Luận Văn Thạc Sĩ: Áp Dụng Các Hình Phạt Chính Không Tước Tự Do Tại TP.HCM

Luận văn thạc sĩ phân tích việc áp dụng các hình phạt chính không tước tự do tại TP.HCM, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Hoàng Bích Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Quang Phương
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Áp dụng các hình phạt không tước tự do từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG CÁC HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG TƯỚC TỰ DO
• 1.1. Khái niệm và vai trò của các hình phạt chính không tước tự do
• 1.2. Khái niệm, nguyên tắc và căn cứ áp dụng hình phạt chính không tước tự do
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ CÁC HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG TƯỚC TỰ DO VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. Quy định của pháp luật về các hình phạt chính không tước tự do
• 2.2. Thực tiễn áp dụng quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 về các hình phạt chính không tước tự do tại thành phố Hồ Chí Minh
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG ĐÚNG CÁC HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG TƯỚC TỰ DO
• 3.1. Các yêu cầu bảo đảm áp dụng đúng các hình phạt chính không tước tự do
• 3.2. Các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các hình phạt không tước tự do
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm và vai trò của các hình phạt chính không tước tự do

Hình phạt không tước tự do là một trong những biện pháp quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Theo quy định tại Điều 30, Bộ luật Hình sự năm 2015, hình phạt này không chỉ nhằm trừng phạt mà còn có mục đích giáo dục người phạm tội. Hình phạt không tước tự do bao gồm các biện pháp như cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và trục xuất. Những hình phạt này giúp người phạm tội có cơ hội sửa chữa sai lầm mà không phải cách ly khỏi xã hội. Điều này thể hiện rõ chính sách nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam, đồng thời cũng góp phần giảm bớt gánh nặng cho hệ thống giam giữ. Việc áp dụng hình phạt không tước tự do còn giúp tăng cường tính răn đe và giáo dục trong cộng đồng, từ đó góp phần vào công cuộc phòng, chống tội phạm.

1.1. Khái niệm các hình phạt chính không tước tự do

Hình phạt chính không tước tự do được định nghĩa là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, do Tòa án quyết định áp dụng đối với người phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền lợi của họ mà không buộc họ phải cách ly khỏi xã hội. Các hình phạt này không chỉ nhằm mục đích trừng phạt mà còn hướng tới việc giáo dục và cải tạo người phạm tội. Điều này thể hiện rõ trong các quy định của Bộ luật Hình sự, nơi mà hình phạt không tước tự do được coi là một phần quan trọng trong việc thực hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước.

II. Quy định của pháp luật về các hình phạt chính không tước tự do

Pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng về các hình phạt chính không tước tự do trong Bộ luật Hình sự. Các hình phạt này bao gồm cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và trục xuất. Mỗi hình phạt có những điều kiện áp dụng riêng, nhằm đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong việc xử lý người phạm tội. Việc áp dụng các hình phạt này không chỉ giúp giảm bớt tình trạng quá tải trong các cơ sở giam giữ mà còn tạo điều kiện cho người phạm tội có cơ hội tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng các hình phạt này vẫn còn nhiều hạn chế, cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả thực thi.

2.1. Thực tiễn áp dụng quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999

Bộ luật Hình sự năm 1999 đã đặt nền móng cho việc áp dụng các hình phạt không tước tự do. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng các hình phạt này còn nhiều bất cập. Nhiều trường hợp người phạm tội vẫn bị áp dụng hình phạt tù thay vì các hình phạt không tước tự do, dẫn đến việc không phát huy được hiệu quả của chính sách nhân đạo. Cần có sự điều chỉnh trong quy định và thực tiễn áp dụng để đảm bảo rằng các hình phạt không tước tự do được thực hiện đúng theo quy định của pháp luật.

III. Các yêu cầu và giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các hình phạt chính không tước tự do

Để đảm bảo việc áp dụng đúng các hình phạt chính không tước tự do, cần có những yêu cầu và giải pháp cụ thể. Trước hết, cần nâng cao nhận thức của các cơ quan tư pháp về vai trò của hình phạt không tước tự do trong việc giáo dục và cải tạo người phạm tội. Thứ hai, cần hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến hình phạt không tước tự do, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn. Cuối cùng, cần tăng cường công tác giám sát và đánh giá việc thực hiện các hình phạt này để kịp thời phát hiện và khắc phục những bất cập trong quá trình áp dụng.

