Khóa luận: Phát triển năng lực KHTN 6 qua bài tập chương Lực trong đời sống

Khóa luận hệ thống bài tập phát triển năng lực nhận thức KHTN lớp 6, chương VIII Lực trong đời sống. Cung cấp cơ sở lí luận và thực tiễn cho giáo viên.

• Tác giả: Phạm Thị Thùy Dương
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Bảo Hoàng Thanh
• Trường học: Đại học Đà Nẵng, Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Lựa Chọn Và Sử Dụng Bài Tập Nhằm Phát Triển Năng Lực Nhận Thức Khoa Học Tự Nhiên Trong Dạy Học Chương VIII “Lực Trong Đời Sống” Môn Khoa Học Tự Nhiên Lớp 6 Của Học Sinh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái niệm và vai trò của bài tập phát triển năng lực nhận thức KHTN 6

Bài tập phát triển năng lực nhận thức KHTN là công cụ quan trọng trong dạy học Khoa học Tự nhiên lớp 6, đặc biệt đối với chương Lực. Những bài tập này được thiết kế để giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức cơ bản mà còn phát triển khả năng tư duy phê phán và giải quyết vấn đề. Năng lực nhận thức bao gồm các kỹ năng như quan sát, phân tích, so sánh, và suy luận logic. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, phát triển năng lực học sinh thông qua bài tập là xu hướng chủ đạo. Các bài tập được lựa chọn kỹ lưỡng theo nguyên tắc từ đơn giản đến phức tạp, từ cụ thể đến trừu tượng, giúp học sinh xây dựng nền tảng kiến thức vững chắc.

1.1. Định nghĩa bài tập KHTN và năng lực nhận thức

Bài tập KHTN là những hoạt động học tập được thiết kế để giúp học sinh vận dụng kiến thức đã học. Năng lực nhận thức là khả năng tiếp nhận, xử lý và vận dụng thông tin để giải quyết các tình huống thực tiễn. Trong chương Lực, bài tập nhận thức giúp học sinh hiểu được khái niệm lực, tác dụng của lực, và biểu diễn lực trong các tình huống thực tế của cuộc sống hàng ngày.

1.2. Tầm quan trọng của bài tập trong phát triển năng lực

Bài tập phát triển năng lực không chỉ giúp kiểm tra kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy. Thông qua bài tập KHTN có định hướng, học sinh lớp 6 phát triển khả năng quan sát hiện tượng lực trong đời sống, phân tích nguyên nhân và hậu quả, từ đó xây dựng nền tảng cho các môn học tiếp theo.

II. Các dạng bài tập phát triển năng lực cho chương Lực

Hệ thống bài tập chương Lực KHTN 6 được chia thành nhiều dạng khác nhau nhằm phát triển từng khía cạnh của năng lực nhận thức. Bao gồm bài tập trắc nghiệm, bài tập tự luận, bài tập thực hành, và bài tập tình huống. Bài tập trắc nghiệm giúp kiểm tra khả năng nhớ và hiểu biết cơ bản về lực. Bài tập tự luận đòi hỏi học sinh phải trình bày chi tiết, thể hiện khả năng phân tích và lập luận. Bài tập thực hành cho phép học sinh tiếp xúc trực tiếp với hiện tượng lực, phát triển kỹ năng thực nghiệm. Bài tập tình huống giúp học sinh vận dụng kiến thức vào những tình huống thực tế, phát triển khả năng giải quyết vấn đề.

2.1. Bài tập trắc nghiệm và tự luận

Bài tập trắc nghiệm trong chương Lực giúp học sinh nhanh chóng kiểm tra sự hiểu biết về khái niệm lực, tác dụng của lực, và các loại lực trong cuộc sống. Bài tập tự luận yêu cầu học sinh giải thích chi tiết, chứng minh rằng họ không chỉ biết mà còn hiểu sâu sắc về nội dung. Những bài tập này phát triển kỹ năng trình bày và lập luận logic của học sinh.

2.2. Bài tập thực hành và tình huống

Bài tập thực hành cho phép học sinh quan sát trực tiếp biến dạng của vật thể dưới tác dụng của lực, như thí nghiệm với lò xo hoặc dây cao su. Bài tập tình huống yêu cầu học sinh áp dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tế, ví dụ như phân tích lực trong các hoạt động thể thao hoặc sinh hoạt hàng ngày.

