Chương 1: Giới thiệu luận văn. - Chương 2: Tổng quan lý thuyết và đề xuất mô hình nghiên cứu về phân cấp tài khóa và chi tiêu công cho giáo dục. - Chương 3: Thực trạng phân cấp tài khóa và chi tiêu công cho giáo dục tại TP. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 - Chương 4: Phương pháp và kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của phân cấp tài khóa đến chi tiêu công cho giáo dục trường hợp TP.
- Chương 5: Kết luận và khuyến nghị. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÂN CẤP TÀI KHÓA VÀ CHI TIÊU CÔNG CHO GIÁO DỤC 2. Tổng quan về phân cấp tài khóa 2. Khái niệm phân cấp tài khóa Các nghiên cứu trên thế giới đã có những định nghĩa khác nhau về phân cấp tài khóa, có thể tóm lược một số khái niệm như sau: - Theo Kenneth Davey (2003), phân cấp tài khóa là sự phân chia nguồn tài chính công giữa chính quyền trung ương (CQTW) và chính quyền địa phương (CQĐP), trong đó đặc biệt lưu ý đến hai vấn đề chính là: sự phân chia nguồn thu ngân sách và các khoản chi tiêu giữa CQTW và CQĐP; đồng thời căn cứ vào chức năng của CQĐP để xác định mức độ thu ngân sách và nhiệm vụ chi tiêu công.
- Theo Fritzen (2006), phân cấp tài khóa được hiểu là quyền hạn của CQĐP trong việc chia sẻ và sử dụng các khoản chi tiêu công của NSNN với CQTW. Một cách chi tiết hơn, Bach Thi Thu Huyen và Kiyohito Hanai (2004) định nghĩa phân cấp tài khóa là sự phân chia cụ thể trách nhiệm, quyền hạn và lợi ích giữa CQTW và CQĐP về quản lý và thực hiện chi tiêu NSNN. Tóm lại, qua những khái niệm nêu trên, có thể hiểu phân cấp tài khóa là việc CQĐP được giao nhiệm vụ chi cụ thể, có quyền tự chủ về ngân sách và quyền thực thi các chức năng quản lý trong phạm vi của địa phương mình. Phân cấp tài khóa tập trung vào việc nâng cao tính tự chủ của CQĐP, từ đó giúp cho CQĐP có thể thực hiện các chính sách chi tiêu công một cách độc lập hơn trong quyền hạn của mình, đồng thời cũng chú ý đến việc nâng cao trách nhiệm về chính trị, sự hiệu quả và tính minh bạch trong các hoạt động chi tiêu công.
Cơ sở của vấn đề phân cấp tài khóa 2. Dựa trên tổ chức bộ máy chính quyền TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Bộ máy chính quyền của một nước được cấu thành từ các đơn vị hành chính theo lãnh thổ và quy định cụ thể những mối quan hệ giữa các cấp với nhau mà cụ thể là giữa Trung ương và địa phương. Cấu trúc bộ máy nhà nước thông thường có hai hình thức là đơn nhất và liên bang. Theo Học viện Hành chính (2010), đối với hình thức đơn nhất, nhà nước là một lãnh thổ thống nhất, trong đó lãnh thổ này sẽ được phân chia ra các đơn vị hành chính mà những đơn vị này sẽ trực thuộc cấp cao nhất.
Tổ chức nhà nước đơn nhất có các đặc điểm sau: có chủ quyền thống nhất toàn bộ quốc gia, có các cơ quan, Ban, ngành có thẩm quyền điều hành và quản lý toàn bộ lãnh thổ, áp dụng hệ thống pháp luật chung trên toàn lãnh thổ, người dân trong nước có chung một quốc tịch. Đối với loại tổ chức nhà nước này, bộ máy chính quyền thường được phân thành hai cấp là CQTW và CQĐP. Bộ máy CQĐP cần được CQTW tổ chức và điều hành, quản lý mọi hoạt động. Các quốc gia có cấu trúc nhà nước theo hình thức đơn nhất tiêu biểu là: Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc, Cu Ba, Thái Lan, Hàn Quốc, Anh, Triều Tiên, Lào, Pháp, Brunei,… Ngược lại, nhà nước liên bang được cấu thành từ hai nước thành viên trở lên.
Nhà nước liên bang có lãnh thổ bao gồm lãnh thổ của các nhà nước thành viên, những nhà nước thành viên này được gọi với tên khác là các chủ thể liên bang. Đặc điểm đặc trưng của hình thức nhà nước liên bang đó là mỗi chủ thể đều có quyền thông qua hiến pháp riêng, tuy rằng không phải mọi chủ thể liên bang đều có hiến pháp riêng. Nhà nước liên bang là hình thức thường thấy ở các quốc gia nhiều sắc tộc, có lãnh thổ rộng lớn hoặc tùy theo nhu cầu cần thiết của mỗi quốc gia. Nhà nước liên bang được xây dựng dựa vào một hiệp ước giữa các chủ thể thành viên.
Các quốc gia theo hình thức nhà nước liên bang như: Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Liên bang Nga, Cộng hòa Ấn Độ, Liên bang Đức, Liên bang Malaysia, Mexico,. Đối với nhà nước liên bang, cấp CQĐP được hiểu là các tiểu bang. Quyền lực nhà nước của các tiểu bang do hiến pháp quy định. Giữa nhà nước liên bang và các tiểu bang có mối tương quan qua lại với nhau, trong đó xác định rõ phạm vi giới hạn quyền lực TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 giữa nhà nước liên bang và các tiểu bang.
