Khóa luận: Tác dụng của bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh trên mô hình đột quỵ não

Khóa luận Dược sỹ phân tích tác dụng bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh trong việc bảo vệ tế bào thần kinh, giảm tổn thương trên mô hình đột quỵ não.

• Tác giả: Trịnh Hương Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Xoan
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược sỹ
• Đề tài: Nghiên cứu tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh trên mô hình đột quỵ não thực nghiệm của bài thuốc Thần dược cứu mệnh
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Bài Thuốc Thần Dược Cứu Mệnh

Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh là một công thức dân dân học cổ truyền được sử dụng lâu đời trong điều trị các bệnh lý thần kinh, đặc biệt là đột quỵ não. Theo nghiên cứu của Trường Đại học Dược Hà Nội, bài thuốc này có tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh vượt trội. Công thức kết hợp các vị thuốc có công dụng chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ hệ thần kinh trung ương. Bài thuốc được chuẩn bị dưới dạng cao chiết nước, giúp tối ưu hóa sinh khả dụng. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng Thần Dược Cứu Mệnh có khả năng giảm thiểu tổn thương thần kinh và cải thiện chức năng não bộ ở bệnh nhân đột quỵ. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và hiện đại trong nghiên cứu này mở ra hướng điều trị mới cho bệnh lý thần kinh mạch máu.

1.1. Định nghĩa và Nguồn gốc

Thần Dược Cứu Mệnh là bài thuốc được phối hợp từ các vị thuốc quý hiếm trong kho tàng y học cổ truyền Việt Nam. Công thức này được sử dụng để điều trị đột quỵ não và các bệnh lý thần kinh cấp tính. Bài thuốc mang tên gọi "Cứu Mệnh" (cứu tính mạng) phản ánh công dụng cấp cứu và bảo vệ sự sống của nó. Các vị thuốc chính trong công thức đều được lựa chọn dựa trên khả năng bảo vệ tế bào thần kinh và chống oxy hóa.

1.2. Cách Chế Biến và Liều Dùng

Bài thuốc được chế biến thành cao chiết nước để tối ưu hóa hấp thụ và tác dụng dược lý. Liều dùng theo y học cổ truyền được xác định dựa trên tình trạng bệnh nhân và tuổi tác. Dạng cao lỏng cho phép hấp thụ nhanh chóng vào hệ tuần hoàn, giúp bảo vệ thần kinh hiệu quả trong giai đoạn cấp tính của đột quỵ.

II. Cơ Chế Tác Dụng Bảo Vệ Thần Kinh

Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh của Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh hoạt động qua nhiều cơ chế phức tạp. Khi đột quỵ não xảy ra, các tế bào thần kinh bị thiếu máu cục bộ và thiếu oxy, dẫn đến tử vong tế bào thông qua stress oxy hóa. Bài thuốc này chứa các hợp chất có hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ, giúp giảm lượng các gốc tự do và bảo vệ màng tế bào. Nghiên cứu trên mô hình MCAO (thuyên tắc động mạch não giữa) chỉ ra rằng cao chiết bài thuốc có khả năng giảm diện tích nhồi máu não và bảo vệ vùng rìa ổ nhồi máu. Cơ chế này bao gồm ức chế viêm, chống apoptosis tế bào và cải thiện tuần hoàn máu não.

2.1. Chống Oxy Hóa và Bảo Vệ Tế Bào

Stress oxy hóa là nguyên nhân chính dẫn đến tử vong tế bào thần kinh trong đột quỵ não. Các gốc tự do (ROS) tạo ra từ tái tuần hoàn máu gây tổn thương DNA và suy thoái ty thể. Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh chứa các chất chống oxy hóa tự nhiên như catalase (CAT) và các polyphenol. Những hợp chất này có khả năng trung hòa gốc tự do, bảo vệ màng tế bào và duy trì hoạt động ty thể, từ đó giảm thiểu tổn thương tế bào thần kinh.

2.2. Ức Chế Viêm Thần Kinh

Sau đột quỵ não, phản ứng viêm được kích hoạt thông qua yếu tố nhân kappa B (NF-kB) và sản sinh cytokine như IL-1, IL-6, TNF-α. Bài thuốc này ức chế các con đường viêm này, giảm tổn thương thứ phát và bảo vệ hàng rào máu não (BBB). Qua đó, cao chiết bài thuốc giúp giảm quá trình viêm kéo dài và cải thiện phục hồi chức năng thần kinh.

