Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC Tại Việt Nam, việc áp dụng pháp luật trong điều tra vụ án có bị can là người dưới 18 tuổi đã và đang được nhiều nhà khoa học, các chuyên gia pháp lý quan tâm nghiên cứu dưới những góc độ khác nhau. Các công trình nghiên cứu không chỉ tập trung vào phân tích các quy định pháp luật mà còn đi sâu vào thực tiễn áp dụng, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện cả về mặt pháp lý và tổ chức thực hiện. Những kết quả nghiên cứu này là nguồn tư liệu quý giá, góp phần định hướng cho việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả điều tra các vụ án có bị can là người dưới 18 tuổi.
Qua khảo sát các công trình nghiên cứu trong nước, có thể phân chia thành các nhóm nghiên cứu chính sau: 1. Nhóm công trình nghiên cứu về điều tra vụ án có bị can là người dưới 18 tuổi * Sách “Cơ quan điều tra Công an nhân dân trong tố tụng hình sự” của tác giả Đỗ Ngọc Quang, Nhà xuất bản Công an nhân dân (CAND), năm 2001 [55]. Tác giả đã đi sâu phân tích các quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động của Cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân trong pháp luật Tố tụng hình sự. Đồng thời, tác giả cũng làm rõ mối quan hệ phối hợp giữa các Cơ quan điều tra trong hệ thống Công an nhân dân, đặc biệt là vai trò của Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện.
“Nguyên nhân, điều kiện của người chưa thành niên vi phạm pháp luật hình sự và giải pháp phòng ngừa” của PGS.TS Nguyễn Minh Đức, Nhà xuất bản Tư pháp, năm 2014 [37]. Tác giả đã phân tích, đánh giá thực trạng áp 10 dụng pháp luật, xác định nguyên nhân, điều kiện về người chưa thành niên vi phạm pháp luật ở Việt Nam giai đoạn năm 2007 đến năm 2013. Qua đó tác giả đưa ra những giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức áp dụng pháp luật trong phòng ngừa, đấu tranh loại tội phạm này. “Phòng ngừa thanh, thiếu niên phạm tội - Trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội” của GS,TS Nguyễn Xuân Yêm, Nhà xuất bản CAND, năm 2004 [63].
Cuốn sách chuyên khảo khái quát toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật trong xác định tội phạm lứa tuổi thanh, thiếu niên và các biện pháp điều tra, đấu tranh phòng, chống tội phạm thanh, thiếu niên trên toàn quốc, trong đó, tác giả phân tích rõ trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội. Trên cơ sở khảo sát thực tiễn, tác giả chỉ ra nguyên nhân và kết quả áp dụng pháp luật trong đấu tranh, phòng chống tội phạm do người dưới 18 tuổi gây ra. Nội dung cuốn sách còn đề cập đến quan điểm của Đảng, Nhà nước trong đấu tranh ngăn chặn, hạn chế loại tội phạm này. Tác giả đã chỉ ra những giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa thanh, thiếu niên phạm tội và trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội.
Đây là một trong những công trình khoa học có giá trị cao đối với hoạt động nghiên cứu về áp dụng pháp luật trong điều tra vụ án có bị can là người dưới 18 tuổi của Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện. * Đề tài khoa học “Tổ chức, hoạt động điều tra của Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện theo pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự”. Đề tài khoa học cấp Bộ do Nguyễn Văn Cảnh chủ nhiệm đề tài, năm 2004 [10]. Tác giả đã làm rõ cơ sở lý luận về tổ chức, hoạt động điều tra hình sự theo pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự năm 2004.
Trên cơ sở đó tác giả tiến hành đánh giá thực tiễn tổ chức áp dụng và thực hiện các hoạt động điều tra của Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện đưa ra các giải pháp chung đối với Cơ quan Cảnh sát điều tra nói chung và các giải pháp cụ thể cho Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện. 11 *Tạp chí Bài viết (2008):“Những vấn đề rút ra qua công tác điều tra các vụ án hình sự, thủ phạm là người chưa thành niên” của tác giả Đỗ Như Thành, Tạp chí Cảnh sát nhân dân, Số 8/2008. Bài viết tác giả đi sâu nghiên cứu làm rõ hoạt động tổ chức áp dụng pháp luật của Cơ quan điều tra tiến hành điều tra vụ án hình sự, thủ phạm là người chưa thành niên và làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng, hiệu quả của hoạt động điều tra các vụ án hình sự, từ đó tác giả đưa ra những đề xuất, kiến nghị nâng cao hoạt động điều tra các vụ án hình sự, thủ phạm là người chưa thành niên của Cơ quan Điều tra. Trong bài viết tác giả đã chỉ ra mô hình tư pháp hình sự người chưa thành niên của Thái Lan; thủ tục Tố tụng hình sự của Thái Lan đối với người chưa thành niên bị buộc tội; tác giả đã chỉ ra một số vấn đề về điều tra vụ án hình sự đối với người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi theo pháp luật Việt Nam.
