MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bƣởi (Citrus grandis (L.) Osbeck) là một trong những loài cây ăn quả có múi phổ biến, đƣợc trồng hầu khắp các tỉnh thành trong cả nƣớc. Đặc biệt đã hình thành những vùng bƣởi cổ tập trung mang tính đặc sản địa phƣơng nhƣ: bƣởi Đoan Hùng - Phú Thọ, bƣởi Diễn - Từ Liêm - Hà Nội, bƣởi Phúc Trạch - Hƣơng Khê - Hà Tĩnh, bƣởi Thanh Trà – Huế, bƣởi Năm Roi - Vĩnh Long,. Ở các địa phƣơng trên bƣởi đƣợc coi là cây trồng nông nghiệp chính, với giá trị thu nhập hàng năm cao hơn gấp nhiều lần so với lúa và một số cây trồng khác, đồng thời cũng đƣợc coi là lợi thế so sánh với các địa phƣơng khác trong phát triển kinh tế nông nghiệp.
Bƣởi Diễn là loại cây ăn quả đặc sản ở Hà Nội, đƣợc trồng từ lâu đời tại xã Phú Diễn, huyện Từ Liêm, thành phố Hà Nội. Với nhiều đặc điểm quý nhƣ: vỏ quả màu vàng tƣơi, thơm, vị ngọt đậm, không the đắng, bảo quản đƣợc lâu ngày,. nên bƣởi Diễn đã đƣợc lƣu giữ và nhân rộng ra các tỉnh lân cận nhƣ: Phú Thọ, Bắc Giang, Hƣng Yên,… Để tăng sản lƣợng quả, chúng ta bắt buộc phải năng suất bằng cách sử dụng ngày càng nhiều phân bón hóa học, thuốc Bảo vệ thực vật. Việt Nam là nƣớc sử dụng phân bón hóa học nhiều nên có thể dẫn đến tình trạng ô nhiễm đất và nƣớc.
Khi canh tác bón nhiều phân hóa học sẽ làm gia tăng sự mẫn cảm của cây trồng với các loại bệnh, ngăn cản sự hấp thu dƣỡng chất cất thiết, diệt các tập đoàn vi sinh vật. Một số phân hóa học chứa hợp chất nitrate (NO3-), khi bón cho cây dƣ lƣợng Nitrat trong cây có thể gây ra việc chuyển hóa Hemoglobin trong máu thành Methemolobin, sự chuyển hóa này xảy ra mạnh 1 và nhiều hơn ở ngƣời trẻ, gây nên bệnh và chết ngƣời,…Bởi vậy làm thế nào vừa nâng cao sản lƣợng vừa đảm bảo vấn đề môi trƣờng là cần thiết Trƣớc thực trạng trên việc nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón hữu cơ, giảm phân hóa học, giảm chi phi đầu tƣ cho ngƣời trồng bƣởi là một hƣớng đi tích cực. Phân bón hữu cơ ngoài cung cấp cho đất những nguyên tố dinh dƣỡng chính còn bổ sung các nguyên tố vi lƣợng; giúp đất tơi xốp, giữ đƣợc độ ẩm. Ngoài ra, phân bón hữu cơ vi sinh còn cung cấp gần nhƣ đầy đủ chất dinh dƣỡng cho cây trồng, có tác dụng làm tăng khả năng miễn dịch của cây trồng, giúp năng suất tăng thêm 20% so với khi sử dụng phân bón vô cơ.
Trong nhóm cây có múi, bƣởi là loài sinh trƣởng khỏe nên việc chuyển đổi sang canh tác hữu cơ có phần thuận lợi hơn so với cam quýt. Quá trình chuyển đổi canh tác thông thƣờng sang canh tác hữu cơ là 2 năm. Trong đó thời gian đầu sẽ giảm dần lƣợng phân bón hóa học và thay thế bằng các nguồn phân đƣợc phép sử dụng trong canh tác hữu cơ. Vƣờn bƣởi Diễn trong nghiên cứu này thuộc thời gian bắt đầu chuyển đổi sang canh tác hữu cơ.
Phân trùn quế và gà đƣợc tạo ra sau khi nuôi trùn quế hoặc xử lý bằng các chế phẩm từ trùn quế đã hoai mục, tơi xốp, không còn mùi hôi thối và các chất dinh dƣỡng để hấp thu hơn đối với cây trồng. Việc ứng dụng hai loại phân hữu cơ này cho trồng bƣởi Diễn để chuyển đổi sang canh tác hữu cơ với liều lƣợng bón phù hợp chƣa đƣợc nghiên cứu cụ thể. Trên cơ sở khoa học và thực tiễn trên đề tài : “Ảnh hưởng của liều lượng phân trùn quế, phân gà đến sinh trưởng và phát triển của bưởi Diễn giai đoạn chuyển đổi sang canh tác hữu cơ tại Lệ Chi - Gia Lâm - Hà Nội’’ cần thực hiện. Mục đích nghiên cứu Xác định lƣợng phù hợp phân bón hữu cơ trùn quế và phân gà hoai mục đến sinh trƣởng và phát triển của bƣởi Diễn giai đoạn chuyển đổi sang canh tác hữu cơ tại Lệ Chi - Gia Lâm - Hà Nội.