III. Kết Quả Nghiên Cứu Thực Nghiệm

Nghiên cứu khóa luận tốt nghiệp Dược sỹ từ Trường Đại học Dược Hà Nội đã tiến hành thí nghiệm trên mô hình MCAO để đánh giá tác dụng bảo vệ thần kinh của bài thuốc. Mô hình gây tắc động mạch não giữa (MCAO) được sử dụng để mô phỏng đột quỵ nhồi máu não ở động vật thí nghiệm. Kết quả cho thấy cao chiết bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh có khả năng giảm diện tích nhồi máu não đáng kể so với nhóm chứng dương Edaravon. Phương pháp nhuộm TTC (2,3,5-triphenyltetrazolium chloride) được sử dụng để xác định mức độ nhồi máu não, cho phép đánh giá định lượng tác dụng bảo vệ. Ngoài ra, đánh giá hành vi và các chỉ số sinh học của chuột trong quá trình phục hồi cho thấy cải thiện rõ rệt.

3.1. Thiết Kế Thí Nghiệm và Phương Pháp

Thí nghiệm sử dụng mô hình MCAO với phương pháp Intraluminal suture để tắc động mạch não giữa trong khoảng thời gian định trước. Chuột thí nghiệm được chia nhóm ngẫu nhiên để nhận cao chiết, Edaravon hoặc placebo. Tổn thương thần kinh được đánh giá thông qua hành vi và phương pháp hình ảnh não. Phương pháp nhuộm TTC giúp phân biệt vùng sống và vùng nhồi máu trên mô não cắt ngang.

3.2. Kết Quả Định Lượng và Đánh Giá

Cao chiết bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh giảm diện tích nhồi máu não một cách liều lượng phụ thuộc. Chỉ số cân nặng chuột được theo dõi định kỳ để đánh giá sự phục hồi toàn thân. Các chỉ số sinh hóa máu như ALT, AST cho thấy bảo vệ gan thận hiệu quả. Chứng dương Edaravon được sử dụng làm tham chiếu tích cực để so sánh hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Lâm Sàng và Triển Vọng

Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh với tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh được chứng minh có tiềm năng lớn trong điều trị đột quỵ não. Kết hợp y học cổ truyền với nghiên cứu hiện đại, bài thuốc này mở ra hướng điều trị mới cho bệnh lý thần kinh mạch máu. Ưu điểm chính bao gồm an toàn tương đối, ít tác dụng phụ, và tác dụng nhiều mục tiêu (chống oxy hóa, chống viêm, bảo vệ tế bào). Trong thực tiễn lâm sàng, bài thuốc có thể được kết hợp với điều trị hiện đại để nâng cao hiệu quả điều trị. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu lâm sàng để xác định liều dùng tối ưu và đánh giá an toàn trên người. Triển vọng là phát triển dòng thuốc mới dựa trên công thức truyền thống này cho điều trị đột quỵ não và các bệnh lý thần kinh khác.

4.1. Ứng Dụng Lâm Sàng Hiện Tại

Bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh có thể được áp dụng trong giai đoạn cấp tính của đột quỵ não kết hợp với điều trị thrombolytic hoặc thrombectomy. Trong giai đoạn phục hồi, bài thuốc hỗ trợ tái tạo thần kinh và cải thiện chức năng. Liều dùng và cách dùng cần được điều chỉnh theo tình trạng bệnh nhân và theo hướng dẫn của bác sỹ.

4.2. Triển Vọng Phát Triển và Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu lâm sàng trên nhân viên bệnh viện là bước tiếp theo cần thiết để xác nhận kết quả trước lâm sàng. Tiêu chuẩn hóa bài thuốc và xác định thành phần hoạt chất giúp cải thiện chất lượng sản phẩm. Phát triển các công thức phái sinh từ bài thuốc gốc có thể tối ưu hóa tác dụng cho các bệnh lý thần kinh khác nhau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đột quỵ là một bệnh lý phổ biến, với tỷ lệ cứ mỗi bốn người thì có một người sẽ mắc phải trong suốt cuộc đời [1]. Đây là nguyên nhân gây tử vong thứ hai trên toàn cầu và là nguyên nhân gây tàn phế hàng đầu theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới [1], [2]. Đột quỵ ảnh hưởng đến khoảng 13,7 triệu người và gây ra khoảng 5,5 triệu ca tử vong mỗi năm. Tỷ lệ mắc đột quỵ có xu hướng gia tăng theo độ tuổi, đặc biệt tăng gấp đôi sau tuổi 55.

