gia tiêu biểu là Edmund Husserl và Martin Heidegger, chưa bao quát toàn bộ các trường phái khác.
• Bản thể luận Mác chưa được thiết kế thành một tiết nghiên cứu riêng biệt do yêu cầu tập trung vào đối tượng chính và năng lực học thuật của tác giả tại thời điểm thực hiện.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được xác định là mở rộng việc khai thác các nguồn tư liệu đa ngữ, nghiên cứu sâu hơn về tác động của bản thể luận cổ điển Đức đối với các trào lưu triết học phương Tây thế kỷ XX khác, đồng thời triển khai nghiên cứu chuyên biệt về bản thể luận thực tiễn trong triết học Mác.

---

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp giá trị học thuật cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Triết học (chuyên ngành Lịch sử triết học, Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử).
• Người nghiên cứu về lịch sử tư tưởng phương Tây quan tâm đến sự tiến hóa của phạm trù bản thể luận từ thời cổ đại đến hiện đại.

Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu gồm:

• Phần tổng thuật lịch sử khái niệm "bản thể luận" qua các thời kỳ (Chương 1);
• Phần phân tích chi tiết điều kiện chính trị - xã hội nước Phổ thế kỷ XVIII - đầu XIX tác động đến tư duy triết học Đức (Chương 1);
• Khung phân tích sự chuyển hóa bản thể luận từ nhận thức luận ở Kant sang "Khoa học luận" ở Fichte, "Triết học đồng nhất" ở Schelling và "Khoa học lôgíc" ở Hegel (Chương 2);
• Phân tích mối liên hệ giữa tư tưởng siêu nghiệm Kant với hiện tượng học của Husserl và bản thể luận cơ bản của Heidegger (Chương 3).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa khái niệm "bản thể luận triết học" như thế nào?
Luận án xác định bản thể luận là học thuyết về tồn tại nói chung, mà hạt nhân là những nguyên lý, nguyên tắc chung nhất của một dạng tồn tại đặc biệt – tồn tại người. Bản thể luận triết học là sự phản tư lý luận đối với văn hóa sinh tồn của con người ở mỗi thời đại lịch sử, đóng vai trò nền tảng của hệ thống tri thức triết học.

2. Điều kiện kinh tế - xã hội và chính trị nước Phổ thế kỷ XVIII - đầu XIX đã ảnh hưởng ra sao đến tính chất duy tâm của trào lưu này?
Nước Đức thời kỳ này bị phân tán cát cứ phong kiến, kinh tế lạc hậu so với Anh và Pháp. Giai cấp tư sản Đức yếu đuối, không đủ năng lực tiến hành cách mạng xã hội trong thực tiễn như giai cấp tư sản Pháp. Do đó, các nhà tư tưởng Đức thực hiện "cuộc cách mạng trong tư tưởng", chuyển khát vọng tự do vào ý thức và tư duy trừu tượng, xây dựng các hệ thống bản thể luận duy tâm tách rời đời sống thực tiễn.

3. Bản thể luận trong triết học của Immanuel Kant được luận giải như thế nào?
Trong lĩnh vực lý thuyết, Kant thay thế bản thể luận truyền thống bằng phép phân tích siêu nghiệm về các phạm trù giác tính, khẳng định con người không thể nhận thức "vật tự nó". Tuy nhiên, Kant chuyển bản thể luận thực sự sang lĩnh vực lý tính thực tiễn (đạo đức học), nơi con người hiện hữu với tư cách chủ thể tự do, tự xác định hành vi thông qua mệnh lệnh tuyệt đối.

4. Bản thể luận duy tâm cổ điển Đức tác động đến Husserl và Heidegger ở những nội dung cốt lõi nào?
Husserl kế thừa cách tiếp cận siêu nghiệm của Kant nhưng chuyển hóa thành bản thể luận ý thức dựa trên tính ý hướng. Heidegger kế thừa tư tưởng của Kant về tính hữu hạn và thời gian tính, từ đó xây dựng bản thể luận cơ bản phân tích cấu trúc tồn tại của con người (Dasein) nhằm trả lời câu hỏi về ý nghĩa của tồn tại.

