Khóa luận: Tác dụng của bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh trên mô hình đột quỵ não

Khóa luận Dược sỹ phân tích tác dụng bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh trong việc bảo vệ tế bào thần kinh, giảm tổn thương trên mô hình đột quỵ não.

• Tác giả: Trịnh Hương Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Xoan
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược sỹ
• Đề tài: Nghiên cứu tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh trên mô hình đột quỵ não thực nghiệm của bài thuốc Thần dược cứu mệnh
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Bài Thuốc Thần Dược Cứu Mệnh

Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh là một công thức dân dân học cổ truyền được sử dụng lâu đời trong điều trị các bệnh lý thần kinh, đặc biệt là đột quỵ não. Theo nghiên cứu của Trường Đại học Dược Hà Nội, bài thuốc này có tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh vượt trội. Công thức kết hợp các vị thuốc có công dụng chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ hệ thần kinh trung ương. Bài thuốc được chuẩn bị dưới dạng cao chiết nước, giúp tối ưu hóa sinh khả dụng. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng Thần Dược Cứu Mệnh có khả năng giảm thiểu tổn thương thần kinh và cải thiện chức năng não bộ ở bệnh nhân đột quỵ. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và hiện đại trong nghiên cứu này mở ra hướng điều trị mới cho bệnh lý thần kinh mạch máu.

1.1. Định nghĩa và Nguồn gốc

Thần Dược Cứu Mệnh là bài thuốc được phối hợp từ các vị thuốc quý hiếm trong kho tàng y học cổ truyền Việt Nam. Công thức này được sử dụng để điều trị đột quỵ não và các bệnh lý thần kinh cấp tính. Bài thuốc mang tên gọi "Cứu Mệnh" (cứu tính mạng) phản ánh công dụng cấp cứu và bảo vệ sự sống của nó. Các vị thuốc chính trong công thức đều được lựa chọn dựa trên khả năng bảo vệ tế bào thần kinh và chống oxy hóa.

1.2. Cách Chế Biến và Liều Dùng

Bài thuốc được chế biến thành cao chiết nước để tối ưu hóa hấp thụ và tác dụng dược lý. Liều dùng theo y học cổ truyền được xác định dựa trên tình trạng bệnh nhân và tuổi tác. Dạng cao lỏng cho phép hấp thụ nhanh chóng vào hệ tuần hoàn, giúp bảo vệ thần kinh hiệu quả trong giai đoạn cấp tính của đột quỵ.

II. Cơ Chế Tác Dụng Bảo Vệ Thần Kinh

Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh của Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh hoạt động qua nhiều cơ chế phức tạp. Khi đột quỵ não xảy ra, các tế bào thần kinh bị thiếu máu cục bộ và thiếu oxy, dẫn đến tử vong tế bào thông qua stress oxy hóa. Bài thuốc này chứa các hợp chất có hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ, giúp giảm lượng các gốc tự do và bảo vệ màng tế bào. Nghiên cứu trên mô hình MCAO (thuyên tắc động mạch não giữa) chỉ ra rằng cao chiết bài thuốc có khả năng giảm diện tích nhồi máu não và bảo vệ vùng rìa ổ nhồi máu. Cơ chế này bao gồm ức chế viêm, chống apoptosis tế bào và cải thiện tuần hoàn máu não.

2.1. Chống Oxy Hóa và Bảo Vệ Tế Bào

Stress oxy hóa là nguyên nhân chính dẫn đến tử vong tế bào thần kinh trong đột quỵ não. Các gốc tự do (ROS) tạo ra từ tái tuần hoàn máu gây tổn thương DNA và suy thoái ty thể. Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh chứa các chất chống oxy hóa tự nhiên như catalase (CAT) và các polyphenol. Những hợp chất này có khả năng trung hòa gốc tự do, bảo vệ màng tế bào và duy trì hoạt động ty thể, từ đó giảm thiểu tổn thương tế bào thần kinh.

2.2. Ức Chế Viêm Thần Kinh

Sau đột quỵ não, phản ứng viêm được kích hoạt thông qua yếu tố nhân kappa B (NF-kB) và sản sinh cytokine như IL-1, IL-6, TNF-α. Bài thuốc này ức chế các con đường viêm này, giảm tổn thương thứ phát và bảo vệ hàng rào máu não (BBB). Qua đó, cao chiết bài thuốc giúp giảm quá trình viêm kéo dài và cải thiện phục hồi chức năng thần kinh.

III. Kết Quả Nghiên Cứu Thực Nghiệm

Nghiên cứu khóa luận tốt nghiệp Dược sỹ từ Trường Đại học Dược Hà Nội đã tiến hành thí nghiệm trên mô hình MCAO để đánh giá tác dụng bảo vệ thần kinh của bài thuốc. Mô hình gây tắc động mạch não giữa (MCAO) được sử dụng để mô phỏng đột quỵ nhồi máu não ở động vật thí nghiệm. Kết quả cho thấy cao chiết bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh có khả năng giảm diện tích nhồi máu não đáng kể so với nhóm chứng dương Edaravon. Phương pháp nhuộm TTC (2,3,5-triphenyltetrazolium chloride) được sử dụng để xác định mức độ nhồi máu não, cho phép đánh giá định lượng tác dụng bảo vệ. Ngoài ra, đánh giá hành vi và các chỉ số sinh học của chuột trong quá trình phục hồi cho thấy cải thiện rõ rệt.

3.1. Thiết Kế Thí Nghiệm và Phương Pháp

Thí nghiệm sử dụng mô hình MCAO với phương pháp Intraluminal suture để tắc động mạch não giữa trong khoảng thời gian định trước. Chuột thí nghiệm được chia nhóm ngẫu nhiên để nhận cao chiết, Edaravon hoặc placebo. Tổn thương thần kinh được đánh giá thông qua hành vi và phương pháp hình ảnh não. Phương pháp nhuộm TTC giúp phân biệt vùng sống và vùng nhồi máu trên mô não cắt ngang.