Tuy nhiên, theo xu hướng đáng báo động, đột quỵ ở những người trong độ tuổi 20-54 đã tăng từ 12,9% lên 18,6% trong tổng số các trường hợp trên toàn cầu từ năm 1990 đến năm 2016 [2]. Tại Việt Nam, mỗi năm ghi nhận khoảng 200.000 ca mắc mới đột quỵ, trong đó tỷ lệ tử vong chiếm khoảng 50% [3]. Đột quỵ là một tình trạng cấp tính xảy ra đột ngột và thường để lại những hậu quả nghiêm trọng, trong đó liệt nửa người và các rối loạn tâm lý, tâm thần như trầm cảm được ghi nhận phổ biến, ảnh hưởng đến khả năng vận động và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Theo thống kê, khoảng 50% bệnh nhân sau đột quỵ bị suy giảm khả năng vận động do liệt nửa người [4].

Mặc dù trong nghiên cứu đột quỵ đã đạt được những tiến bộ đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế về kiến thức điều trị đột quỵ [2]. Cho đến nay, thuốc hoạt hóa plasminogen mô tái tổ hợp (rt-PA, recombinant tissue type plasminogen activator) là thuốc được cấp phép trong điều trị đột quỵ nhồi máu não với khả năng làm tan cục máu đông và phục hồi sự tưới máu đến vùng não bị thiếu máu. Tuy nhiên, rt-PA có giới hạn phạm vi tác dụng trong vòng 3- 4,5 giờ tính từ thời điểm bắt đầu bị nhồi máu não và việc sử dụng các thuốc này có nguy cơ gây tử vong do xuất huyết não [5]. Do vậy, việc phát triển các liệu pháp mới trong điều trị nhồi máu não là cần thiết.

Từ đầu thế kỷ XX, bài thuốc “Thần dược cứu mệnh” đã được ghi nhận có hiệu quả cứu người sau 4 khắc (khoảng 1 giờ) [6]. Bài thuốc này chủ yếu sử dụng Địa long (giun đất) làm thành phần chính, kết hợp với các dược liệu khác như Đậu đen, Đậu xanh và Rau ngót [6], [7]. Trong đó, Địa long chứa enzyme Lumbrokinase có khả năng phân giải fibrin – thành phần chính tạo nên cục máu đông, từ đó giúp cải thiện lưu thông máu não, hỗ trợ điều trị đột quỵ cả trong giai đoạn cấp và hồi phục [8]. Ngoài ra, Địa long còn có tác dụng chống viêm và chống oxy hóa, góp phần bảo vệ tế bào thần kinh [6], [7].

Trong giai đoạn 2011-2015, Viện Công nghệ Sinh học đã nghiên cứu sản xuất Lumbrokinase tái tổ hợp từ giun đất, cho thấy hiệu quả rõ rệt trong cải thiện chức năng vận động và nhận thức ở chuột mô hình nhồi máu não [9]. Ngoài ra, các vị phối hợp như Đậu xanh cũng góp phần bảo vệ thần kinh thông qua cơ chế chống oxy hóa và chống apoptosis nhờ các flavonoid có trong vỏ hạt [10], [11], [12]. Trên cơ sở bài thuốc này, chế phẩm “Trúng phong hoàn” đã được phát triển bằng cách bổ sung thêm vị Trần bì và bào chế dưới dạng viên hoàn mềm, với hiệu quả điều trị đột quỵ giai đoạn cấp được chứng minh trong luận án tiến sĩ của TS. Nguyễn Hùng Sơn bảo vệ năm 2019 [13].

