PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bản đồ là công cụ quan trọng của nhà địa lý. “Nếu bản đồ địa lý chung cho ta thấy vị trí của một thứ gì đó trong không gian thì bản đồ chuyên đề lại cho ta một câu chuyện về nơi đó”1. Mặc dù, đây chưa phải là một định nghĩa đầy đủ và hoàn toàn chính xác về mặt khoa học so với nhiều định nghĩa về bản đồ - bản đồ chuyên đề đã có trên thế giới.
Song, nó cho ta một sự ví von sinh động giúp phân biệt bản đồ chuyên đề với bản đồ địa lý chung và cho ta thấy rõ vai trò của bản đồ chuyên đề trong việc thể hiện những biến đổi không gian phân bố địa lý theo từng lĩnh vực riêng biệt. Những biến đổi không gian bao gồm các hiện tương vật lý tự nhiên: thủy văn, khí hậu, thiên tai; các yếu tố kinh tế - xã hội như: thu nhập, dân số, tôn giáo, tuổi thọ, sức khỏe, bệnh tật…trên một khu vực địa lý tương đối hẹp có thể là một khu vực, quốc gia, vùng, thành phố hay một đơn vị lãnh thổ nhỏ hơn. Từ đó, cho thấy vai trò to lớn của bản đồ chuyên đề trong việc trực quan hóa các thông tin, số liệu thông qua hình ảnh và ký hiệu. Nó có mặt trong tất cả các lĩnh vực đời sống, vẽ nên bức tranh sinh động theo chủ đích của nhà làm bản đồ để kể một câu chuyện trên một lãnh thổ địa lý xác định, dựa trên các quy ước, thuật toán thật khoa học và cả nghệ thuật đẹp mắt.
Ngày nay, với sự giúp sức của công nghệ và các phần mềm hỗ trợ, sự phát triển đột phá của thế giới trong lĩnh vực công nghệ thông tin, đặc biệt với sự ra đời và phát triển rộng khắp của của Hệ thống thông tin Địa lý (Geographic Information System - GIS) đã hỗ trợ đắc lực cho công việc thành lập bản đồ. Nó đã góp phần tạo nên sự đa dạng trong việc lựa chọn cách thể hiện dữ liệu không gian khi thành lập các bản đồ chuyên đề, đáp ứng nhu cầu sử dụng trong các công tác chuyên môn khác nhau. Bản đồ công nghệ mới là một trong những đóng góp quan trọng vào sự đa dạng này. Với loại bản đồ này, các nguyên tắc làm bản đồ truyền thống có thể bị phá vỡ, không gian và thời gian bị biến đổi theo cách này hay cách khác.
Tuy nhiên, mọi sự phá cách đều dựa trên nguyên tắc khoa học và giúp nó mang hàm lượng thông tin nhiều hơn, sinh động hơn. Nếu xem bản đồ truyền thống là một bức tranh tĩnh thì các bản đồ này là các hình ảnh động biến đổi linh hoạt. Trong đó, Bản đồ tương tác đa thời gian là một ví dụ điển hình. Bản đồ này cho thấy tiến trình thay đổi không gian theo thời gian của 1 Theo website: http://maps.edu/Peterson/funda/Notes/Notes_Exam1/Maps&GIS.htm (2009), Maps & GIS.
3 một hay nhiều đối tượng địa lý.Người dùng có thể tương tác, giới hạn không gian và thời gian tìm kiếm thông tin đối tượng mà mình quan tâm… Điều mà bản đồ truyền thống không làm được. Trên thế giới, bản đồ tương tác đa thời gian đã được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi. Đặc biệt, ở các khía cạnh về tái hiện lịch sử: Lịch sử các cơn bão trên đại dương, lịch sử hình thành lãnh thổ, lịch sử di dân hay các dòng dịch chuyển kinh tế - xã hội khác. Ở Việt Nam, khái niệm bản đồ tương tác đa thời gianlà hoàn toàn mới mẻ khi chỉ có một vài nghiên cứu lý thuyết mô tả về nó và chưa có một nghiên cứu ứng dụng nào cho loại bản đồ này.