5. Vì sao luận án không trình bày bản thể luận Mác thành một tiết riêng biệt?
Tác giả nêu bốn lý do: (1) Bản thể luận Mác có hạt nhân độc lập cần nghiên cứu chuyên biệt; (2) Ảnh hưởng của triết học cổ điển Đức tới Mác chủ yếu thể hiện ở nhận thức luận và phép biện chứng được tiếp thu có phê phán; (3) Bản thể luận Mác là vấn đề phức tạp, chưa được nghiên cứu toàn diện ở thời điểm đó; (4) Khuôn khổ đề tài và giới hạn học thuật của nghiên cứu sinh tập trung chủ yếu vào hệ thống duy tâm cổ điển Đức.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Chí Hiếu đã phục dựng có hệ thống diện mạo của bản thể luận trong triết học duy tâm cổ điển Đức từ Kant, Fichte, Schelling đến Hegel, làm rõ sự chuyển dịch từ bản thể luận tự nhiên sang bản thể luận gắn liền với chủ thể và văn hóa tinh thần. Công trình phân tích sâu sắc các tiền đề lịch sử - xã hội của nước Đức, đồng thời chỉ ra mối liên hệ lý luận dẫn tới hiện tượng học của Husserl và bản thể luận hiện sinh của Heidegger. Dưới nhãn quan duy vật biện chứng, luận án đã đánh giá khách quan các giá trị biện chứng, nhân văn cũng như những giới hạn duy tâm tư biện của toàn bộ trào lưu triết học này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 BẢN THỂ LUẬN VÀ CÁC TIỀN ĐỀ RA ĐỜI CỦA BẢN THỂ LUẬN TRONG TRIẾT HỌC DUY TÂM CỔ ĐIỂN ĐỨC ` 1. Khái niệm "bản thể luận" Thuật ngữ "bản thể luận" có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp, là sự kết hợp giữa hai từ on (όv) - "cái thực tồn", "cái đang tồn tại" và logos (λόγος) - lời lẽ, khái niệm, học thuyết, có nghĩa là "học thuyết về tồn tại tự thân nó"; là một bộ phận của triết học nghiên cứu những nguyên tắc cơ bản của tồn tại, những bản chất chung nhất và những phạm trù chung nhất về cái thực tồn. Bản thể luận đôi khi được đồng nhất với siêu hình học, nhưng thường được xem là bộ phận trung tâm của siêu hình học. Thuật ngữ "bản thể luận" xuất hiện lần đầu tiên năm 1613 trong "Từ điển thuật ngữ triết học" của R.Cốclêniút (Goclenius) và được kiện toàn trong hệ thống triết học của C.

Khái niệm "bản thể" có nguồn gốc từ chữ "ousia" của Hy Lạp và nó là khái niệm đa nghĩa: vừa có nghĩa là bản thể, tồn tại, lại vừa có nghĩa là bản chất. Kể từ Arixtốt trở đi, khái niệm bản thể gắn liền với vấn đề siêu hình học, về "cái thực tồn như là cái thực tồn", tức là gắn liền với khái niệm tồn tại. Như vậy, thuật ngữ "bản thể luận" chỉ xuất hiện vào thế kỷ XVII, nhưng tư tưởng bản thể luận đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử triết học, ngay từ thời cổ đại. Và với tư cách là bộ phận căn bản nhất của siêu hình học, bản thể luận ra đời cùng với siêu hình học và trải qua quá trình phát triển liên tục, gắn bó hữu cơ với tiến trình lịch sử triết học.

Do vậy, việc nghiên cứu lịch sử của bản thể luận, lịch sử của các quan niệm, của các 19 (LUAN.XIX TIEU LUAN MOI download : [e-mail] học thuyết triết học về tồn tại, là con đường khả dĩ nhất để làm sáng tỏ nội dung của khái niệm này. Ngay từ thời cổ đại, các nhà triết học đã có những suy tư nhằm phân biệt giữa bản thể và hiện tượng (tiếng Hy Lạp là phainomenon) trước kinh nghiệm về một thế giới đầy những mặt đối lập và mâu thuẫn. Trong khi bản thể thường được quan niệm là bản chất nội tại của sự vật, không nhận thức được một cách trực tiếp bằng các giác quan, thì hiện tượng được coi là sự phát triển (đầy mâu thuẫn và có thể tri giác được bằng kinh nghiệm) của bản thể. Hơn nữa, các nhà triết học cổ đại còn phân biệt cả "vẻ bề ngoài" hay "ánh hiện" so với bản thể: Họ coi nó là sự thể hiện trên bề mặt của bản thể và theo nghĩa đó, nó là sự thể hiện, sự bộc lộ không chân thực, ảo ảnh.

Bản thể luận được tách biệt ra từ các học thuyết về tồn tại của giới tự nhiên như là học thuyết về bản thân tồn tại ngay trong triết học Hy Lạp sơ kỳ, mặc dù bản thân thuật ngữ "bản thể luận" khi đó chưa được sử dụng. Pácmênít và các nhà triết học thuộc phái Elê tuyên bố chỉ có tư duy về tồn tại - sự thống nhất đồng loại, vĩnh cửu và bất biến - là tri thức chân thực. Họ nhấn mạnh tư duy về tồn tại không thể là tư duy sai lầm, rằng tư duy và tồn tại là đồng nhất. Những chứng minh cho bản chất nằm ngoài thời gian, nằm ngoài không gian và siêu cảm tính của tồn tại được coi là luận chứng lôgíc học đầu tiên trong lịch sử bản thể luận phương Tây.