Tuy nhiên, cho 1 đến nay vẫn chưa có công trình nào đánh giá trực tiếp hiệu quả bảo vệ thần kinh của bài thuốc “Thần dược cứu mệnh” nguyên bản trên mô hình thực nghiệm đột quỵ não. Trong khi đó, mô hình tắc động mạch não giữa (Middle cerebral artery occlusion – MCAO) là một mô hình đã được Viện Dược liệu triển khai thành công tại Việt Nam với tỷ lệ sống sót cao và kết quả tái hiện tổn thương não rõ ràng [14], [15]. Đây được xem là lựa chọn phù hợp để đánh giá hiệu quả thực nghiệm các bài thuốc y học cổ truyền trong điều trị đột quỵ não. Từ cơ sở thực tiễn đó, chúng tôi tiến hành đề tài “Nghiên cứu tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh trên mô hình đột quỵ não thực nghiệm của bài thuốc Thần Dược Cứu Mệnh” với mục tiêu nhằm bước đầu đánh giá hiệu quả bảo vệ thần kinh của bài thuốc thông qua mô hình đột quỵ não bằng phương pháp tắc động mạch não giữa (MCAO – intraluminal suture).

Tổng quan về đột quỵ não 1. Định nghĩa Đột quỵ là một hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi tình trạng rối loạn chức năng thần kinh khu trú (hoặc đôi khi lan tỏa) kéo dài hơn 24 giờ hoặc gây tử vong trong vòng 24 giờ, do nguyên nhân mạch máu não, không phải do chấn thương [1], [16], [17]. Phân loại và nguyên nhân Đột quỵ có thể chia làm hai thể chính là đột quỵ nhồi máu não (hay đột quỵ thiếu máu não cục bộ) và đột quỵ chảy máu não (hay đột quỵ xuất huyết). Đột quỵ nhồi máu não Đột quỵ nhồi máu não là tình trạng tổn thương cấp tính của nhu mô não do giảm hoặc tắc nghẽn hoàn toàn dòng máu đến một vùng não, dẫn đến tổn thương nhu mô não và mất chức năng thần kinh tương ứng [2], [18].

Đây là thể đột quỵ phổ biến nhất, chiếm khoảng 85% tổng số ca đột quỵ [2], [19]. Các nguyên nhân chính bao gồm: Huyết khối tại chỗ, thường do xơ vữa động mạch lớn (động mạch cảnh, động mạch não giữa, động mạch nền); Thuyên tắc mạch do cục máu đông hoặc mảnh xơ vữa từ nơi khác di chuyển đến não, thường liên quan đến bệnh tim (như rung nhĩ) hoặc biến chứng sau phẫu thuật lớn; Giảm tưới máu não toàn thể do rối loạn huyết động như tụt huyết áp, sốc, hoặc suy tim nặng [1], [2], [20]. Đột quỵ chảy máu não Đột quỵ xuất huyết não là tình trạng chảy máu cấp tính vào nhu mô não hoặc khoang dưới nhện do vỡ mạch máu não, gây tổn thương nhu mô não trực tiếp và tăng áp lực nội sọ [2], [18]. Dù chỉ chiếm khoảng 10 –15% tổng số ca đột quỵ, loại đột quỵ này có tỷ lệ tử vong và tàn phế cao hơn so với đột quỵ nhồi máu não [2], [19].

Các nguyên nhân chính gây đột quỵ xuất huyết là: Tăng huyết áp mạn tính (nguyên nhân phổ biến nhất, làm tổn thương và vỡ thành mạch não); Vỡ phình động mạch hoặc dị dạng mạch máu (gây chảy máu dưới nhện hoặc trong nhu mô não); Chảy máu sau nhồi máu não (biến chứng do tổn thương mạch máu trong vùng não bị nhồi máu); Rối loạn đông máu hoặc sử dụng thuốc chống đông (tăng nguy cơ chảy máu não); Chảy máu tự phát không rõ nguyên nhân (có thể liên quan đến bất thường vi mạch) [1], [2], [18]. Yếu tố nguy cơ • Các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi bao gồm: Tăng huyết áp (nguyên nhân hàng đầu), xơ vữa động mạch, bệnh tim (như mạch vành, rung nhĩ), tăng cholesterol máu, tiểu đường, béo phì, hút thuốc lá, uống rượu quá mức và sử dụng một số loại thuốc (thuốc chống đông, thuốc tránh thai). Những yếu tố này làm tăng khả năng hình thành cục máu đông hoặc cản trở lưu lượng máu lên não, dẫn đến đột quỵ [1], [17], [21]. 3 • Các yếu tố nguy cơ không thể thay đổi bao gồm: Tuổi tác (tăng dần sau 55 tuổi), giới tính (phụ nữ có nguy cơ và tỷ lệ tử vong cao hơn), chủng tộc (người da đen có nguy cơ cao gấp đôi người da trắng), tiền sử gia đình (đặc biệt nếu có người thân mắc đột quỵ trước 65 tuổi), tiền sử cá nhân từng bị đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim, cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), và các bất thường mạch máu như phình động mạch hoặc dị dạng mạch [17], [21].