III. Nguyên tắc hệ thống bài tập phát triển năng lực nhận thức

Hệ thống bài tập phát triển năng lực cần tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản để đạt hiệu quả tối đa. Thứ nhất, nguyên tắc từ đơn giản đến phức tạp đảm bảo học sinh không bị choáng ngợp và có thể theo dõi tiến trình học tập. Thứ hai, nguyên tắc kết hợp lý thuyết và thực tiễn giúp học sinh thấy được ứng dụng thực tế của kiến thức về lực. Thứ ba, nguyên tắc đa dạng hóa đảm bảo mọi học sinh, bất kể mức độ nhận thức, đều có cơ hội phát triển. Thứ tư, nguyên tắc phát triển toàn diện nhấn mạnh rằng bài tập không chỉ kiểm tra kiến thức mà còn phát triển kỹ năng, thái độ, và giá trị. Cuối cùng, nguyên tắc đánh giá hình thành giúp học sinh nhận thức được tiến bộ của mình qua phản hồi từ giáo viên.

3.1. Cấu trúc và trình tự bài tập

Bài tập chương Lực được sắp xếp theo thứ tự: từ bài tập khởi động để kích thích hứng thú, đến bài tập hình thành kiến thức, rồi bài tập vận dụng để áp dụng kiến thức. Cấu trúc này đảm bảo học sinh xây dựng kiến thức một cách bền vững và phát triển kỹ năng tư duy.

3.2. Tiêu chí chọn lực bài tập hiệu quả

Bài tập tốt phải thỏa mãn các tiêu chí: liên quan đến kiến thức trong chương, phù hợp với mức độ nhận thức của học sinh lớp 6, có khả năng kích thích tư duy, và giúp học sinh vận dụng vào thực tế. Những bài tập này phải được thiết kế cẩn thận bởi giáo viên để đạt mục tiêu phát triển năng lực.

IV. Ứng dụng bài tập phát triển năng lực trong dạy học thực tế

Ứng dụng bài tập phát triển năng lực nhận thức trong lớp học yêu cầu giáo viên phải có kế hoạch chu đáo và linh hoạt. Giáo viên KHTN cần tạo môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia các hoạt động nhóm, và cung cấp phản hồi mang tính xây dựng. Bài tập Lực nên được tích hợp vào các hoạt động khác nhau: hoạt động khởi động bài, hoạt động hình thành kiến thức, hoạt động luyện tập, và hoạt động vận dụng. Mỗi hoạt động nên có bài tập phù hợp, giúp học sinh dần dần phát triển năng lực nhận thức. Đánh giá cũng là phần quan trọng, giáo viên cần sử dụng bài tập đánh giá để theo dõi sự tiến bộ của học sinh và điều chỉnh phương pháp giảng dạy khi cần thiết.

4.1. Quy trình dạy học sử dụng bài tập

Quy trình dạy học bắt đầu bằng bài tập khởi động để gợi mở hứng thú, tiếp đó là bài tập hình thành kiến thức giúp học sinh xây dựng hiểu biết mới. Bài tập luyện tập giúp học sinh củng cố, và cuối cùng bài tập vận dụng cho phép học sinh sử dụng kiến thức trong các tình huống mới. Quá trình này được lặp lại ở mỗi bài học trong chương Lực.

4.2. Đánh giá năng lực thông qua bài tập

Đánh giá năng lực nhận thức KHTN không chỉ dựa trên bài kiểm tra cuối chương mà phải diễn ra liên tục. Giáo viên có thể sử dụng bài tập quan sát, bài tập phỏng vấn, hay phiếu tự đánh giá để theo dõi sự phát triển của học sinh. Những bài tập đánh giá này cung cấp dữ liệu chi tiết giúp nhận diện điểm mạnh và điểm cần cải thiện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TRONG VIỆC LỰA CHỌN VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CỦA HỌC SINH. Năng lực môn Khoa học Tự nhiên 1. Khái quát năng lực Năng lực là một phạm trù được bàn đến trong mọi lĩnh vực của cuộc sống, có nhiều định nghĩa khác nhau về NL: - Trong từ điển Tiếng Việt năng lực được hiểu:“ là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hành động nào đó. NL là phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”.