3.1. Các yêu cầu bảo đảm áp dụng đúng các hình phạt chính không tước tự do

Các yêu cầu bảo đảm áp dụng đúng các hình phạt chính không tước tự do bao gồm việc nâng cao nhận thức của các cơ quan tư pháp, hoàn thiện quy định pháp luật và tăng cường công tác giám sát. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc thực hiện các hình phạt này, từ đó tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc áp dụng hình phạt không tước tự do. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người phạm tội mà còn góp phần vào việc xây dựng một xã hội văn minh, trật tự.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội ngày càng phức tạp, tội phạm cũng có xu hướng gia tăng và đa dạng về hình thức. Tại thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm kinh tế lớn nhất của Việt Nam, tỷ lệ tội phạm hình sự luôn là vấn đề được quan tâm đặc biệt. Theo số liệu thống kê từ Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2015-2017, các hình phạt chính không tước tự do như cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ được áp dụng với tỷ lệ thấp, lần lượt chiếm khoảng 2,97%, 63,37% và 33,66% trong tổng số các hình phạt không tước tự do. Mặc dù Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 đã có nhiều sửa đổi nhằm mở rộng phạm vi áp dụng các hình phạt không tước tự do, thực tiễn cho thấy việc áp dụng các hình phạt này vẫn còn nhiều hạn chế và bất cập.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ cơ sở lý luận, phân tích quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng các hình phạt chính không tước tự do tại thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các hình phạt không tước tự do quy định trong BLHS năm 1999 và BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), với dữ liệu thực tiễn thu thập từ năm 2015 đến 2017 tại thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần hoàn thiện chính sách hình sự, bảo đảm quyền con người và nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình pháp luật hình sự, đặc biệt tập trung vào:

• Lý thuyết về hình phạt: Hình phạt được xem là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm trừng trị, giáo dục và phòng ngừa tội phạm. Khái niệm hình phạt không tước tự do được định nghĩa là hình phạt không buộc người bị kết án phải cách ly khỏi xã hội, mà vẫn chịu sự giám sát, giáo dục trong môi trường xã hội bình thường.

• Nguyên tắc áp dụng hình phạt: Bao gồm nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, nguyên tắc dân chủ, nguyên tắc nhân đạo, nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật, nguyên tắc kết hợp giáo dục với cưỡng chế, nguyên tắc phân hóa và cá thể hóa nghĩa vụ chấp hành bản án, và nguyên tắc tôn trọng quyền con người.

• Mô hình chính sách pháp luật hình sự: Tập trung vào chính sách phân hóa trách nhiệm hình sự, mở rộng áp dụng hình phạt không tước tự do nhằm giảm tải nhà tù, tăng cường tính nhân đạo và hiệu quả giáo dục người phạm tội.

Các khái niệm chính bao gồm: hình phạt chính không tước tự do, cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, nguyên tắc áp dụng hình phạt, nhân thân người phạm tội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phương pháp lịch sử: Tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển các quy định về hình phạt không tước tự do trong pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay.

• Phương pháp so sánh: So sánh các quy định về hình phạt không tước tự do trong BLHS năm 1999 và BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) để đánh giá sự tiến bộ và những điểm còn hạn chế.

• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích các quy định pháp luật, số liệu thực tiễn áp dụng tại thành phố Hồ Chí Minh, tổng hợp các nhận định về ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân.

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thu thập từ Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh và các quận, huyện giai đoạn 2015-2017; các văn bản pháp luật, báo cáo, tài liệu khoa học liên quan.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn các vụ án hình sự có áp dụng hình phạt không tước tự do tại thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn nghiên cứu.

• Timeline nghiên cứu: Từ năm 2015 đến năm 2017, tập trung phân tích thực tiễn áp dụng các hình phạt không tước tự do.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ áp dụng hình phạt cảnh cáo rất thấp: Trong giai đoạn 2015-2017, chỉ có 3 bị cáo được áp dụng hình phạt cảnh cáo tại thành phố Hồ Chí Minh, chiếm khoảng 2,97% tổng số hình phạt không tước tự do. Điều này cho thấy hình phạt cảnh cáo chưa được đánh giá đúng vai trò trong hệ thống hình phạt.

