Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO NHẬN THỨC LOGIC 1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Trong thời đại ngày nay, sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật đã làm biến đổi nhanh xã hội nói chung và nền kinh tế nói riêng, đặc biệt là nền kinh tế tri thức. Nó đã tạo ra một bước ngoặc lớn trong sự phát triển của nhân loại. Việc ứng dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật vào thực tế được đặt vào nền giáo dục của mỗi quốc gia. Chính vì vậy, phát triển GD&ĐT đã có những đánh giá mới về các thành tựu mà khoa học trên thế giới đã đạt được.
Những nhận thức và quan điểm đúng sẽ dẫn đến việc vận dụng, thực hiện đúng. Qua đó đảm bảo được chất lượng và hiệu quả công tác giáo dục, nâng cao chất lượng sống cho con người. Qua quá trình tìm hiểu và nghiên cứu các tài liệu về đề tài, các tài liệu về phương pháp dạy học trong kỹ thuật. Tác giả nhận thấy rằng phần lớn các sách báo và tạp chí khoa học liên quan đến đề tài nghiên cứu về phương pháp dạy học chỉ tập trung trong nhà trường và các cơ sở dạy nghề.
Hiện nay ở nước ta, tài liệu dạy học về các phương pháp dạy học dựa theo nhận thức logic có rất ít và chỉ có một số tác giả đề cập đến phương pháp dạy học logic để dạy cho đối tượng kỹ thuật như: Tác giả Lê Tử Thành (1996), đã giới thiệu các phương pháp logic được sử dụng trong nghiên cứu khoa học, với các phương pháp như: phân tích-tổng hợp, diễn dịch-quy nạp, PP lịch sử-logic và mối quan hệ biện chứng khi sử dụng các phương pháp trên khi phân tích các vấn đề khoa học. Tác giả giải thích cụ thể về mối quan hệ biện chứng khi vận dụng các phương pháp như sau: Giữa phân tích- tổng hợp có mối quan hệ hữu cơ với nhau. Không tách thành các bộ phận nghiên cứu thì không thể hiểu thấu đáo cái toàn bộ. Ngược lại không tổng hợp được các bộ phận vào toàn bộ thì không thể hiểu vai trò, vị trí và tính chất của các bộ phận ấy trong cái toàn bộ.
[12, tr 65] Engels viết: “Trước hết tư duy không chỉ đem những đối tượng nhận thức phân chia thành các nhân tố, mà còn đem các nhân tố để quan hệ với nhau hợp Luan van 7 thành một thể thống nhất. Không có phân tích thì không có tổng hợp”. (Chống Đuy- rinh, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1971, tr 17) Phân tích-tổng hợp là hai phương pháp khác nhau nhưng lại có mối quan hệ biện chứng với nhau.
Phân tích chuẩn bị cho tổng hợp, tổng hợp giúp cho phân tích đi sâu vào bản chất của sự vật. Vì thế, Lê nin coi sự thống nhất giữa phân tích và tổng hợp là một yếu tố quan trọng trong phép biện chứng [12, tr 65]. Hiểu được vấn đề này để có thể áp dụng vào giảng dạy kỹ thuật sẽ hiệu quả hơn, logic biện chứng hơn. Khi đối tượng kỹ thuật cần theo quan điểm phân tích hệ thống và toàn diện.
Sự thiếu hụt các bộ phận của hệ thống trong việc mô tả sẽ dẫn đến một cách nhìn về đối tượng kỹ thuật không được hoàn chỉnh, gây khó khăn trong thiết kế, hoặc đưa ra các quy trình, quy phạm để sử dụng các đối tượng kỹ thuật”. [14, tr 123] Tác giả Bernd Meier & Nguyễn Văn Cường, trong cuốn sách Lý luận dạy học kỹ thuật, Phương pháp và quá trình dạy học. Đã trình bày chi tiết về hoạt động giảng dạy trong đào tạo nghề. Cụ thể hơn tác giả đã làm rõ việc ứng dụng các lý thuyết học tập trong dạy kỹ thuật như; thuyết hành vi, thuyết nhận thức, thuyết kiến tạo.