Qua đó tác giả đã đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện lĩnh vực này ở Việt Nam. Bài viết tác giả đã chỉ ra những nét khái quát quy định về người bị buộc tội trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự của Bộ luật tố Tố tụng hình sự năm 2015 và phân tích làm rõ những quy định có lợi theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đối với người bị buộc tội trong giai đoạn điều tra vụ án. Bài viết (2021):“Những vướng mắc trong đối chất và thực nghiệm điều tra vụ án hình sự” của tác giả Lê Đình Nghĩa đăng trên Tạp chí Kiểm sát, Số 12 7/2021. Tác giả phân tích làm rõ những vướng mắc, bất cập về quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng biện pháp điều tra đối chất và biện pháp điều tra thực nghiệm điều tra.
Qua đó, tác giả đã đưa ra một số kiến nghị, giải pháp bổ sung các quy phạm pháp luật còn thiếu; quy định phải tiến hành thực hiện tại hiện trường vụ án trong những trường hợp nhất định. Những nội dung này nghiên cứu sinh tiếp tục làm rõ trong chương 3 và chương 4 của luận án. Nhóm tác giả trên cơ sở phân tích các quy định của BLHS Liên bang Nga về quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trên cơ sở so sánh với quy định của BLHS Việt Nam năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 và đưa ra những giải pháp gợi mở trong việc hoàn thiện các quy định của pháp luật đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. * Luận án “Hoạt động của lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội trong phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra ở khu vực miền Tây Nam Bộ”, Luận án tiến sĩ Luật học của tác giả Lê Tấn Tới, năm 2014 [48].
Tác giả đã có những đóng góp đáng kể trong việc làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến hoạt động của lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội, đặc biệt trong công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm đối với người dưới 18 tuổi. Các công trình trên đã nghiên cứu về những vấn đề có liên quan đến điều tra vụ án có bị can là người dưới 18 tuổi. Kết quả nghiên cứu trong nhóm công trình này là những tài liệu tham khảo có giá trị để nghiên cứu sinh xác định cơ sở lý luận và phân tích thực trạng những hạn chế, thiếu sót, nguyên nhân những hạn chế, thiếu sót của các quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động tổ chức áp dụng pháp luật trong điều tra vụ án có bị can là người dưới 18 tuổi của Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện ở vùng Tây Bắc, Việt Nam. Nhóm công trình nghiên cứu về áp dụng pháp luật trong điều tra vụ án hình sự có bị can là người dưới 18 tuổi * Sách “Thanh niên với vai trò bảo vệ quốc phòng và an ninh của Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa” của tác giả TS.
Lê Tấn Tới, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2022. Tác giả đã làm rõ khái niệm, quan điểm, chủ trương đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước ta về vai trò của thanh niên cũng như thực trạng thực hiện vai trò của thanh niên trong sự nghiệp bảo vệ quốc phòng và an ninh của Tổ quốc. Qua đó, tác giả đã làm rõ quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp phát huy vai trò của thanh niên trong sự nghiệp bảo vệ quốc phòng và an ninh của tổ quốc. “Bình luận các tội phạm có bị hại là người dưới 18 tuổi trong Bộ luật hình sự năm 2015 và sự tham gia Tố tụng hình sự của họ” của tác giả Nguyễn Ngọc Điệp, Nhà xuất bản Lao động, xã hội, Hà Nội.
Tác giả bình luận các tội phạm có bị hại là người dưới 18 tuổi trong Bộ luật hình sự năm 2015, được sửa dổi bổ sung năm 2017 và làm rõ sự tham gia của bị hại là người dưới 18 tuổi như khái niệm, nguyên tắc tiến hành tố tụng, trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và vấn đề phân công của người tiến hành tố tụng hình sự. * Đề tài khoa học “Điều tra, nghiên cứu tình hình người chưa thành niên phạm pháp trên địa bàn Tây Ninh và những biện pháp phòng chống khả thi”, đề tài khoa học cấp tỉnh của tác giả Trần Hồng Trang chủ nhiệm đề tài, năm 2002 [62]. Đề tài đã khái quát tình hình, xây dựng cơ sở lý luận áp dụng pháp luật trong điều tra, phòng chống người chưa thành niên phạm pháp hình sự; phân tích cách quy định của pháp luật về người chưa thành niên phạm pháp hình sự và thực trạng áp dụng pháp luật trong điều tra, nghiên cứu tình hình người chưa thành niên phạm pháp trên địa bàn Tây Ninh để làm sáng tỏ những bất cập và 14 nguyên nhân của bất cập trong điều tra, nghiên cứu, áp dụng biện pháp phòng, chống người chưa thành niên phạm pháp để đề xuất những kiến nghị hoàn thiện, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp điều tra, biện pháp phòng, chống khả thi. *Tạp chí Bài viết (2023): “Biện pháp giữ người trong trường hợp khẩn cấp đối với người dưới 18 tuổi - một số vướng mắc và hướng hoàn thiện” của tác giả PGS.
Tào Thị Quyên và ThS.