Yêu cầu nghiên cứu - Theo dõi sự sinh trƣởng của lộc nhƣ số lá, đƣờng kính, chiều dài, số lộc… - Thu thập các số liệu về sự ra hoa, đậu quả của bƣởi Diễn nhƣ thời gian ra hoa, số hoa, tỉ lệ đậu quả… - Đánh giá mức độ tăng trƣởng của quả bƣởi Diễn nhƣ đƣờng kính, chiều cao quả. - Theo dõi một số sâu bệnh hại chính ở cây bƣởi Diễn trong thời gian thực hiện đề tài 3 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Giá trị của cây bƣởi 2.1 Giá trị kinh tế Bƣởi là một trong những loài cây ăn quả có múi có giá trị dinh dƣỡng và giá trị kinh tế cao đƣợc trồng khá phổ biến ở nhiều nƣớc trên thế giới nhƣ Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Philippin trong đó bao gồm cả Việt Nam. Quả bƣởi đƣợc ngƣời tiêu dùng trong nƣớc ƣa chuộng bởi những công dụng của chúng trong việc cung cấp các chất dinh dƣỡng, do vậy cây bƣởi đƣợc coi là cây trồng thế mạnh góp phần đem lại hiệu quả kinh tế cao cho ngƣời sản xuất.
Ngƣời ta tính đƣợc hiệu quả của việc trồng bƣởi Diễn gấp 4 - 5 lần trồng lúa, thu nhập của 1 sào bƣởi khoảng trên 10 triệu đồng. Đối với bƣởi Đoan Hùng, bƣởi Đại Minh thông thƣờng những nhà trồng 30 cây bƣởi thu trên 15 triệu đồng/năm (Trần Trung Kiên & cs. Ở Đồng bằng sông Cửu Long hiệu quả của trồng bƣởi Năm Roi là rất cao vì giá mỗi chục bƣởi (14 quả) loại 1 lên đến 120 ngàn đồng trong thời điểm từ tết nguyên đán đến tháng 5 âm lịch, thấp nhất là 68 ngàn đồng. Các hộ trồng bƣởi Da Xanh ở tỉnh Bến Tre đều thu nhập trên 150 triệu đồng/ha.
Trƣớc đây bƣởi ở Việt Nam chủ yếu sử dụng ăn tƣơi và sản xuất bƣởi của nƣớc ta chỉ đủ để cung cấp cho thị trƣờng trong nƣớc. Một vài năm gần đây đã có một số công ty nhƣ Hoàng Gia, Đông Nam đã bắt đầu những hoạt động nhƣ đầu tƣ sản xuất, áp dụng các biện pháp quản lý chất lƣợng theo GAP, đăng ký thƣơng hiệu một số giống bƣởi ngon ở nƣớc ta nhƣ Năm Roi, Da Xanh, Phúc Trạch,.với mục đích xuất khẩu ra thị trƣờng nƣớc ngoài (Lƣơng Thị Kim Oanh, 2011).2 Giá trị dinh dƣỡng Bƣởi đƣợc xem là loại thuốc tốt cho sức khỏe, thịt bƣởi có chứa thành phần glucoxit, bƣởi cam chƣa nhiều carotin, nhiều loại vitamin, canxi 4 photpho. Dịch chín chứa nhiều chất bổ dƣỡng trong 100g phần ăn đƣợc có chứa: 80g nƣớc, 9g gluxit, 0.1g lipid; chất khoáng: 23mg Ca, 19mg P; 0,5mg Fe; 0,7g chất xơ; ngoài ra còn cung cấp rất nhiều loại vitamin nhƣ: vitamin B1 0,04mg; B2 0,02mg, C 95mg. Trong bƣởi có hợp chất làm hạ đƣờng huyết, tốt cho ngƣời mắc bệnh tim mạch hay béo phì.
Ăn bƣởi giúp tiết nƣớc bọt dịch vị, có khả năng hỗ trợ hệ tiêu hóa. Ăn bƣởi hoặc uống nƣớc ép từ bƣởi đem lại hiệu quả cao việc ngăn chặn hay chống lại nhiều bệnh có liên quan việc dƣ thừa axit gây nên. Bƣởi cung cấp lƣơng lớn chất xơ, có tác dụng chống lại bệnh táo bón. Ngoài ra ngƣời áp dụng chế độ ăn kiêng nên ăn bƣởi thƣờng xuyên, bởi lẽ bƣởi có khả năng đốt cháy chất béo calo dƣ thừa.