[17] - Theo chương trình giáo dục của Quécbec (chương trình GDTH Quécbec – Bộ giáo dục Cannada – 2004) thì: “NL là khả năng hành động hiệu quả bằng sự cố gắng dựa trên nhiều nguồn lực. Các khả năng này được sử dụng một cách phù hợp, gồm tất cả những gì học được từ phía nhà trường cũng như những kinh nghiệm của HS; những kĩ năng, thái độ và sự hứng thú; ngoài ra còn những nguồn lực bên ngoài chẳng hạn như bạn cùng lớp, thầy, cô giáo, các chuyên gia hoặc các nguồn thông tin khác.[17] Theo Nguyễn Công Khanh: “NL là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kỹ năng, thái độ và vận hành chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra trong cuộc sống. NL là một cấu trúc trừu tượng, có tính mở, đa thành tố, đa tầng bậc, hàm chứa trong nó không chỉ là kiến thức, kỹ năng mà còn là niềm tin, giá trị, trách nhiệm xã hội… thể hiện tính sẵn sàng hành động trong những điều kiện thực tế, hoàn cảnh thay đổi”[17] Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa: “NL là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó là phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó với chất lượng cao”.[17] Trong khi đó tác giả Đỗ Ngọc Thống trong bài viết: “Giáo dục phổ thông: tiếp cận NL là thế nào? Đã giới thiệu định nghĩa vì năng lực của một số học giả thế giới như F.Weinert: “ NL được thể hiện như một hệ thống khả năng, sự thành thạo hoặc những kỹ năng thiết yếu có thể giúp con người đủ điều kiện vươn tới một mục đích cụ thể” hoặc của J.Coolahan xem NL như: “ là các khả năng cơ bản dựa trên cơ sở tri thức, kinh nghiệm, các giá trị và thiên hướng của một con người được phát triển thông qua quá trình thực hành giáo dục”.[17] 8 Trong tài liệu tập huấn việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển NL của HS do Bộ giáo dục và Đào tạo phát hành năm 2014 thì “NL được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định. NL thể hiện sự vận dụng tổ hợp nhiều yếu tố (phẩm chất của người lao động, kiến thức và kỹ năng) được thể hiện thông qua các hoạt động cá nhân nhằm thực hiện một việc nào đó.

NL bao gồm các yếu tố cơ bản mà mọi người lao động, mọi công dân đều cần phải có đó là các năng lực chung cốt lõi”.[16] Từ những định nghĩa nêu trên ta có thể hiểu được khái niệm về năng lực: là khả năng của con người được sử dụng để thực hiện có hiệu quả một công việc hay một hoạt động nào đó trong cuộc sống theo những mục tiêu xác định hoặc biến đổi theo sự thay đổi của đối tượng, hoàn cảnh trên cơ sở nắm bắt kiến thức về vấn đề đó, biết cách lựa chọn, vận dụng khéo léo những tri thức kinh nghiệm, kỹ năng, kỹ xảo có được. Năng lực khoa học tự nhiên: 1. Khái niệm năng lực KHTN: Năng lực khoa học tự nhiên là năng lực đặc thù, được hình thành và phát triển cho HS thông qua việc dạy học môn KHTN. Cùng với các môn học và hoạt động giáo dục khác, môn KHTN góp phần hình thành và phát triển các phẩm chất, năng lực và năng lực chính cho HS.

Đồng thời hình thành và phát triển thế giới quan khoa học cho HS, xây dựng tình yêu thiên nhiên, sự tự tin, trung thực, khách quan, có thái độ ứng xử phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững của xã hội. [18] NL môn KHTN gồm có 3 NL thành tố: nhận thức khoa học tự nhiên; tìm hiểu tự nhiên và vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học. - Nhận thức KHTN: - Năng lực nhận thức KHTN: NL nhận thức KHTN được mô tả là: “khả năng nhận thức kiến thức khoa học tự nhiên”. Trình bày, giải thích và vận dụng được những kiến thức phổ thông, cốt lỗi về thành phần cấu trúc, sự đa dạng, tính hệ thống quy luật, vận động tương tác và biến đổi của thế giới tự nhiên.

Cấu trúc và các biểu hiện hành vi của NL KHTN. Môn KHTN hình thành và phát triển cho HS năng lực KHTN, bao gồm các thành phần: nhận thức khoa học tự nhiên, tìm hiểu tự nhiên và vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học. Những biểu hiện và cấu trúc cụ thể được thể hiện trong bảng sau:[1] 9 Bảng 1. Các NL thành tố và chỉ số hành vi của NL môn KHTN.

NĂNG LỰC CHỈ SỐ HÀNH VI THÀNH PHẦN N1: Nhận biết và nêu được các đối tượng, khái niệm, hiện tượng, quy luật, quá trình tự nhiên. N2: Trình bày được các sự vật, hiện tượng; vai trò của các sự vật, hiện tượng và các quá trình tự nhiên bằng các hình thức biểu đạt: nói, viết, đo, tính, vẽ, lập sơ đồ, biểu đồ, … N3: So sánh, lựa chọn, phân loại, lựa chọn được các sự vật, hiện tượng và các quá trình tự nhiên theo các tiêu chí khác nhau. N4: Phân tích được các đặc điểm của một sự vật, hiện tượng, quá trình tự nhên theo định nghĩa nhất định. Nhận N5: Tìm được từ khoá, sử dụng được thuật ngữ khoa học, kết nối được thức thông tin theo logic có ý nghĩa, lập được dàn ý khi đọc và trình bày các khoa văn bản khoa học.