2. Hình phạt tiền được áp dụng phổ biến nhất trong các hình phạt không tước tự do: Có 64 bị cáo bị áp dụng hình phạt tiền, chiếm 63,37% tổng số hình phạt không tước tự do. Tuy nhiên, so với các hình phạt tước tự do, tỷ lệ này vẫn còn thấp.

3. Hình phạt cải tạo không giam giữ chiếm tỷ lệ thấp: Tổng cộng 34 bị cáo được áp dụng hình phạt này, chiếm 33,66% tổng số hình phạt không tước tự do. Số lượng áp dụng có xu hướng giảm qua các năm, từ 17 bị cáo năm 2015 xuống còn 6 bị cáo năm 2016.

4. Hình phạt trục xuất chưa được áp dụng tại thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn nghiên cứu: Điều này phản ánh sự hạn chế trong việc áp dụng hình phạt này đối với người nước ngoài phạm tội tại địa phương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tỷ lệ áp dụng các hình phạt không tước tự do thấp có thể do nhận thức của các cơ quan tư pháp về vai trò và hiệu quả của các hình phạt này chưa đầy đủ. Một số Tòa án còn ưu tiên áp dụng hình phạt tù có thời hạn hoặc án treo thay vì các hình phạt không tước tự do, dẫn đến việc sử dụng các biện pháp nhân đạo chưa được phát huy tối đa.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, việc mở rộng áp dụng hình phạt không tước tự do là xu hướng chung nhằm giảm tải nhà tù, tăng cường tính nhân đạo và hiệu quả giáo dục người phạm tội. Tuy nhiên, thực tiễn tại thành phố Hồ Chí Minh cho thấy còn nhiều bất cập về quy định pháp luật và thực thi, như thiếu hướng dẫn cụ thể về điều kiện áp dụng, chưa có quy định rõ ràng về nhân thân người phạm tội trong áp dụng cải tạo không giam giữ, và chưa có cơ chế giám sát hiệu quả.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ áp dụng từng loại hình phạt không tước tự do theo năm, hoặc bảng so sánh số lượng bị cáo áp dụng các hình phạt trong giai đoạn 2015-2017 để minh họa xu hướng và sự biến động.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật về hình phạt không tước tự do: Cần bổ sung, làm rõ các điều kiện áp dụng hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và trục xuất, đặc biệt là quy định về nhân thân người phạm tội và điều kiện áp dụng cải tạo không giam giữ nhằm đảm bảo tính khả thi và công bằng.

2. Tăng cường đào tạo, nâng cao nhận thức cho cán bộ tư pháp: Tổ chức các khóa tập huấn, hội thảo nhằm nâng cao hiểu biết về vai trò, lợi ích và cách thức áp dụng các hình phạt không tước tự do cho thẩm phán, kiểm sát viên và cán bộ thi hành án.

3. Xây dựng cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả áp dụng hình phạt không tước tự do: Thiết lập hệ thống theo dõi, đánh giá định kỳ việc áp dụng các hình phạt này tại các địa phương, đặc biệt là thành phố Hồ Chí Minh, nhằm phát hiện sớm các sai sót, vi phạm và đề xuất điều chỉnh kịp thời.

4. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Tăng cường truyền thông về các hình phạt không tước tự do nhằm nâng cao nhận thức của người dân và người phạm tội về quyền lợi, nghĩa vụ, cũng như tác dụng giáo dục của các hình phạt này.

Các giải pháp trên nên được thực hiện trong vòng 2-3 năm tới, với sự phối hợp của Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát và các cơ quan liên quan tại thành phố Hồ Chí Minh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ tư pháp và thẩm phán: Giúp hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng hình phạt không tước tự do, từ đó nâng cao chất lượng xét xử và quyết định hình phạt phù hợp.

2. Nhà nghiên cứu và giảng viên luật hình sự: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về chính sách hình sự và cải cách tư pháp.

3. Sinh viên ngành luật: Là tài liệu tham khảo quý giá giúp sinh viên nắm vững kiến thức về hình phạt không tước tự do, nguyên tắc áp dụng và thực tiễn tại Việt Nam.

