Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT TỬ HÌNH 1. KHÁI NIỆM VÀ NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA HÌNH PHẠT TỬ HÌNH 1. Khái niệm Tử hình là một hình phạt đặc biệt và nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt của luật hình sự các nước nói chung và luật hình sự Việt Nam nói riêng. Tính đặc biệt của hình phạt này thể hiện ở chỗ chủ thể thực hiện tội phạm phải có lỗi và họ phạm tội đặc biệt nghiêm trọng.
Hơn nữa tính đặc biệt của hình phạt tử hình còn thể hiện ở việc có những chủ thể nhất định thực hiện hành vi có lỗi theo qui định họ phải chịu mức án cao nhất là tử hình, tuy nhiên do những đặc điểm thuộc về nhân thân họ không phải chịu hình phạt tử hình. Tính nghiêm khắc nhất của hình phạt thể hiện ở chỗ nó tước đi sinh mạng, tước đi quyền sống - quyền đầu tiên và thiêng liêng nhất - của con người. Hình phạt tử hình có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, gắn liền với sự ra đời của giai cấp, nhà nước và pháp luật. Hình phạt tử hình luôn là một công cụ hữu hiệu của giai cấp thống trị trong việc duy trì chế độ chính trị và nhà nước của mình.
Do có sự khác nhau về điều kiện kinh tế, văn hóa xã hội và mục đích đấu tranh phòng chống tội phạm nên mỗi quốc gia lại có những qui định không giống nhau về việc áp dụng hình phạt tử hình. Tại Việt Nam, hình phạt tử hình đã được áp dụng và qui định từ rất sớm trong luật hình sự. Trong toàn bộ các triều đại phong kiến từ Lý, Trần, Lê, Nguyễn đều có những qui định rất rõ ràng về hình phạt tử hình và việc áp dụng hình phạt tử hình. Theo đó hình phạt tử hình là hình phạt nặng nhất trong hệ thống hình phạt thời kỳ này gồm: Suy (đánh bằng roi), Trượng (đánh 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bằng gậy), Đồ (tù khổ sai), Lưu (đầy), Tử (giết chết).
Hình phạt tử hình nói chung được thi hành bằng những cách thức hết sức dã man và gây đau đớn cho người phạm tội. Hiện nay, tại Việt Nam, Bộ luật Hình sự năm 1999 đã qui định rất rõ về hình phạt tử hình tại Điều 35. Theo đó: Tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng. Không áp dụng hình phạt tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội, đối với phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi khi phạm tội hoặc khi bị xét xử.
Không thi hành hình phạt tử hình đối với phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi. Trong trường hợp này, hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân. Trong trường hợp người kết án tử hình được ân giảm, thì hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân [7]. Trên thế giới, hình phạt tử hình vẫn được áp dụng tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ khác nhau và mỗi quốc gia, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội và chính trị của mình, có những qui định không giống nhau về việc áp dụng và thi hành hình phạt tử hình.
Nhìn chung bản đồ về hình phạt tử hình trên thế giới có thể khái quát như sau: tại các nước Châu Âu và Châu Mỹ latinh hình phạt tử hình đã hầu như không còn được áp dụng; các nước Bắc Mỹ cũng có xu hướng xóa bỏ dần hình phạt tử hình trong hệ thống hình phạt; tại Châu Đại Dương hình phạt tử hình cũng dần đựợc xóa bỏ; Châu Á và Châu Phi hiện vẫn là những châu lục có nhiều quốc gia vẫn duy trì hình phạt tử hình nhất. Trong sự phát triển sôi động và xu hướng toàn cầu hóa hiện nay, trong sự đấu tranh ngày càng mạnh mẽ vì quyền sống của các tổ chức dân 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chủ, tổ chức nhân quyền quốc tế… việc áp dụng hình phạt tử hình nói chung đang dần giảm trên toàn thế giới. Đặc điểm Đặc điểm của hình phạt tử hình chính là những khác biệt cơ bản của hình phạt này so với các hình phạt khác, theo đó hình phạt tử hình có những đặc điểm cơ bản sau: * Tử hình là hình phạt nghiêm khắc nhất Trong hệ thống hình phạt của những quốc gia áp dụng hình phạt tử hình, tử hình là hình phạt cuối cùng thể hiện sự nghiêm khắc nhất của luật hình sự đối với người phạm tội. Người bị áp dụng hình phạt tử hình sẽ không còn có cơ hội tồn tại để sống, họ đã bị tước đi quyền thiêng liêng nhất - quyền được sống.
Sự "nghiêm khắc nhất của hình phạt tử hình" thể hiện rất rõ ở việc không có bất kỳ một hình phạt nào nghiêm khắc bằng hình phạt tử hình. Sự nghiêm khắc của hình phạt tử hình, sự khốc liệt và sự triệt tiêu khả năng tồn tại của hình phạt tử hình còn thể hiện ở việc luật hình sự của các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng luôn có xu hướng hạn chế việc áp dụng hình phạt tử hình. Theo đó, chỉ những người cố tình phạm vào những tội đặc biệt nghiêm trọng thì mới phải chịu hình phạt tử hình. Hơn nữa, sự hạn chế áp dụng này còn thể hiện ở việc hình phạt tử hình vẫn loại trừ những đối tượng nhất định ngay cả khi họ cố tình thực hiện hành vi phạm tội nghiêm trọng.