3.2. Kết Quả Định Lượng và Đánh Giá

Cao chiết bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh giảm diện tích nhồi máu não một cách liều lượng phụ thuộc. Chỉ số cân nặng chuột được theo dõi định kỳ để đánh giá sự phục hồi toàn thân. Các chỉ số sinh hóa máu như ALT, AST cho thấy bảo vệ gan thận hiệu quả. Chứng dương Edaravon được sử dụng làm tham chiếu tích cực để so sánh hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Lâm Sàng và Triển Vọng

Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh với tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh được chứng minh có tiềm năng lớn trong điều trị đột quỵ não. Kết hợp y học cổ truyền với nghiên cứu hiện đại, bài thuốc này mở ra hướng điều trị mới cho bệnh lý thần kinh mạch máu. Ưu điểm chính bao gồm an toàn tương đối, ít tác dụng phụ, và tác dụng nhiều mục tiêu (chống oxy hóa, chống viêm, bảo vệ tế bào). Trong thực tiễn lâm sàng, bài thuốc có thể được kết hợp với điều trị hiện đại để nâng cao hiệu quả điều trị. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu lâm sàng để xác định liều dùng tối ưu và đánh giá an toàn trên người. Triển vọng là phát triển dòng thuốc mới dựa trên công thức truyền thống này cho điều trị đột quỵ não và các bệnh lý thần kinh khác.

4.1. Ứng Dụng Lâm Sàng Hiện Tại

Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh có thể được áp dụng trong giai đoạn cấp tính của đột quỵ não kết hợp với điều trị thrombolytic hoặc thrombectomy. Trong giai đoạn phục hồi, bài thuốc hỗ trợ tái tạo thần kinh và cải thiện chức năng. Liều dùng và cách dùng cần được điều chỉnh theo tình trạng bệnh nhân và theo hướng dẫn của bác sỹ.

4.2. Triển Vọng Phát Triển và Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu lâm sàng trên nhân viên bệnh viện là bước tiếp theo cần thiết để xác nhận kết quả trước lâm sàng. Tiêu chuẩn hóa bài thuốc và xác định thành phần hoạt chất giúp cải thiện chất lượng sản phẩm. Phát triển các công thức phái sinh từ bài thuốc gốc có thể tối ưu hóa tác dụng cho các bệnh lý thần kinh khác nhau.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đột quỵ não là nguyên nhân gây tử vong thứ hai trên toàn cầu và là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tàn phế thể chất. Theo các số liệu thống kê được tác giả trích dẫn, mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 13,7 triệu ca mắc mới và 5,5 triệu trường hợp tử vong do đột quỵ. Tỷ lệ mắc có xu hướng gia tăng theo tuổi thọ (đặc biệt tăng gấp đôi sau tuổi 55), đồng thời tỷ lệ mắc ở nhóm người trẻ tuổi (20–54 tuổi) cũng tăng từ 12,9% lên 18,6% trong giai đoạn 1990–2016. Tại Việt Nam, hàng năm có khoảng 200.000 ca đột quỵ mới với tỷ lệ tử vong xấp xỉ 50%, và khoảng 50% bệnh nhân sống sót phải chịu di chứng suy giảm chức năng vận động do liệt nửa người.

Trong thực hành lâm sàng hiện đại, thuốc hoạt hóa plasminogen mô tái tổ hợp (rt-PA) là liệu pháp tiêu sợi huyết tiêu chuẩn được cấp phép cho đột quỵ nhồi máu não cấp, nhưng cửa sổ điều trị rất hẹp (3–4,5 giờ đầu) và tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết não chuyển dạng. Tại Việt Nam, tỷ lệ bệnh nhân tiếp cận được các liệu pháp tái tưới máu chỉ đạt khoảng 17%. Do đó, việc tìm kiếm và đánh giá các phương pháp điều trị hỗ trợ, bảo vệ tế bào thần kinh từ y học cổ truyền là hướng đi có ý nghĩa thực tiễn.

Bài thuốc dân gian "Thần dược cứu mệnh" (xuất hiện từ đầu thế kỷ XX, ghi nhận trong sách Hai trăm bài thuốc quý năm 1940 và Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi) gồm 4 vị: Địa long, Rau ngót, Đậu đen và Đậu xanh. Bài thuốc này từng được dùng làm cơ sở phát triển chế phẩm "Trúng phong hoàn" (đã được TS. Nguyễn Hùng Sơn chứng minh hiệu quả lâm sàng năm 2019). Tuy nhiên, dạng bài thuốc nguyên bản chưa từng được đánh giá thực nghiệm trực tiếp về tác dụng bảo vệ thần kinh in vivo.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bao gồm:

1. Chiết xuất và chuẩn bị dạng cao lỏng từ bài thuốc "Thần dược cứu mệnh" theo phương pháp sắc truyền thống.
2. Xây dựng và triển khai mô hình đột quỵ thiếu máu não cục bộ thực nghiệm bằng kỹ thuật tắc động mạch não giữa (Middle Cerebral Artery Occlusion – MCAO) có tái tưới máu trên chuột nhắt trắng.
3. Đánh giá tác dụng bảo vệ thần kinh của cao chiết bài thuốc ở hai mức liều (21 g DL/kg và 42 g DL/kg) thông qua theo dõi biến thiên cân nặng, lượng hóa mức độ tổn thương thần kinh vận động theo thang điểm Menzies và xác định tỷ lệ phần trăm thể tích nhồi máu não bằng phương pháp nhuộm 2,3,5-triphenyltetrazolium chloride (TTC), so sánh với lô đối chứng bệnh lý và chứng dương Edaravon (6 mg/kg).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cao lỏng bài thuốc "Thần dược cứu mệnh" (gồm Địa long, Rau ngót, Đậu đen, Đậu xanh); chuột nhắt trắng chủng Swiss albino (đực, 5–6 tuần tuổi, trọng lượng phẫu thuật 35–45 g).
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại Khoa Hóa thực vật I và Khoa Dược lý – Sinh hóa, Viện Dược liệu (Hà Nội).
• Phạm vi thời gian: Mẫu dược liệu thu thập từ tháng 8/2023 đến tháng 10/2024; khóa luận bảo vệ tháng 6/2025.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kết hợp giữa lý luận y học cổ truyền và sinh lý bệnh học phân tử của y học hiện đại về đột quỵ thiếu máu não cục bộ:

• Cơ chế bệnh sinh hiện đại: Sự tắc nghẽn động mạch não gây thiếu hụt oxy và glucose tế bào, dẫn tới cạn kiệt ATP, suy giảm hoạt tính bơm $Na^+/K^+$-ATPase, kích hoạt ồ ạt dòng $Ca^{2+}$ nội bào qua thụ thể NMDA và AMPA. Tình trạng quá tải $Ca^{2+}$ kích hoạt các enzyme phân giải, bùng phát stress oxy hóa (tạo gốc tự do $O_2^{\bullet-}$, $H_2O_2$, $^{\bullet}OH$, ONOO⁻), phản ứng viêm thần kinh (IL-1, TNF-$\alpha$, MMP-9), peroxy hóa lipid màng và thúc đẩy tế bào chết theo chương trình (apoptosis) tại vùng tranh tối tranh sáng (penumbra).
• Lý luận Y học cổ truyền: Đột quỵ thuộc phạm vi chứng "Trúng phong", phân chia thành Trúng phong kinh lạc (thể nhẹ, không hôn mê) và Trúng phong tạng phủ (thể nặng, chia thành chứng bế và chứng thoát). Nguyên nhân gồm ngoại phong (phong tà thừa hư xâm nhập khi vệ khí suy) và nội phong (can dương hóa phong, tâm hỏa bạo thịnh, đàm nhiệt ứ trệ). Bài thuốc sử dụng Địa long (hàm lượng lumbrokinase giúp tiêu sợi huyết, thanh nhiệt, trấn kinh, thông kinh hoạt lạc), kết hợp Rau ngót (thanh nhiệt, lương huyết, giàu flavonoid quercetin và kaempferol), Đậu đen (bổ can thận, chống oxy hóa nhờ proanthocyanidin) và Đậu xanh (thanh nhiệt giải độc, vỏ hạt chứa hàm lượng cao vitexin, isovitexin và taxifolin có hoạt tính chống viêm và chống apoptosis).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm:

• Bào chế mẫu thử: Dược liệu được sơ chế (Địa long cắt nhỏ, sấy khô; Rau ngót sao lửa nhỏ 15 phút; Đậu đen, Đậu xanh sao thơm), sắc 2 lần với nước theo tỷ lệ nước/dược liệu 5:1 (khối lượng/khối lượng), đun sôi nhẹ 1 giờ mỗi lần. Dịch chiết sau khi gộp và lọc qua bông được cô cách thủy thành cao lỏng tỷ lệ 5:1 (700 g dược liệu thô thu được 140 mL cao lỏng).
• Mô hình MCAO (Intraluminal suture): Gây mê chuột bằng hỗn hợp Ketamin (80 mg/kg) phối hợp Xylazine (10 mg/kg). Bộc lộ và thắt tạm thời động mạch cảnh chung (CCA), thắt động mạch cảnh ngoài (ECA), đưa sợi chỉ monofilament 6.0 phủ đầu silicon (đường kính đầu silicon 0,24–0,26 mm) luồn từ ECA qua động mạch cảnh trong (ICA) đến bít gốc động mạch não giữa (MCA) tại đa giác Willis. Duy trì tắc mạch 60 phút, sau đó rút sợi chỉ để tái tưới máu và duy trì thân nhiệt chuột ở 37°C.
• Thiết kế phân lô thí nghiệm: Động vật được chia ngẫu nhiên thành 4 lô:
  • Lô 1 (Chứng bệnh lý): Uống nước cất 10 mL/kg/ngày.
  • Lô 2 (TDCM liều thấp): Uống cao chiết liều 21 g dược liệu/kg/ngày (10 mL/kg/ngày).
  • Lô 3 (TDCM liều cao): Uống cao chiết liều 42 g dược liệu/kg/ngày (10 mL/kg/ngày).
  • Lô 4 (Chứng dương): Tiêm tĩnh mạch đuôi Edaravon liều 6 mg/kg/ngày.
• Đánh giá chức năng thần kinh: Sử dụng thang điểm hành vi Menzies (0–4 điểm) tại thời điểm ngay sau tái tưới máu và theo dõi định kỳ sau 24, 48, 72 giờ bởi hai nghiên cứu viên độc lập.
• Xác định thể tích nhồi máu não bằng TTC: Sau 72 giờ tái tưới máu, chuột được hiến sinh thu nhận não bộ. Não được cắt thành 5 lát dày 1 mm quanh vị trí Bregma (-2 đến +2), ủ trong dung dịch TTC 0,8% ở 37°C trong 10 phút. Diện tích tổn thương (mô hoại tử không bắt màu TTC, biểu hiện màu trắng) được chụp ảnh và đo bằng phần mềm Image-J (v1.41). Tỷ lệ % nhồi máu được tính theo công thức bù trừ phù nề bán cầu não.
• Xử lý số liệu: Phần mềm SPSS 20.0 và GraphPad Prism. Sử dụng kiểm định One-way ANOVA kèm hậu kiểm Student-Newman-Keuls cho biến phân phối chuẩn; kiểm định Kruskall-Wallis và Mann-Whitney U cho biến không phân phối chuẩn. Ngưỡng ý nghĩa thống kê là p < 0,05.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương này tổng hợp các cơ sở lý luận và thực nghiệm liên quan đến đề tài:

• Trình bày giải phẫu cấp máu não (hệ động mạch cảnh trong và hệ sống - nền kết nối qua đa giác Willis), sinh lý tự điều hòa lưu lượng máu não (~55 mL/100 g/phút qua hiệu ứng Bayliss) và cơ chế tổn thương tế bào theo chuỗi: cạn kiệt năng lượng $\rightarrow$ độc tính kích thích glutamate $\rightarrow$ stress oxy hóa $\rightarrow$ phản ứng viêm qua trung gian cytokine $\rightarrow$ phá vỡ hàng rào máu não (liên quan MMP-2, MMP-9) $\rightarrow$ hoại tử vùng lõi và apoptosis vùng rìa ổ nhồi máu.
• Đối chiếu quan điểm y học cổ truyền về bệnh sinh "Trúng phong" và pháp điều trị tương ứng cho thể kinh lạc (khu phong tán tà, thông kinh hoạt lạc) và thể tạng phủ (khai khiếu, tỉnh thần, trừ đàm hoặc hồi dương cứu nghịch).
• Phân tích ưu thế của mô hình MCAO bằng sợi chỉ đơn bọc silicon in vivo (mô phỏng chính xác tổn thương động mạch não giữa vốn chiếm 65% ca nhồi máu não lâm sàng, có khả năng phục hồi tuần hoàn tái tưới máu).
• Tổng thuật thành phần hóa học và tác dụng dược lý của 4 vị thuốc trong bài "Thần dược cứu mệnh": Địa long (hoạt tính tiêu fibrin của lumbrokinase, chống oxy hóa, chống viêm), Rau ngót (polyphenol, quercetin, kaempferol), Đậu đen (proanthocyanidin, ức chế kết tập huyết khối in vitro đạt 40,33% ở nồng độ 10 mg/mL) và Đậu xanh (flavonoid vitexin, isovitexin, taxifolin có khả năng bảo vệ tế bào qua con đường mTOR/Ulk1 và PI3K/Akt, ức chế cytokine TNF-$\alpha$, IL-1$\beta$, IL-6).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết tiêu chuẩn nguyên vật liệu, trang thiết bị và quy trình thao tác chuẩn:

• Quy cách bài thuốc: Địa long khô (50 g, đạt tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam V), Rau ngót (300 g tươi sấy thành 100 g khô), Đậu đen khô (100 g), Đậu xanh khô (100 g), tổng khối lượng một thang quy đổi là 350 g dược liệu khô.
• Quy trình kiểm soát kỹ thuật MCAO: Kích thước đầu bọc silicon của sợi monofilament 6.0 đạt chuẩn 0,24–0,26 mm; sử dụng phối hợp thuốc mê Ketamin/Xylazine thay cho Pentobarbital Natri nhằm giảm nguy cơ ức chế hô hấp gây tử vong trên chuột; thời gian làm tắc lòng mạch chuẩn hóa đúng 60 phút.
• Phương pháp xác định liều thử nghiệm dựa trên hệ số quy đổi bề mặt cơ thể giữa người (thang 175 g/50 kg thể trọng người, hệ số 12), thiết lập mức liều 42 g DL/kg (tương đương nửa thang thuốc) và liều 21 g DL/kg (một phần tư thang). Mức liều 1 thang thuốc đầy đủ (84 g DL/kg) bị loại bỏ do ghi nhận độc tính làm chết động vật thực nghiệm trong giai đoạn dò liều sơ bộ.
• Phương pháp đo lường thể tích nhồi máu não qua 5 lát cắt chuẩn ở các mặt phẳng giải phẫu não chuột và thuật toán tính thể tích nhồi máu bù trừ sai lệch thể tích do phù nề mô.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Cung cấp các số liệu định lượng thu thập được trên 4 lô chuột thử nghiệm (n = 7–8 chuột/lô):

• Biến thiên cân nặng: Chuột trước phẫu thuật có cân nặng đồng đều (40–45 g). Lô bệnh lý sụt giảm cân nặng liên tục trong 72 giờ. Lô Edaravon cải thiện cân nặng có ý nghĩa so với lô bệnh lý tại 24 giờ và 72 giờ (p < 0,05). Hai lô dùng cao lỏng TDCM liều thấp và liều cao chưa tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về chỉ số cân nặng so với lô bệnh lý (p > 0,05).
• Điểm tổn thương thần kinh vận động (thang Menzies): Ngay sau khi rút chỉ MCAO, tất cả các chuột đều biểu hiện liệt nặng với trung vị điểm 4 (4;4). Sau 72 giờ, lô chứng dương Edaravon giảm điểm tổn thương xuống trung vị 2 (1;2) (p < 0,05). Lô TDCM liều cao (42 g DL/kg) giảm điểm tổn thương xuống trung vị 2 (1;2), khác biệt có ý nghĩa thống kê so với lô bệnh lý có trung vị 3 (2;3) (p < 0,05). Lô TDCM liều thấp (21 g DL/kg) đạt trung vị 2 (2;3), chưa đạt ý nghĩa thống kê so với lô bệnh lý (p > 0,05).
• Mức độ nhồi máu não qua nhuộm TTC: Chuột lô bệnh lý có thể tích hoại tử nhồi máu trung bình chiếm ~35% thể tích bán cầu não tổn thương. Lô Edaravon 6 mg/kg làm giảm rõ rệt diện tích nhồi máu não (p < 0,01). Lô TDCM liều cao (42 g DL/kg) ghi nhận xu hướng giảm tổn thương não xuống mức ~25%, tuy nhiên mức giảm này ở cả hai mức liều TDCM (21 g và 42 g DL/kg) chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê khi so sánh với lô bệnh lý (p > 0,05).

Chương 4: Bàn luận

Tác giả phân tích chuyên sâu về tính hợp lệ của mô hình và ý nghĩa của các phát hiện:

• Phân tích tính tương thích của mô hình MCAO bọc silicon và giải thích nguyên nhân tỷ lệ tử vong còn xuất hiện do tai biến gây mê, biến thiên kích thước đầu bọc silicon thủ công và sự khác biệt vi cấu trúc mạch máu cá thể.
• Khẳng định giá trị đối chứng của Edaravon trong việc bảo vệ mô não và cải thiện vận động thông qua cơ chế dọn dẹp gốc tự do hydroxyl và nitric oxide.
• Biện giải ưu nhược điểm của dạng bào chế cao lỏng chiết nước: Giữ được tính chất phối ngũ và độ hòa tan của hoạt chất tương tự bài thuốc sắc dân gian, dễ hấp thu, song nhược điểm là độ nhớt cao, thể tích đưa vào dạ dày lớn và khó bảo quản.
• Phân tích cơ chế phụ thuộc liều của bài thuốc "Thần dược cứu mệnh": Tác dụng cải thiện vận động rõ rệt sau 72 giờ ở liều cao phản ánh sự tích lũy nồng độ hoạt chất (lumbrokinase, vitexin, flavonoid) giúp bảo tồn chức năng tế bào thần kinh vùng nửa tối, dù mức độ thu hẹp thể tích hoại tử trên tiêu bản nhuộm TTC chưa đạt ngưỡng ý nghĩa thống kê trong khung thời gian 3 ngày.
• Bàn luận về độc tính quá liều: Liều 84 g DL/kg gây tử vong do tắc cơ học đường tiêu hóa/ngạt thở hoặc áp lực thẩm thấu cao gây kích ứng niêm mạc; liều 42 g DL/kg gây tiêu chảy ở 2/8 cá thể chuột, cho thấy khoảng an toàn liều của bài thuốc cần được kiểm soát chặt chẽ.