Qua đó cho chúng ta thấy rằng; (1) Nhiệm vụ của dạy học như vậy không chỉ giới hạn vào việc cung cấp cho hoc sinh thông tin và tri thức. Trước hết cần tạo cho hoc sinh khả năng xử lý chúng; (2) Trong các quá trình dạy và học người dạy không đóng chức năng trung tâm mà hoc sinh có vai trò như là chủ thể hành động; (3) Giáo viên tổ chức sự đối diện giữa học sinh và nội dung học tập, đặc biệt chọn ra các đối tượng thao tác thích hợp, giới thiệu chúng lý giải chúng nếu cần thiết và đưa chúng trở nên có hiệu lực, tổ chức quá trình tiếp thu một mặt với tư cách là đạo diễn, mặt khác với tư cách là người trợ giúp; (4) Trong khi truyền đạt các kỹ thuật làm việc, đặc biệt trong việc huấn luyện các thao tác cơ bản như: đánh dấu, cưa, khoan, các tiếp cận theo thuyết hành vi vẫn nhận tính hiệu lực của chúng nhằm giúp học sinh thực hiện đúng quy trình, thao tác và đảm bảo quy trình an toàn lao động [4, tr 46-47]. Tác giả đã giới thiệu cho chúng ta, các mô hình giáo dục kỹ thuật được sử dụng trên thế giới, việc này sẽ giúp chúng ta vận dụng các mô hình dạy học này vào thực tiễn. Vấn đề tiếp theo là tác giả đã đề cập và hướng dẫn chi tiết các phương pháp và các kỹ thuật dạy học được sử dụng trong dạy kỹ thuật, cách sử dụng các phương tiện dạy học trong giảng dạy kỹ thuật, đây có thể coi là phần quan trọng của Luan van 8 tài liệu.
Cuối cùng tác giả đề cập đến cách đánh giá và cho thành tích học tập của học sinh. Tác giả Nguyễn Văn Tuấn, với giáo trình “Phương pháp dạy học chuyên ngành kỹ thuật”. Đã phân tích rõ các nội dung của chuyên ngành kỹ thuật, các cách để tiếp cận mới về đối tượng kỹ thuật như: tiếp cận kỹ thuật cơ bản; tiếp cận hoạt động kỹ thuật, tiếp cận toàn diện. Ngoài ra tác giả đã giới thiệu các mô hình giáo dục được áp dụng từ các nước trên thế giới và phân tích nội dung đặc thù trong lĩnh vực kỹ thuật như: kỹ thuật vật liệu cơ khí, kỹ thuật chế tạo…Tác giả phân tích quan điểm về phương pháp dạy học kỹ thuật, các phương pháp dạy học logic trong dạy kỹ thuật, và các ví dụ ứng dụng của các phương pháp dạy học logic, và hoạt động dạy học để dạy các nội dung đặc thù của kỹ thuật… Tài liệu này đã tập trung phân tích đặc điểm kiểu bài dạy kỹ thuật.
Cách vận dụng các PPDH vào từng nội dung dạy học đặt trưng như; bài dạy giải thích minh họa, kiểu bài dạy thiết kế giải quyết nhiệm vụ kỹ thuật, kiểu bài dạy chế tạo giải quyết nhiệm vụ kỹ thuật, kiểu bài dạy thiết kế và chế tạo, kiểu bài dạy hình thành kỹ năng ban đầu và kiểu bài dạy thí nghiệm. Ngoài ra tác giả còn giới thiệu phương tiện dạy học và phương pháp để sử dụng hiệu quả các phương tiện dạy học trong dạy kỹ thuật.2 Các khái niệm sử dụng trong đề tài 1.1 Phương pháp Thời cổ đại chữ “phương pháp” chưa có ý nghĩa rõ ràng, khi thì hiểu là “sự tìm kiếm”, “khảo sát”; khi thì được hiểu là “cách làm việc”, “chủ nghĩa”. [11, tr 127] Mãi đến thế kỷ XVI chữ phương pháp dần mới có ý nghĩa xác định. Nói đến phương pháp, người ta nghĩ đến việc sử dụng những quy tắc và phương cách để tìm tòi, khám phá và chứng minh tâm lý [11, tr 127].