4. Cơ quan quản lý nhà nước về tư pháp và thi hành án: Hỗ trợ trong việc xây dựng chính sách, hoàn thiện pháp luật và tổ chức thi hành án hình sự hiệu quả, nhân đạo.

Câu hỏi thường gặp

1. Hình phạt không tước tự do là gì?
   Hình phạt không tước tự do là biện pháp cưỡng chế hình sự do Tòa án áp dụng nhằm trừng trị và giáo dục người phạm tội mà không buộc họ phải cách ly khỏi xã hội, ví dụ như cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ.

2. Tại sao tỷ lệ áp dụng hình phạt cảnh cáo lại thấp?
   Nguyên nhân chính là do nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của hình phạt cảnh cáo, nhiều Tòa án ưu tiên áp dụng án treo hoặc hình phạt tù, dẫn đến việc hình phạt cảnh cáo ít được sử dụng dù có hiệu quả giáo dục cao.

3. Phân biệt cải tạo không giam giữ và án treo như thế nào?
   Cả hai đều không cách ly người phạm tội khỏi xã hội, nhưng cải tạo không giam giữ là hình phạt chính, người bị kết án phải chịu sự giám sát và thực hiện nghĩa vụ tại nơi làm việc hoặc cư trú, còn án treo là hình phạt tù được hoãn thi hành.

4. Hình phạt trục xuất áp dụng trong trường hợp nào?
   Trục xuất áp dụng đối với người nước ngoài phạm tội tại Việt Nam, buộc họ phải rời khỏi lãnh thổ Việt Nam. Tuy nhiên, tại thành phố Hồ Chí Minh chưa ghi nhận trường hợp áp dụng hình phạt này trong giai đoạn nghiên cứu.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt không tước tự do?
   Cần hoàn thiện pháp luật, nâng cao nhận thức cán bộ tư pháp, xây dựng cơ chế giám sát, đồng thời tăng cường tuyên truyền pháp luật để người phạm tội và xã hội hiểu rõ vai trò của các hình phạt này.

Kết luận

• Hình phạt chính không tước tự do đóng vai trò quan trọng trong chính sách hình sự nhân đạo, góp phần giảm tải nhà tù và tăng cường giáo dục người phạm tội.
• Thực tiễn áp dụng tại thành phố Hồ Chí Minh cho thấy tỷ lệ sử dụng các hình phạt này còn thấp, đặc biệt là hình phạt cảnh cáo và cải tạo không giam giữ.
• Các quy định pháp luật hiện hành còn tồn tại bất cập, thiếu rõ ràng về điều kiện áp dụng và nhân thân người phạm tội.
• Cần có các giải pháp đồng bộ về hoàn thiện pháp luật, đào tạo cán bộ, giám sát và tuyên truyền để nâng cao hiệu quả áp dụng.
• Giai đoạn tiếp theo nên tập trung vào nghiên cứu sâu hơn về cơ chế thi hành án và tác động xã hội của các hình phạt không tước tự do, đồng thời thúc đẩy cải cách tư pháp toàn diện.

Luận văn kêu gọi các cơ quan chức năng và nhà nghiên cứu tiếp tục quan tâm, phối hợp thực hiện các đề xuất nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả công tác thi hành án tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG CÁC HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG TƯỚC TỰ DO 1. Khái niệm và vai trò của các hình phạt chính không tước tự do 1. Khái niệm các hình phạt chính không tước tự do Hình phạt là hình thức chủ yếu của trách nhiệm hình sự và là công cụ pháp lý của Nhà nước để đấu tranh phòng chống tội phạm. Quy định về hình phát được nêu rõ tại Điều 26, BLHS năm 1999, đồng thời kế thừa và phát triển quy định về hình phát được làm rõ hơn tại Điều 30, BLHS năm 2015 quy định: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quy định trong Bộ luật này, do Tòa án quyết định áp dụng đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người, pháp nhân thương mại đó” [20].