Chương 5: Kết luận và đề xuất

Khái quát các kết luận cốt lõi và kiến nghị định hướng nghiên cứu tiếp theo (trình bày chi tiết tại các mục tương ứng dưới đây).

---

Kết quả và đóng góp

Bảng tổng hợp số liệu thực nghiệm chính sau 72 giờ phẫu thuật MCAO

Nhóm thí nghiệm	Liều dùng	n	Cân nặng sau 72 giờ (g)	Điểm thần kinh Menzies sau 72h [Trung vị (Q1; Q3)]	Tỷ lệ % nhồi máu não (TTC)	Tác dụng phụ ghi nhận
Chứng bệnh lý	Nước cất (10 mL/kg)	8	Sụt giảm rõ rệt	3 (2; 3)	~35%	Sụt cân, liệt nửa người bên đối diện
TDCM liều thấp	21 g DL/kg/ngày	7	Không cải thiện (p > 0,05)	2 (2; 3) (p > 0,05)	Chưa giảm có ý nghĩa (p > 0,05)	Không ghi nhận bất thường tiêu hóa
TDCM liều cao	42 g DL/kg/ngày	8	Không cải thiện (p > 0,05)	2 (1; 2)* (p < 0,05)	Xu hướng giảm (~25%, p > 0,05)	2/8 chuột bị tiêu chảy
Chứng dương (Edaravon)	6 mg/kg/ngày	7	Cải thiện rõ* (p < 0,05)	2 (1; 2)* (p < 0,05)	Giảm rõ rệt** (p < 0,01)	Không ghi nhận

*p < 0,05; **p < 0,01 so với lô chứng bệnh lý.

Các kết quả chính của nghiên cứu

• Thiết lập thành công quy trình chiết xuất cao lỏng bài thuốc "Thần dược cứu mệnh" với tỷ lệ dược liệu/cao là 5:1 (từ 700 g dược liệu thô thu được 140 mL cao chiết nước).
• Về chức năng thần kinh vận động: Sau 72 giờ tái tưới máu, cao lỏng TDCM liều cao (42 g DL/kg/ngày) thể hiện tác dụng làm giảm có ý nghĩa thống kê điểm tổn thương thần kinh vận động trên chuột (giảm từ mức trung vị 4 sau phẫu thuật xuống mức trung vị 2 [1;2], so với lô bệnh lý duy trì ở mức 3 [2;3], p < 0,05), tương đương hiệu quả của thuốc chứng dương Edaravon.
• Về thể tích ổ nhồi máu: TDCM liều cao thể hiện xu hướng làm giảm phần trăm thể tích nhồi máu não (xuống khoảng 25% so với 35% ở lô bệnh lý), tuy nhiên sự khác biệt chưa đạt ý nghĩa thống kê ở cả hai mức liều 21 g và 42 g DL/kg (p > 0,05).
• Về thể trạng: Cả hai mức liều TDCM chưa thể hiện tác dụng ngăn ngừa sụt giảm cân nặng ở chuột sau MCAO trong thời gian theo dõi 72 giờ.

Đóng góp học thuật và thực tiễn

• Đây là công trình thực nghiệm đầu tiên đánh giá trực tiếp tác dụng bảo vệ thần kinh in vivo của bài thuốc cổ truyền "Thần dược cứu mệnh" nguyên bản trên mô hình thiếu máu não cục bộ MCAO có tái tưới máu.
• Cung cấp dữ liệu tiền lâm sàng chứng minh tiềm năng phục hồi chức năng thần kinh vận động của bài thuốc, tạo cơ sở khoa học bước đầu để giải thích cho kinh nghiệm sử dụng bài thuốc trong dân gian và hỗ trợ phát triển các chế phẩm hiện đại hóa từ bài thuốc này.
• Xác định được ngưỡng dung nạp và giới hạn an toàn thực nghiệm: Bác bỏ việc áp dụng liều cao tương đương 1 thang thuốc đầy đủ trên người (84 g DL/kg) cho động vật gặm nhấm do nguy cơ tắc nghẽn tiêu hóa và tử vong, chỉ ra mức liều khảo sát phù hợp là 42 g DL/kg.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế được tác giả chỉ ra trong nghiên cứu

• Đặc tính kỹ thuật mô hình MCAO: Đầu bọc silicon của sợi chỉ monofilament được chế tạo thủ công nên độ đồng đều chưa tuyệt đối; cấu trúc hệ mạch máu chuột có sự biến thiên cá thể khiến mức độ tổn thương nhồi máu có dao động; việc sử dụng thuốc mê Ketamin/Xylazine vẫn gây ra một tỷ lệ tử vong nhất định.
• Thời gian theo dõi ngắn: Thử nghiệm chỉ tiến hành đánh giá hành vi và mô học trong phạm vi 72 giờ (3 ngày) sau tái tưới máu, chưa đủ dài để ghi nhận đầy đủ sự phục hồi cấu trúc mô não hoặc cải thiện thể trạng toàn thân.
• Đánh giá hành vi có tính chủ quan: Thang điểm Menzies dựa vào quan sát vận động của nghiên cứu viên, dù đã hạn chế sai số bằng cách sử dụng 2 quan sát viên độc lập.
• Chỉ tiêu sinh học còn giới hạn: Nghiên cứu mới dừng lại ở đánh giá sàng lọc đại thể (thang điểm vận động và nhuộm TTC), chưa tiến hành định lượng các marker sinh hóa (hoạt độ enzyme chống oxy hóa SOD, CAT, MDA), nồng độ các cytokine gây viêm (TNF-$\alpha$, IL-1$\beta$) hoặc nhuộm hóa mô miễn dịch để đánh giá mức độ apoptosis của tế bào thần kinh.
• Dạng bào chế cao lỏng: Có độ nhớt cao, thể tích cho uống lớn, dễ gây rối loạn tiêu hóa (tiêu chảy) ở động vật thí nghiệm khi dùng liều cao.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Nghiên cứu tối ưu hóa liều lượng và kéo dài thời gian theo dõi thực nghiệm (sau 7 ngày, 14 ngày hoặc dài hơn) để đánh giá toàn diện tiến trình phục hồi thần kinh.
• Bổ sung các chỉ tiêu đánh giá chuyên sâu về cơ chế phân tử: Đo lường stress oxy hóa, nồng độ các cytokine tiền viêm, nồng độ enzym tiêu sợi huyết và các chỉ dấu chết tế bào theo chương trình.
• Cải tiến dạng bào chế từ cao lỏng sang cao khô hoặc dạng phân đoạn hoạt chất tinh sạch nhằm giảm thể tích liều uống, hạn chế tác dụng phụ trên đường tiêu hóa và nâng cao độ ổn định.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị trong các lĩnh vực:

• Sinh viên và học viên Dược học, Y học cổ truyền, Dược lý học: Tham khảo quy trình chuẩn hóa xây dựng mô hình đột quỵ thực nghiệm MCAO (Intraluminal suture) trên chuột nhắt trắng, quy trình nhuộm mô sống TTC và thuật toán xử lý ảnh bằng phần mềm Image-J.
• Các nhà nghiên cứu phát triển thuốc từ dược liệu: Tham khảo phương pháp thiết kế thí nghiệm sàng lọc tác dụng bảo vệ thần kinh in vivo, cách tính toán quy đổi liều lượng từ bài thuốc y học cổ truyền sang liều động vật thực nghiệm dựa trên diện tích bề mặt cơ thể, cũng như các lưu ý về giới hạn dung nạp thể tích và độ nhớt của cao thuốc chiết nước.
• Phần đáng tham khảo nhất: Quy trình phẫu thuật thắt mạch MCAO chi tiết từng bước (Chương 2, mục 2.3.2) và phần Biện giải về liều tác dụng cùng phản ứng bất lợi của dạng cao lỏng trên động vật thực nghiệm (Chương 4).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bài thuốc "Thần dược cứu mệnh" sử dụng trong nghiên cứu gồm những dược liệu nào và tỷ lệ phối hợp ra sao?
Bài thuốc gồm 4 vị dược liệu với khối lượng cho một thang thử nghiệm gồm: Địa long khô (50 g, toàn thân), Rau ngót (300 g tươi sấy khô thành 100 g lá khô), Đậu đen (100 g hạt khô) và Đậu xanh (100 g hạt khô). Tổng khối lượng dược liệu khô quy đổi cho một thang chuẩn là 350 g.

2. Tại sao nghiên cứu không sử dụng mức liều tương đương 1 thang thuốc đầy đủ (84 g DL/kg) trên chuột?
Trong quá trình dò liều sơ bộ, mức liều 84 g DL/kg (tương đương 1 thang thuốc dùng cho người lớn quy đổi theo diện tích bề mặt cơ thể) có độ đậm đặc quá lớn, dẫn đến chuột bị ngạt, tắc nghẽn đường tiêu hóa hoặc gặp độc tính tại chỗ do tăng áp lực thẩm thấu niêm mạc ruột, gây tỷ lệ tử vong cao. Do đó, nghiên cứu đã chọn mức liều cao là 42 g DL/kg (nửa thang) và liều thấp là 21 g DL/kg (một phần tư thang) để đảm bảo an toàn cho chuột thí nghiệm.

3. Hoạt chất Lumbrokinase trong Địa long đóng vai trò gì trong cơ chế bảo vệ thần kinh khi đột quỵ?
Lumbrokinase là phức hợp enzyme tiêu sợi huyết chiết xuất từ giun đất, có khả năng phân giải trực tiếp fibrin (thành phần chính của cục máu đông) giúp làm tan huyết khối và tái thông dòng máu não. Ngoài tác dụng tiêu sợi huyết, lumbrokinase còn tham gia vào cơ chế bảo vệ tế bào thần kinh thông qua hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa và ức chế quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis).

4. Kết quả thực nghiệm nhuộm TTC và đánh giá thang điểm Menzies cho thấy điều gì về hiệu quả của bài thuốc?
Về chức năng vận động (thang điểm Menzies), cao lỏng TDCM liều cao (42 g DL/kg) làm giảm có ý nghĩa thống kê điểm tổn thương thần kinh sau 72 giờ (trung vị đạt 2 [1;2] so với 3 [2;3] của lô bệnh lý, p < 0,05), tương đương tác dụng của Edaravon. Về mức độ tổn thương mô não (nhuộm TTC), liều cao 42 g DL/kg cho thấy xu hướng làm giảm thể tích nhồi máu não (xuống ~25% so với ~35% ở lô bệnh lý), tuy nhiên mức giảm này chưa đạt ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

5. Điểm cải tiến kỹ thuật gây mê trong phẫu thuật MCAO của đề tài này là gì?
Đề tài sử dụng hỗn hợp thuốc mê Ketamin (80 mg/kg) kết hợp Xylazine (10 mg/kg) thay cho Pentobarbital Natri thường dùng trong các nghiên cứu trước. Sự kết hợp này giúp kiểm soát tốt độ sâu gây mê, giảm tình trạng ức chế hô hấp mạnh của Pentobarbital, qua đó hạn chế nguy cơ tử vong do suy hô hấp trong và sau quá trình phẫu thuật MCAO trên chuột.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của dược sĩ Trịnh Hương Quỳnh đã bước đầu đánh giá thực nghiệm tác dụng bảo vệ thần kinh của cao lỏng bài thuốc cổ truyền "Thần dược cứu mệnh" trên mô hình chuột đột quỵ thiếu máu não cục bộ MCAO. Kết quả nghiên cứu chứng minh cao lỏng ở mức liều 42 g DL/kg/ngày có khả năng cải thiện rõ rệt chức năng thần kinh vận động sau 72 giờ tái tưới máu (p < 0,05) và thể hiện xu hướng làm giảm thể tích vùng nhồi máu não. Đây là cơ sở khoa học tiền lâm sàng quan trọng làm sáng tỏ giá trị của bài thuốc dân gian, đồng thời định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo về tối ưu hóa dạng bào chế và giải mã chi tiết cơ chế phân tử của bài thuốc trong điều trị đột quỵ não.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đột quỵ là một bệnh lý phổ biến, với tỷ lệ cứ mỗi bốn người thì có một người sẽ mắc phải trong suốt cuộc đời [1]. Đây là nguyên nhân gây tử vong thứ hai trên toàn cầu và là nguyên nhân gây tàn phế hàng đầu theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới [1], [2]. Đột quỵ ảnh hưởng đến khoảng 13,7 triệu người và gây ra khoảng 5,5 triệu ca tử vong mỗi năm. Tỷ lệ mắc đột quỵ có xu hướng gia tăng theo độ tuổi, đặc biệt tăng gấp đôi sau tuổi 55.