* Tử hình là hình phạt tước bỏ hoàn toàn khả năng tái phạm hay khắc phục hậu quả của người phạm tội Tử hình tước đi quyền sống của người phạm tội, tước đi mọi giao tiếp, mọi mối quan hệ xã hội của người phạm tội. Người phạm tội sẽ vĩnh viễn không còn tồn tại trong xã hội loài người, vì thế sẽ không bao giờ có cơ hội 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho họ để tiếp tục tái phạm hay ăn năn hối lỗi, hoặc có thể khắc phục những hậu quả nặng nề do hành vi phạm tội của mình gây ra. * Hình phạt tử hình có tính không thể thay đổi và không có nội dung cải tạo, giáo dục người phạm tội Khi áp dụng hình phạt tử hình đối với người phạm tội, Tòa án luôn nhận định và lập luận rằng hành vi của người phạm tội thể hiện rõ họ là những đối tượng không thể cải tạo, không thể giáo dục và vì thế họ sẽ phải chết. Khi quyền sống của người phạm tội đã bước tước đi, họ không bao giờ còn tồn tại trên đời để có thể được cải tạo, giáo dục.
Xuất phát từ đặc điểm này chúng ta có thể thấy hình phạt tử hình luôn có tính không thể thay đổi, bởi nếu như những tội phạm khác, giả sử người phạm tội đang thụ lý án trong tù mà chứng minh được rằng họ bị oan thì họ sẽ được thả tự do và có quyền yêu cầu các cơ quan liên quan bồi thường thiệt hại do oan sai. Trong khi đó nếu hình phạt tử hình đã được áp dụng thì sau đó dù có chứng minh được người chết hoàn toàn bị oan thì cũng không có cách nào làm cho họ có thể sống lại để tiếp tục cuộc sống mà họ đáng được có. Vì thế có thể nói rằng tính không thể thay đổi là một đặc điểm rất cơ bản của hình phạt tử hình. CÁC CĂN CỨ ÁP DỤNG HÌNH PHẠT TỬ HÌNH Xuất phát từ việc hình phạt tử hình là một hình phạt nghiêm khắc nhất đối với người thực hiện hành vi phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, vì thế việc áp dụng hình phạt này cần phải được thực hiện cực kỳ thận trọng trên cơ sở những căn cứ nhất định.
Căn cứ cơ bản để áp dụng hình phạt tử hình chính là việc nghiên cứu và xác định tính chất và hậu quả của hành vi phạm tội. Tính chất của hành vi phạm tội Bản thân hành vi phạm tội thông thường đã có tính chất nguy hiểm cho sự tồn tại và phát triển của một xã hội nói chúng. Song đối với những hành vi phạm tội dẫn đến việc nhà nước phải áp dụng hình phạt tử hình thì 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tính chất nguy hiểm của hành vi lại càng thể hiện rõ nét hơn bao giờ hết. Hành vi phạm tội dẫn đến việc phải áp dụng hình phạt tử hình là những hành vi đặc biệt nguy hiểm đối với xã hội, thể hiện rõ nét nhất lỗi cố tình của người thực hiện hành vi phạm tội, thể hiện khả năng không thể giáo dục cải tạo người phạm tội khi họ đã cố tình thực hiện hành vi phạm tội.
Hậu quả của hành vi phạm tội Hành vi phạm tội dẫn đến việc phải áp dụng hình phạt tử hình trong luật hình sự để lại những hậu quả rất lớn cho người bị hại, cho tài sản, trật tự quản lý kinh tế của nhà nước, cho những quan hệ kinh tế xã hội nhất định và cho cả xã hội. Xét trong phạm vi cá nhân gia đình của người bị hại, hành phạm tội của người thực hiện tội phạm có thể cướp đi chính sinh mạng của nạn nhân hoặc chí ít cũng để lại những hậu quả trầm trọng, khó có thể khắc phục. Gia đình và những người thân của nạn nhân sẽ trực tiếp phải gánh chịu những hậu quả nặng nề và lâu dài. Xét trong phạm vi những quan hệ xã hội nhất định, hành vi phạm tội dẫn đến việc phải áp dụng hình phạt tử hình xâm hại trầm trọng đến những quan hệ kinh tế xã hội được pháp luật bảo vệ, từ đó gây ra những ảnh hưởng xấu đến việc duy trì và phát triển của quan hệ kinh tế xã hội đó, thậm chí trong nhiều trường hợp nó còn ảnh hưởng đến toàn bộ các quan hệ kinh tế xã hội khác của một quốc gia.
BẢN CHẤT VÀ MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC ÁP DỤNG HÌNH PHẠT TỬ HÌNH 1. Bản chất Dưới góc độ xem xét bản chất của vấn đề, hình phạt tử hình mang tính khách quan và tính lịch sự. Hình phạt tử hình xuất hiện như một hiện tượng tất yếu của xã hội có nhà nước, giai cấp và lịch sử của hình phạt tử hình gắn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liền với sự ra đời của nhà nước, của giai cấp và của pháp luật.