Ngày nay nhiều ngành khoa học đã có các phương pháp rõ ràng. Hay nói đúng hơn, bất cứ một môn học nào đích thực là khoa học thì đều phải có đối tượng và phương pháp. Sau đây tác giả xin giới thiệu một số định nghĩa về phương pháp được sử dụng phổ biến hiện nay: V.L Lenin đã nói: “…Phương pháp là ý thức về hình thức của sự tự vận động bên trong của nội dung…”[V. Luan van 9 Theo GS.
Hà Thế Ngữ, GS. Đặng Vũ Hoạt và PGS. Hà Thị Đức; Thuật ngữ “phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “Methodos” có nghĩa là con đường, cách thức để đạt đến mục đích nhất định.TSKH Nguyễn Văn Hộ: Phương pháp là cách thức; con đường, phương tiện để đạt tới một mục đích nhất định, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định [Hà Thế Ngữ (chủ biên), Giáo dục đại học đại cương, NXB Giáo dục, Hà Nội.2 Phương pháp dạy học logic Phương pháp dạy học Trên cơ sở phương pháp là nền tảng để xây dựng khái niệm về PPDH. Theo các nhà giáo dục học trên thế giới và các nhà giáo dục học Việt Nam, cho đến nay vẫn còn nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau về PPDH như: Bách khoa toàn thư của Liên xô năm 1965: “phương pháp dạy học là cách thức làm việc của giáo viên và học sinh, nhờ đó mà học sinh nắm vững kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, hình thành thế giới quan, phát triển năng lực nhận thức”.
Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “PPDH là cách thức làm việc của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất dưới sự chỉ đạo của thầy, nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học”.TS Đặng Thành Hưng còn chỉ ra rằng: trong tiếng Nga, Bungary, Ba Lan, mới có cụm từ đúng nghĩa với từ PPDH trong tiếng Việt, các nước dùng tiếng Anh không dùng thuật ngữ PPDH mà trình bày phạm trù này trong hai hình thức: PP giảng dạy hoặc PP học. [7] PPDH là tổng hợp các cách thức làm việc của GV và HV. Trong quá trình thực hiện cách thức đó, GV giữa vai trò chủ đạo, HV giữ vai trò tích cực, chủ động chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng và thái độ ở bài học hay môn học. PP không phải bản thân sự hoạt động mà chỉ là cách thức xác định tính chất, phương hướng và trình tự tiến hành hoạt động nào đó, muốn trực tiếp nhằm biến đổi đối tượng hay nhận thức đối tượng lại là quá trình dùng các thao tác, các cử động phù hợp với tính chất của PP đó quy định với sự hỗ trợ của hệ thống những thủ thuật PP thích hợp.
Luan van 10 Phương pháp dạy học logic Dạy học là quá trình truyền thụ, tổ chức nhận thức kiến thức, kinh nghiệm xã hội và nghề nghiệp cho người học nhằm hình thành và phát triển nhân cách nói chung và nhân cách nghề nghiệp nói riêng [16, tr 12]. Dưới phương diện của học thuyết nhận thức, phương pháp dạy học nhận thức logic là một hệ thống các nguyên tắc thuộc về quá trình nhận thức bên ngoài như là thứ tự nhận thức có tính logic và tính algotith. (Haspas 1969, tr154) Dưới phương diện của tâm lý học, phương pháp dạy học nhận thức logic là một hệ thống các nguyên tắc thuộc về quá trình nhận thức bên trong như là các yếu tố tâm lý định thức.