Đó là những lý do thúc đẩy đề tài “Xây dựng Bản đồ tương tác đa thời gian về di dân tự do ở Việt Nam từ năm 1975 đến nay” được thực hiện. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung Trực quan hóa tình hình di dân trong nước bằng bản đồ tương tác đa thời gian, qua đó giới thiệu một loại công cụ thành lập bản đồ mới có nhiều tính năng vượt trội trong việc trực quan hóa dữ liệu không gian. Mục tiêu cụ thể Tìm hiểu đặc điểm di dân tự do(DDTD) trong nước của người lao động Việt Nam từ 1975 đến nay.
Xây dựng Bản đồ tương tác đa thời gian về DDTD với các nội dung sau: Địa bàn xuất cư, nhập cư của người di dân. Đặc điểm, quy mô các luồng DDTD trong giai đoạn 1975 đến nay. Làm rõ thiết kế từ quá trình từ thiết kế xây dựng đến các hướng dẫn sử dụng bản đồ tương tác đa thời gian di dân và vai trò của loại bản đồ này. Phương pháp nghiên cứu Đề tài nghiên cứu được thực hiện dựa trên sự kết hợp của phương pháp nghiên cứu lý thuyết và phương pháp nghiên cứu ứng dụng.
Cả hai phương pháp này đã hỗ trợ lẫn nhau góp phần trực quan hóa thông tin tới người dùng thông qua sản phẩm ứng dụng được tạo thành. Sản phẩm tạo ra cho phép người dùng thoát khỏi sự “nhàm chán” khi chỉ nghiên cứu các báo cáo, văn bản lý thuyết mà đưa họ đến với sự chủ động hơn trong tiếp nhận thông tin: Quá trình tương tác lẫn nhau. Cụ thể, các phương pháp được sử dụng trong đề tài như sau: 4 3. Thu thập và xử lý dữ liệu Dữ liệu thứ cấp thuộc tính: Những con số thống kê, những văn bản báo cáo về di dân của các cơ quan có thẩm quyền, các cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở các giai đoạn: 1979, 1989, 1999, 2009 và các điều tra giữa kỳ 2005, 2014.
Các nghiên cứu chuyên ngành có uy tín là nguồn cung cấp thông tin có độ tin cậy mà nhóm nghiên cứu đã thu thập. Các số liệu thu thập được tiến hành xử lý bằng các bước sau: Tổng hợp và thống kê số liệu theo DDTD/di dân chính sách (DDCS) và số lượng di dân theo giai đoạn 5 năm từ 1975 đến 2014 (DDCS có 4 giai đoạn và DDTD có 8 giai đoạn). Lập bảng tính trên excel theo các trường cụ thể: Tên vùng đi, vùng đến, số lượng xuất cư, nhập cư, thời gian xuất nhập cư,… Dữ liệu thứ cấp không gian: Bao gồm dữ liệu Shapefile hành chính toàn thế giới và hành chính các cấp của Việt Nam được lấy từ các nguồn cung cấp dữ liệu GIS miễn phí: Diva_gis. Dữ liệu thu thập được tiến hành xử lý: Xây dựng lại dữ liệu hành chính Việt Nam theo vùng kinh tế có sự phân chia theo quy hoạch xây dựng vùng lãnh thổ do Bộ Xây dựng lập trình chính phủ phê duyệt.
Cập nhật quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa vào vùng Nam Trung Bộ Việt Nam. Cập nhật lại bảng thuộc tính của lớp bản đồ nền này để phù hợp với dữ liệu xây dựng Flow Maps. Từ những tóm tắt trên, các dữ liệu thứ cấp đã đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong việc là dữ liệu đầu vào để tạo ra các lớp dữ liệu sơ cấp cho đề tài nhằm xây dựng Flow Maps và bản đồ tương tác đa thời gian trên TimeMap. Xử lý và xây dựng dữ liệu thành lập bản đồ: Cụ thể: Dữ liệu Shapefile dạng đường được xây dựng từ lớp dữ liệu nền Bảy vùng kinh tế Việt Nam, thông qua công cụ XY to Line trên ArcGIS – là đầu vào xây dựng bản đồ dòng chảy (Flow Maps) cũng như xây dựng Bản đồ tương tác đa thời gian trên TimeMap.