(Vũ Ngọc Quỳnh, Trần Thị Nhƣ Thùy, 2016) Bƣởi ngoài việc dùng quả là một trái cây để ăn cực kỳ ngon và bổ dƣỡng thì các thành phần của cây bƣởi (Pomelo) ngƣời ta còn sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau: Vỏ quả, lá và dịch quả cũng đƣợc sử dụng. Ngƣời ta thu hái những quả chín vào mùa thu - đông, đem phơi trong râm rồi gác bếp, khi dùng rửa qua cho sạch, gọt lấy lớp vỏ the ở ngoài. Lá thu hái quanh năm, dùng tƣơi hay phơi trong râm. Các sản phẩm mỹ phẩm: Sữa tắm hoa bƣởi, kem dƣỡng da, nƣớc hoa bƣởi,.
Thực phẩm và đồ uống: Nƣớc ép bƣởi, rƣợu bƣởi, trà bƣởi, mứt bƣởi, chè bƣởi, chế biến món ăn khác từ bƣởi,. Các sản phẩm khác: Nhang bƣởi,… Bƣởi còn đƣợc dùng để trang trí trong nhà và vào những dịp tết và bày trên mâm ngũ quả: Bƣởi cảnh, bƣởi bonsai, bƣởi hồ lô, bƣởi có in bản đồ Việt Nam.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ bƣởi trong nƣớc và thế thế giới 2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ bƣởi trên thế giới Cây ăn quả có múi (Citrus) bao gồm các cây cam, bƣởi, quýt, cam đƣờng canh, chanh,. Sản phẩm của chúng đƣợc ngƣời tiêu dùng rất ƣa chuộng không chỉ về khẩu vị mà còn về cả mặt giá trị dinh dƣỡng. Về mặt dinh dƣỡng, quả của cây ăn quả có múi chứa nhiều chất dinh dƣỡng cần thiết cho cơ thể con ngƣời, đặc biệt là vitamin C.
Cây có múi đƣợc trồng rộng khắp trên thế giới, theo thống kê của FAO (2021) diện tích, năng suất và sản lƣợng bƣởi qua các năm đƣợc thể hiện qua bảng 1. Diện tích, năng suất và sản lƣợng bƣởi trên thế giới của các năm gần đây Diện tích Năng suất TT Năm Sản lƣợng (tấn) (ha) (tạ/ha) 1 2008 310.429 (Nguồn: FAOSTAT, 2021) 6 Qua số liệu bảng 1.1 ta thấy diện tích trồng bƣởi 2017 tăng đáng kể so với các năm, từ 310.311ha (2008) lên đến 444. Trong vòng 10 năm trở lại diện tích nhờ áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ vào trồng bƣởi mà năng suất bƣởi đã tăng dần qua các năm từ 241,57 tạ/ha (2008) lên đến 310,66 tạ/ha (2017). Có thể nói năm 2017 là năm phát triển mạnh mẽ nhất của cây có múi nói chung và cây bƣởi nói riêng kể cả về diện tích.
năng suất và sản lƣợng trên toàn thế giới.2 Diện tích, năng suất và sản lƣợng bƣởi của các Châu lục TT Tên khu vực Diện tích Năng suất Sản lƣợng (ha) (tạ/ha) (tấn) 1 Châu Á 310.336 3 Châu Đại Dƣơng 889 92,0 8.429 (Nguồn : FAOSTAT, 2021) Qua số liệu bảng 1.2 cho chấy diện tích trồng bƣởi của cả thế giới năm 2017 là 444. Châu Á chiếm hơn nửa diện tích trồng bƣởi của toàn cầu với 310.827 ha tiếp đến là Châu Mỹ, Châu Phi, Châu Âu và nhỏ nhất đó là châu Đại Dƣơng với diện tích 889 ha. Châu Âu đứng đầu thế giới về năng suất (năm 2017) đạt 435,0 tạ/ha, đứng thứ hai là châu Á (365,9 tạ/ha), đứng thứ 3 là châu mỹ (210,3 tạ/ha). Bƣởi chủ yếu đƣợc sản xuất ở các nƣớc thuộc châu Á và tập trung nhiều ở một số nƣớc nhƣ Trung Quốc, Ấn Độ, Philippines,…và một số nƣớc 7 khác thuộc vùng Đông Nam Á trong đó có Việt Nam, đƣợc sử dụng để ăn tƣơi là chủ yếu.