Dựa trên cơ sở các quan niệm về hình phạt đã nêu trong Luận văn, tác giả đưa ra khái niệm khoa học về hình phạt như sau: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất về hình sự của Nhà nước do Toà án có thẩm quyền quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật nhằm tước bỏ hay hạn chế quyền, tự do của người bị kết án theo các quy định của pháp luật hình sự Hệ thống hình phạt trong Bộ luật Hình sự Việt Nam (được quy định từ Điều 28 đến Điều 40) gồm 7 hình phạt chính và 7 hình phạt bổ sung. Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa. Hình phạt chính bao gồm các biện pháp như: Cảnh cáo; phạt tiền; cải tạo không giam giữ; trục xuất; tù có thời hạn; tù chung thân và tử hình; Hình phạt chính được vận dụng riêng rẽ chứ không đồng thời áp dụng đối với người phạm tội chỉ áp dụng một trong các hình phạt chính. Hình phạt chính đánh thẳng vào các quyền cơ bản của công dân như quyền tự do, quyền sống… Hình phạt bổ sung bao gồm các biện pháp như: Cấm đảm nhiệm chức vụ,cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định; tước một số quyền công dân; tịch thu tài sản; cấm cư trú; quản chế; cấm cư trú; quản chế; Phạt tiền, khi không áp dụng là hình phạt chính; trục xuất, khi không áp dụng là hình phạt chính.

Trong đó, có 2 hình phạt có thể là hình phạt chính, có thể là hình phạt bổ sung là phạt tiền và trục xuất. Hệ thống hình phạt của nước ta với nhiều hình phạt khác nhau nên căn cứ vào những tiêu chí khác nhau, nhằm vào những mục đích khác nhau mà có các cách phân loại hình phạt khác nhau phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam. Điều 28 BLHS năm 1999 đã chia Hệ thống hình phạt đang được áp dụng tại Việt Nam thành hai loại là: hình phạt chính và hình phạt bổ sung [19, tr. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, tác giả đi sâu nghiên cứu về sáu loại hình phạt không tước tự do bao gồm: 1) Cảnh cáo; 2) Phạt tiền; 3) Cải tạo không giam giữ; 4) Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định; 5) Tước một số quyền công dân; 6) Tịch thu tài sản.

Khi bị áp dụng các loại hình phạt này, người bị kết án bị tước bỏ quyền tự do cư trú ở một số địa phương nhất định (như ở hình phạt cấm cư trú) hoặc bị buộc phải cư trú, làm ăn sinh sống ở một đơn vị hành chính cụ thể (đối với người bị tuyên phạt hình phạt quản chế), và cấm cư trú trên phạm vi toàn lãnh thổ (khi bị áp dụng hình phạt trục xuất). Hình phạt không tước tự do là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất về hình sự của Nhà nước do Toà án quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật để buộc người bị kết án phải chịu một hoặc một số hậu quả pháp lý bất lợi (nhưng không tước hoặc hạn chế quyền tự do thân thể, quyền tự do cư trú), nhằm cải tạo, giáo dục người phạm tội, phòng và chống tội phạm. Trên cơ sở khái niệm hình phạt được quy định tại Điều 30 BLHS năm 2015, cũng như tính chất của sự tước bỏ, tác giả xin đưa ra khái niệm về hình phạt không tước tự do như sau: “Hình phạt chính không tước tự do là để thực hiện biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, được quy định trong BLHS và do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội mà không buộc họ phải cách ly ra khỏi môi trường xã hội bình thường”. Mục đích của hình phạt không tước tự do cũng giống như các hình phạt nói chung được quy định tại điều 31, BLHS năm 2015: “Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người, pháp nhân thương mại phạm tội mà còn giáo dục họ ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới; giáo dục người, pháp nhân thương mại khác tôn trọng pháp luật, phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm” [20] và hướng tới giáo dục người phạm tội nhận ra sai lầm của mình để từ đó ý thức tuân thủ pháp luật, chuẩn mực xã hội, ngăn ngừa họ phạm tội.

Chính sách pháp luật hình sự là hoạt động có căn cứ khoa học, nhất quán và hệ thống của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm xây dựng cơ chế điều chỉnh pháp luật hình sự có hiệu quả, sử dụng văn minh các phương tiện pháp luật để đạt được mục đích của hình phạt, góp phần quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tội phạm; bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội; bảo đảm quyền con người. Chính sách pháp luật hình sự là một trong các yếu tố quan trọng tác động đến xu hướng áp dụng pháp luật hình sự. Hình phạt không tước tự do mang đầy đủ những dấu hiệu chung của hình phạt đồng thời có những dấu hiệu riêng biệt, có thể kể ra một số dấu hiệu cơ bản như sau: - Người bị kết án không bị cách ly khỏi xã hội. Người bị kết án tự cải tạo với sự giám sát, giúp đỡ và giáo dục của cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội, chính quyền địa phương và gia đình.