Tuy nhiên, theo xu hướng đáng báo động, đột quỵ ở những người trong độ tuổi 20-54 đã tăng từ 12,9% lên 18,6% trong tổng số các trường hợp trên toàn cầu từ năm 1990 đến năm 2016 [2]. Tại Việt Nam, mỗi năm ghi nhận khoảng 200.000 ca mắc mới đột quỵ, trong đó tỷ lệ tử vong chiếm khoảng 50% [3]. Đột quỵ là một tình trạng cấp tính xảy ra đột ngột và thường để lại những hậu quả nghiêm trọng, trong đó liệt nửa người và các rối loạn tâm lý, tâm thần như trầm cảm được ghi nhận phổ biến, ảnh hưởng đến khả năng vận động và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Theo thống kê, khoảng 50% bệnh nhân sau đột quỵ bị suy giảm khả năng vận động do liệt nửa người [4].

Mặc dù trong nghiên cứu đột quỵ đã đạt được những tiến bộ đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế về kiến thức điều trị đột quỵ [2]. Cho đến nay, thuốc hoạt hóa plasminogen mô tái tổ hợp (rt-PA, recombinant tissue type plasminogen activator) là thuốc được cấp phép trong điều trị đột quỵ nhồi máu não với khả năng làm tan cục máu đông và phục hồi sự tưới máu đến vùng não bị thiếu máu. Tuy nhiên, rt-PA có giới hạn phạm vi tác dụng trong vòng 3- 4,5 giờ tính từ thời điểm bắt đầu bị nhồi máu não và việc sử dụng các thuốc này có nguy cơ gây tử vong do xuất huyết não [5]. Do vậy, việc phát triển các liệu pháp mới trong điều trị nhồi máu não là cần thiết.

Từ đầu thế kỷ XX, bài thuốc “Thần dược cứu mệnh” đã được ghi nhận có hiệu quả cứu người sau 4 khắc (khoảng 1 giờ) [6]. Bài thuốc này chủ yếu sử dụng Địa long (giun đất) làm thành phần chính, kết hợp với các dược liệu khác như Đậu đen, Đậu xanh và Rau ngót [6], [7]. Trong đó, Địa long chứa enzyme Lumbrokinase có khả năng phân giải fibrin – thành phần chính tạo nên cục máu đông, từ đó giúp cải thiện lưu thông máu não, hỗ trợ điều trị đột quỵ cả trong giai đoạn cấp và hồi phục [8]. Ngoài ra, Địa long còn có tác dụng chống viêm và chống oxy hóa, góp phần bảo vệ tế bào thần kinh [6], [7].

Trong giai đoạn 2011-2015, Viện Công nghệ Sinh học đã nghiên cứu sản xuất Lumbrokinase tái tổ hợp từ giun đất, cho thấy hiệu quả rõ rệt trong cải thiện chức năng vận động và nhận thức ở chuột mô hình nhồi máu não [9]. Ngoài ra, các vị phối hợp như Đậu xanh cũng góp phần bảo vệ thần kinh thông qua cơ chế chống oxy hóa và chống apoptosis nhờ các flavonoid có trong vỏ hạt [10], [11], [12]. Trên cơ sở bài thuốc này, chế phẩm “Trúng phong hoàn” đã được phát triển bằng cách bổ sung thêm vị Trần bì và bào chế dưới dạng viên hoàn mềm, với hiệu quả điều trị đột quỵ giai đoạn cấp được chứng minh trong luận án tiến sĩ của TS. Nguyễn Hùng Sơn bảo vệ năm 2019 [13].

Tuy nhiên, cho 1 đến nay vẫn chưa có công trình nào đánh giá trực tiếp hiệu quả bảo vệ thần kinh của bài thuốc “Thần dược cứu mệnh” nguyên bản trên mô hình thực nghiệm đột quỵ não. Trong khi đó, mô hình tắc động mạch não giữa (Middle cerebral artery occlusion – MCAO) là một mô hình đã được Viện Dược liệu triển khai thành công tại Việt Nam với tỷ lệ sống sót cao và kết quả tái hiện tổn thương não rõ ràng [14], [15]. Đây được xem là lựa chọn phù hợp để đánh giá hiệu quả thực nghiệm các bài thuốc y học cổ truyền trong điều trị đột quỵ não. Từ cơ sở thực tiễn đó, chúng tôi tiến hành đề tài “Nghiên cứu tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh trên mô hình đột quỵ não thực nghiệm của bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh” với mục tiêu nhằm bước đầu đánh giá hiệu quả bảo vệ thần kinh của bài thuốc thông qua mô hình đột quỵ não bằng phương pháp tắc động mạch não giữa (MCAO – intraluminal suture).

Tổng quan về đột quỵ não 1. Định nghĩa Đột quỵ là một hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi tình trạng rối loạn chức năng thần kinh khu trú (hoặc đôi khi lan tỏa) kéo dài hơn 24 giờ hoặc gây tử vong trong vòng 24 giờ, do nguyên nhân mạch máu não, không phải do chấn thương [1], [16], [17]. Phân loại và nguyên nhân Đột quỵ có thể chia làm hai thể chính là đột quỵ nhồi máu não (hay đột quỵ thiếu máu não cục bộ) và đột quỵ chảy máu não (hay đột quỵ xuất huyết). Đột quỵ nhồi máu não Đột quỵ nhồi máu não là tình trạng tổn thương cấp tính của nhu mô não do giảm hoặc tắc nghẽn hoàn toàn dòng máu đến một vùng não, dẫn đến tổn thương nhu mô não và mất chức năng thần kinh tương ứng [2], [18].