Phương pháp thành lập bản đồ Nếu xem phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu là phương pháp xây dựng nội dung cho đề tài nghiên cứu thì phương pháp thành lập bản đồ chính là phương pháp xây dựng hình thức. Chính nó đã góp phần nhân lên gấp nhiều lần khả năng trực quan hóa và “tạo hứng thú” cho người dùng vào bản đồ được tạo ra so với các bản đồ tĩnh. Phương pháp thành lập bản đồ được sử dụng trong nghiên cứu gồm có: Phương pháp xây dựng bản đồ dòng chảy với công cụ XY to Line của phần mềm ArcGIS do ESRI phát triển. Phương pháp xây dựng bản đồ công nghệ mới: Bản đồ tương tác đa thời gian dựa trên TimeMap (gồm TMWin và TMJava): Phương pháp biên tập bản đồ trên TMWin và thể hiện, tương tác bản đồ trên TMJava Client.
Tổng quan tài liệu 4. Một số khái niệm có liên quan 4. Bản đồ công nghệ mới2 Hiện nay, bản đồ công nghệ mới là một thế hệ bản đồ chuyên đề theo xu hướng hiện đại. Với khả năng vượt trội của mình, bản đồ công nghệ mới có khả năng tăng gấp nhiều lần mức độ “trực quan hóa” trong thể hiện các đối tượng, hiện tượng địa lý, và tương tác với người dùng so với các bản đồ truyền thống – bản đồ tĩnh.
Bản đồ công nghệ mới được chia ra các loại như sau: Bản đồ động (Animated Maps): Gồm có bản đồ đa thời gian là bản đồ có tiến trình thay đổi trong không gian theo thời gian và bản đồ đa biến là bản đồ có sự biến động của các biến khác ngoài biến thời gian. Bản đồ tương tác (User-defined Maps) – là bản đồ cho phép người dùng tương tác với nó như: Lựa chọn dữ liệu, màu sắc, lớp hiển thị, chế độ Zoom,…theo cách người dùng mong muốn. Bản đồ đa tỉ lệ (Multi - scale Maps) là loại bản đồ có sử dụng phương pháp khái quát hóa và ký hiệu hóa một cách tối ưu nhất, nó cho phép người dùng có thể lựa chọn tỷ lệ phù hợp cho mình trên từng chế độ phóng to/ thu nhỏ của bản đồ. Bản đồ đa biến (Multivariate Maps) là bản đồ thể hiện đồng thời nhiều biến trên nhiều lĩnh vực khác nhau của một khu vực.
2 Văn Ngọc Trúc Phương, (2014), Giáo trình Thể hiện dữ liệu Địa lý 6 Cartogram: Gồm có Cartogram liên tục, Cartogram không liên tục, Cartogram tròn, Cartogram không liên tục và chồng lên nhau, Cartogram dạng đường. Bản đồ đa phương tiện (Multimedia Maps) là bản đồ có chứa các tệp ảnh động, âm thanh, video,…nhằm tăng tính sinh động và trực quan cho người dùng. Webmap/ web atlas Một số hình ảnh minh họa các loại bản đồ: Hình 1: Bản đồ động – Animated Maps Hình 2: Bản đồ Cartogram Hình 3: Bản đồ tương tác (User-defined Maps) 7 Hình 4: Web Atlas Hình 5: Bản đồ đa tỉ lệ (Multi - Scale Maps) Hình 6: Bản đồ đa biến (Multivariate Maps) 8 Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu các tài liệu về bản đồ công nghệ mới, đề tài nghiên cứu quyết định xây dựng bản đồ công nghệ mới: Bản đồ tương tác đa thời gian.