học tự N6: Giải thích được mối quan hệ giữa các sự vật và hiện tượng(quan hệ nhiên nguyên nhân -kết quả, cấu tạo – chức năng) N7: Nhận ra điểm sai và chỉnh sửa được; đưa ra được những nhận định phê phán có liên quan đến chủ đề thảo luận. T1: Đề xuất vấn đề, đặt câu hỏi cho vấn đề: Nhận ra và đặt được các câu hỏi có liên quan đến vấn đề; phân tích bối cảnh để đề xuất được vấn đề nhờ vào kết nối những tri thức, kinh nghiệm đã có và dùng ngôn ngữ của mình để biểu đạt được vấn đề đã đề xuất. T2: Đưa ra những phán đoán và xây dựng giả thuyết: Phân tích được vấn đề để nêu phán đoán; xây dựng và phát biểu được giả thuyết cần tìm hiểu. T3: Lập kế hoạch thực hiện: Xây dựng được khung logic nội dung tìm hiểu; lựa chọn được phương pháp thích hợp (quan sát, thực nghiệm, điều tra, phỏng vấn, tra khảo tư liệu); lập được các kế hoạch triển khai tìm hiểu.

T4: Thực hiện kế hoạch: Thu thập, lưu giữ được dữ liệu từ kết quả tổng quan, thực nghiệm, điều tra; đánh giá được kết quả dựa trên phân tích, xử lí các dữ liệu bằng những thông số thống kê đơn giản; so sánh được 10 kết quả với giả thuyết; giải thích, rút ra được kết luận và điều chỉnh khi Tìm cần thiết. hiểu tự T5: Viết, trình bày báo cáo và thảo luận: Sử dụng ngôn ngữ, hình vẽ, sơ nhiên đồ, biểu bảng để biểu đạt được quá trình và kết quả tìm hiểu; viết được báo cáo khi kết thúc quá trình tìm hiểu; hợp tác được với đối tác bằng thái độ tích cực lắng nghe, tôn trọng quan điểm và ý kiến đánh giá mà người khác đưa ra để tiếp thu tích cực và giải trình, phản biện, bảo vệ kết quả đã tìm hiểu một cách thuyết phục. T6: Ra quyết định và đề xuất ý kiến: Đưa ra được quyết định và đề xuất ý kiến xử lý cho vấn đề đã tìm hiểu. Vận V1: Nhận ra và giải thích được vấn đề thực tiễn dựa trên kiến thức khoa dụng học tự nhiên.

kiến V2: Dựa trên hiểu biết và các cứ liệu điều tra, nêu được các giải pháp thức kĩ và thực hiện được một số giải pháp để bảo vệ thiên nhiên; thích nghi năng đã được với biến đổi khí hậu; có hành vi, thái độ phù hợp nhằm phát triển học bền vững. Các tiêu chí đánh giá NL nhận thức KHTN của HS. Các biểu hiện NL nhận thức KHTN của Bộ Giáo dục và Đào Tạo sử dụng các yêu cầu cần đạt như: HS gọi tên được, các sự vật, hiện tượng, trình bày hiện tượng,… chủ yếu tập trung vào các kiến thức nội dung và 9 yêu cầu cần đạt này hoàn toàn phù hợp khi sử dụng khung năng lực nhận thức Bloom để đánh giá, cụ thể (bảng 1). Với mỗi chủ đề học tập, GV có thể sử dụng 9 yêu cầu này để xây dựng các câu hỏi kiểm tra không chỉ đánh giá nhận thức KHTN của người học mà còn đánh giá các mục tiêu kiến thức cần đạt.

Như vậy, năng lực nhận thức KHTN của người học sẽ bao gồm 9 tiêu chí đánh giá sử dụng thang đo 6 mức độ theo Bloom. Đánh giá NL nhận thức KHTN trọng dạy học KHTN 1. Các phương pháp và hình thức kiểm tra, đánh giá NL nhận thức KHTN Đánh giá NL nhận thức KHTN tuân thủ theo những quy định của đánh giá theo NL đã nêu ở trên. Tuy nhiên khi đánh giá NL nhận thức KHTN có một số điểm cụ thể hơn, điều này thể hiện rõ trong khái niệm NL nhận thức KHTN.

Đánh giá NL nhận thức KHTN của HS là quá trình GV thu thập thông tin, phân tích thông tin đã thu thập được; nhận biết về NL nhận thức KHTN của HS; phản hồi cho HS, nhà trường, gia đình kết quả đánh giá; từ đó có biện pháp bồi dưỡng, rèn luyện NL nhận thức KHTN cho HS. 11 NL nhận thức KHTN của HS được hình thành và phát triển trong hoạt động nhận thức. Đánh giá NL nhận thức KHTN của HS là đánh giá những thành tố của NL nhận thức. Quan sát quá trình nhận thức, nghiên cứu sản phẩm, quá trình vấn đáp giữa GV và HS, GV đối chiếu với những tiêu chí đã xác định để đánh giá mức độ NL của HS.