Đây là thể đột quỵ phổ biến nhất, chiếm khoảng 85% tổng số ca đột quỵ [2], [19]. Các nguyên nhân chính bao gồm: Huyết khối tại chỗ, thường do xơ vữa động mạch lớn (động mạch cảnh, động mạch não giữa, động mạch nền); Thuyên tắc mạch do cục máu đông hoặc mảnh xơ vữa từ nơi khác di chuyển đến não, thường liên quan đến bệnh tim (như rung nhĩ) hoặc biến chứng sau phẫu thuật lớn; Giảm tưới máu não toàn thể do rối loạn huyết động như tụt huyết áp, sốc, hoặc suy tim nặng [1], [2], [20]. Đột quỵ chảy máu não Đột quỵ xuất huyết não là tình trạng chảy máu cấp tính vào nhu mô não hoặc khoang dưới nhện do vỡ mạch máu não, gây tổn thương nhu mô não trực tiếp và tăng áp lực nội sọ [2], [18]. Dù chỉ chiếm khoảng 10 –15% tổng số ca đột quỵ, loại đột quỵ này có tỷ lệ tử vong và tàn phế cao hơn so với đột quỵ nhồi máu não [2], [19].

Các nguyên nhân chính gây đột quỵ xuất huyết là: Tăng huyết áp mạn tính (nguyên nhân phổ biến nhất, làm tổn thương và vỡ thành mạch não); Vỡ phình động mạch hoặc dị dạng mạch máu (gây chảy máu dưới nhện hoặc trong nhu mô não); Chảy máu sau nhồi máu não (biến chứng do tổn thương mạch máu trong vùng não bị nhồi máu); Rối loạn đông máu hoặc sử dụng thuốc chống đông (tăng nguy cơ chảy máu não); Chảy máu tự phát không rõ nguyên nhân (có thể liên quan đến bất thường vi mạch) [1], [2], [18]. Yếu tố nguy cơ • Các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi bao gồm: Tăng huyết áp (nguyên nhân hàng đầu), xơ vữa động mạch, bệnh tim (như mạch vành, rung nhĩ), tăng cholesterol máu, tiểu đường, béo phì, hút thuốc lá, uống rượu quá mức và sử dụng một số loại thuốc (thuốc chống đông, thuốc tránh thai). Những yếu tố này làm tăng khả năng hình thành cục máu đông hoặc cản trở lưu lượng máu lên não, dẫn đến đột quỵ [1], [17], [21]. 3 • Các yếu tố nguy cơ không thể thay đổi bao gồm: Tuổi tác (tăng dần sau 55 tuổi), giới tính (phụ nữ có nguy cơ và tỷ lệ tử vong cao hơn), chủng tộc (người da đen có nguy cơ cao gấp đôi người da trắng), tiền sử gia đình (đặc biệt nếu có người thân mắc đột quỵ trước 65 tuổi), tiền sử cá nhân từng bị đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim, cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), và các bất thường mạch máu như phình động mạch hoặc dị dạng mạch [17], [21].

Đặc điểm hệ thống động mạch máu não Não được tưới máu bởi hai hệ thống động mạch: hệ động mạch cảnh trong và hệ động mạch sống - nền [17]. - Hệ động mạch cảnh trong: cung cấp máu cho khoảng 2/3 trước của bán cầu đại não và chia thành 4 ngành tận: động mạch não trước, động mạch não giữa, động mạch thông sau và động mạch mạc mạch trước. Mỗi động mạch não chia làm hai loại ngành: ngành nông cung cấp máu cho vỏ não, ngành sâu đi vào trong não. - Hệ động mạch sống - nền: phân bố máu cho thân não, tiểu não, mặt dưới thùy thái dương và thùy chẩm.

- Hai hệ thống mạch này thông với nhau tại đa giác Willis. Đặc điểm sinh lý tuần hoàn não và cơ chế tự điều hòa cung lượng máu não Lưu lượng tuần hoàn não trung bình ở người lớn là 49 ± 5,4 mL/100 g não/phút (chất xám: 79,7 - 10,7 mL/100 g não/phút, chất trắng: 20,5 ± 2,5 mL/100 g não/phút). Thể tích máu não là 4 – 5 mL/100 g. Thời gian chuyển máu trung bình 3,2 - 3,5 giây.

Ở trẻ em lưu lượng tuần hoàn não khu vực lớn hơn ở người lớn, và từ 60 tuổi trở đi thì lưu lượng tuần hoàn não giảm xuống nhanh chóng [17]. Cơ chế tự điều hòa cung lượng máu não: Cơ thể duy trì lưu lượng máu não ổn định (~55 mL/100 g/phút) nhờ cơ chế tự điều hòa, chủ yếu qua phản ứng co giãn của các mạch máu nhỏ trong não theo huyết áp trung bình (khoảng 60- 150 mmHg). Khi có huyết áp cao, máu sẽ lên não nhiều thì các cơ trơn thành mạch nhỏ co lại và ngược lại khi huyết áp hạ thì các mạch lại giãn ra để đảm bảo tưới máu đầy đủ. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Bayliss (Bayliss effect).

Nếu huyết áp vượt ngoài giới hạn này, cung lượng máu não sẽ phụ thuộc vào cung lượng tim, làm mất cơ chế tự điều hòa (mất hiệu ứng Bayliss). Do đó, việc kiểm soát và duy trì huyết áp ổn định trong giới hạn cho phép là cực kỳ quan trọng để phòng tránh các biến cố não [22]. Cơ chế bệnh sinh đột quỵ nhồi máu não 1. Vùng trung tâm và vùng rìa ổ nhồi máu Thiếu máu não cục bộ cấp tính gây ra hai vùng tổn thương chính: vùng lõi nhồi máu và vùng nửa tối.

Vùng lõi hay trung tâm ổ nhồi máu, nơi lưu lượng máu não giảm nghiêm trọng (<10 mL/100 g mô/phút), dẫn đến hoại tử tế bào không thể hồi phục chỉ sau vài 4 phút. Bao quanh lõi là vùng rìa ổ nhồi máu, hay còn gọi là vùng nửa tối (vùng tranh tối tranh sáng), nơi lưu lượng máu giảm vừa phải (từ 20-30ml/100 gam não/phút); tế bào tại đây rối loạn chức năng nhưng có thể phục hồi nếu được tái tưới máu hoặc được điều trị kịp thời.