Xu hướng nhân đạo, hướng thiện cũng thể hiện trong nhiều quy định của pháp luật hình sự, cơ sở pháp lý của áp dụng pháp luật hình sự. Khi mới thành lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, các văn bản pháp luật hình sự lúc bấy giờ có xu hướng xử lý nghiêm khắc hành vi phạm tội. Vai trò của các hình phạt chính không tước tự do Việc quy định các hình phạt không tước tự do trong hệ thống hình phạt mang lại nhiều vai trò quan trọng: Thứ nhất, trong xã hội hiện nay, nền kinh tế ngày càng phát triển kéo theo một hệ lụy là các tội phạm ngày càng diễn biến phức tạp và phong phú. Do đó, việc nhà làm luật quy định các hình phạt không tước tự do trong BLHS nước ta đã góp phần đa dạng hóa hệ thống hình phạt nói riêng và các biện pháp xử lý hình sự nói chung trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm.

Với nhiều loại hình phạt khác nhau được quy định thì khoảng cách giữa chúng càng nhỏ đi và tính chính xác càng cao. Thứ hai, việc quy định các hình phạt chính không tước tự do trong hệ thống hình phạt của BLHS Việt Nam đã góp phần thực hiện nguyên tắc xử lý có phân biệt và nguyên tắc cá thể hóa hình phạt trong chính sách hình sự của Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay [19]. Thứ ba, các hình phạt không tước tự do góp phần thể hiện nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa của phápluật hình sự nước ta. Đó chính là bản chất nhân đạo rõ nét của các hình phạt không tước tự do trong hệ thống hình phạt nước ta.

Với ưu thế về số lượng 4/7 hình phạt không tước tự do đã thể hiện rõ chính sách nhân đạo trong hệ thống hình phạt của nước ta. Thứ tư, trong điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của nước ta, việc tổ chức thi hành các bản án phạt tù đang là vấn đề phức tạp như tình trạng nhà tù quá tải, người phạm tội sau khi mãn hạn tù gặp rất nhiều khó khăn (về việc làm, về tâm lý.) để hoà nhập cuộc sống nên lại tái phạm…. Hiệu quả của hình phạt tù đối với những người bị kết án về tội ít nghiêm trọng, tội vô ý. Khái niệm, nguyên tắc và căn cứ áp dụng hình phạt chính không tước tự do 1.

Khái niệm áp dụng các hình phạt chính không tước tự do Hoạt động áp dụng hình phạt là một giai đoạn của quá trình áp dụng pháp luật hình sự và chỉ có Tòa án mới được thực hiện thông qua việc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân tiến hành đối với người phạm tội theo một trình tự thủ tục đã được pháp luật quy định. Tòa án căn cứ vào kết quả điều tra, kết quả thẩm vấn, tranh tụng để lựa chọn một trong những hình phạt cụ thể được quy định trong pháp luật hình sự và xác định một mức hình phạt cụ thể đối với bị cáo. Khi thực hiện áp dụng hình phạt, Tòa án cần bảo đảm rằng hình phạt phải tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm đối với xã hội mà tội phạm đã thực hiện, bảo đảm tính xác định, tính lập luận và bắt buộc có lý do. Người bị kết án không bị cách ly khỏi xã hội, họ được cải tạo, giáo dục, nên việc áp dụng hình phạt không tước tự do được thực hiện trong môi trường sống và hoạt động với các công dân bình thường khác.

Như vậy, trong phạm vi của luận văn, căn cứ vào nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn có thể nêu một cách khái quát về khái niệm áp dụng hình phạt không tước tự do trong thực tiễn hiện nay như sau: Áp dụng hình phạt không tước tự do là hoạt động của Tòa án buộc người phạm tội phải chịu một trong các hình phạt không tước tự do phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm do họ gây ra nhằm bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và công dân, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa và ngăn ngừa họ phạm tội mới, cũng như phòng ngừa tội phạm chung cho toàn xã hội.