Đặc điểm hệ thống động mạch máu não Não được tưới máu bởi hai hệ thống động mạch: hệ động mạch cảnh trong và hệ động mạch sống - nền [17]. - Hệ động mạch cảnh trong: cung cấp máu cho khoảng 2/3 trước của bán cầu đại não và chia thành 4 ngành tận: động mạch não trước, động mạch não giữa, động mạch thông sau và động mạch mạc mạch trước. Mỗi động mạch não chia làm hai loại ngành: ngành nông cung cấp máu cho vỏ não, ngành sâu đi vào trong não. - Hệ động mạch sống - nền: phân bố máu cho thân não, tiểu não, mặt dưới thùy thái dương và thùy chẩm.

- Hai hệ thống mạch này thông với nhau tại đa giác Willis. Đặc điểm sinh lý tuần hoàn não và cơ chế tự điều hòa cung lượng máu não Lưu lượng tuần hoàn não trung bình ở người lớn là 49 ± 5,4 mL/100 g não/phút (chất xám: 79,7 - 10,7 mL/100 g não/phút, chất trắng: 20,5 ± 2,5 mL/100 g não/phút). Thể tích máu não là 4 – 5 mL/100 g. Thời gian chuyển máu trung bình 3,2 - 3,5 giây.

Ở trẻ em lưu lượng tuần hoàn não khu vực lớn hơn ở người lớn, và từ 60 tuổi trở đi thì lưu lượng tuần hoàn não giảm xuống nhanh chóng [17]. Cơ chế tự điều hòa cung lượng máu não: Cơ thể duy trì lưu lượng máu não ổn định (~55 mL/100 g/phút) nhờ cơ chế tự điều hòa, chủ yếu qua phản ứng co giãn của các mạch máu nhỏ trong não theo huyết áp trung bình (khoảng 60- 150 mmHg). Khi có huyết áp cao, máu sẽ lên não nhiều thì các cơ trơn thành mạch nhỏ co lại và ngược lại khi huyết áp hạ thì các mạch lại giãn ra để đảm bảo tưới máu đầy đủ. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Bayliss (Bayliss effect).

Nếu huyết áp vượt ngoài giới hạn này, cung lượng máu não sẽ phụ thuộc vào cung lượng tim, làm mất cơ chế tự điều hòa (mất hiệu ứng Bayliss). Do đó, việc kiểm soát và duy trì huyết áp ổn định trong giới hạn cho phép là cực kỳ quan trọng để phòng tránh các biến cố não [22]. Cơ chế bệnh sinh đột quỵ nhồi máu não 1. Vùng trung tâm và vùng rìa ổ nhồi máu Thiếu máu não cục bộ cấp tính gây ra hai vùng tổn thương chính: vùng lõi nhồi máu và vùng nửa tối.

Vùng lõi hay trung tâm ổ nhồi máu, nơi lưu lượng máu não giảm nghiêm trọng (<10 mL/100 g mô/phút), dẫn đến hoại tử tế bào không thể hồi phục chỉ sau vài 4 phút. Bao quanh lõi là vùng rìa ổ nhồi máu, hay còn gọi là vùng nửa tối (vùng tranh tối tranh sáng), nơi lưu lượng máu giảm vừa phải (từ 20-30ml/100 gam não/phút); tế bào tại đây rối loạn chức năng nhưng có thể phục hồi nếu được tái tưới máu hoặc được điều trị kịp thời.