Ngoài ra, thẩm quyền của các đơn vị lãnh thổ thuộc các tiểu bang do pháp luật của các tiểu bang này quy định. Bất kỳ nhà nước nào dù là liên bang hay đơn nhất cũng phải được tổ chức thành các cơ quan để thực hiện các nhiệm vụ và chức năng nhà nước, đó là cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp.1 mô tả tổ chức bộ máy nhà nước của một quốc gia. Nhà nước Cơ quan Cơ quan Cơ quan lập pháp hành pháp tư pháp Chính quyền trung ương Các cơ quan hành chính địa phương Hình 2. Sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước (Nguồn: Ngân hàng thế giới – World Bank, 2006) Với tổ chức bộ máy nhà nước như vậy, việc phân cấp là tất yếu khách quan.
Phân cấp giữa Trung ương và địa phương bao gồm phân cấp chính trị, phân cấp hành chính, và phân cấp tài khóa. Trong đó phân cấp tài khóa là yếu tố cơ bản của quá trình phân cấp. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Phân cấp Phân cấp Phân cấp Phân cấp chính trị hành chính tài khóa Phân cấp Phân cấp Hệ thống Vay nợ nguồn thu nhiệm vụ chi chuyển giao Hình 2. Các hình thức phân cấp (Nguồn: Ngân hàng thế giới – World Bank, 2006) Thực hiện phân cấp nói chung sẽ trao cho mỗi cấp chính quyền, mỗi khâu trong bộ máy những nhiệm vụ, quyền hạn để giải quyết những công việc nhất định.
Các cấp chính quyền có những nhiệm vụ, quyền hạn tùy theo khả năng thực tế của địa phương để thực hiện những trọng trách được giao. Phân cấp có thể được phân loại thành: phân cấp chính trị (political decentralisation); phân cấp hành chính (administrative decentralisation); phân cấp tài khóa (fiscal decentralisation). Phân cấp quản lý về tài khóa theo hình 2.2 được hiểu là sự phân bổ trách nhiệm quản lý về nguồn ngân sách giữa các cấp chính quyền. Phân cấp tài khóa thể hiện dưới nhiều dạng, bao gồm: (1) Tự chủ tài chính; (2) CQTW và CQĐP cùng làm; (3) Cho phép CQĐP được đặt ra một số khoản thuế, lệ phí hoặc hưởng toàn bộ hay một phần các khoản thu từ thuế, lệ phí,.
ở địa phương; (4) Chuyển một phần khoản thu từ thuế mà CQTW thu được cho CQĐP; (5) Bảo lãnh hoặc cho CQĐP vay,… Bất kỳ nhà nước nào cũng có nguồn thu và các khoản chi nhất định để thực hiện các chức năng của mình. Điều đó có nghĩa rằng, ngân sách là một phần không thể thiếu trong hoạt động của các quốc gia. Để có thể sử dụng quỹ ngân sách một cách hợp lý, các nhà nước phải có kế hoạch trong sử dụng. Điều đó đòi hỏi nhà nước khi phân cấp tài khóa cho các cấp chính quyền trong việc sử dụng nguồn thu và khoản chi phải hợp lý, hiệu quả, phù hợp với nhiệm vụ và mục tiêu chung.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Cạnh tranh địa phương và cung cấp hàng hóa công tối ưu Lý thuyết cạnh tranh địa phương và cung cấp hàng hóa công tối ưu ủng hộ mạnh mẽ việc phân cấp tài khóa giữa Trung ương và địa phương. Phân cấp tài khóa là chủ đề thuộc lĩnh vực NSNN có một lịch sử lâu dài về chính trị, kinh tế. Lý thuyết kinh tế đáng chú ý đầu tiên về chế độ liên bang được phát triển bởi Hayek (1945).
Theo ông, CQĐP tiếp cận thông tin địa phương tốt hơn thông qua sự gần gũi với người dân. Điều này cho phép họ cung cấp hàng hoá công cộng và dịch vụ tốt hơn, phù hợp với sở thích của người dân địa phương hơn là CQTW. Một thập niên sau đó, lý thuyết “bỏ phiếu bằng chân” của Tiebout (1956) đã gợi lên hàm ý cạnh tranh giữa các vùng và địa phương. Tiebout khẳng định rằng cạnh tranh giữa CQĐP tạo ra một cơ chế để sắp xếp và kết hợp cung cấp hàng hoá công cộng với “sở thích của người tiêu dùng”.
Áp dụng những ý tưởng trong lĩnh vực tài chính công, Musgrave (1959) và sau đó là Oates (1972) đã xây dựng lý thuyết chính sách tài khóa liên bang, trong đó nhấn mạnh sự phân cấp tài khóa phù hợp với các loại thuế và các khoản chi tiêu của cấp chính quyền để cải thiện phúc lợi (Jin et al, 2005). Việc chuyển giao cung cấp hàng hóa công cho CQĐP tại địa phương đó thì mức sản lượng hàng hóa sẽ đạt được hiệu quả Pareto (Oates, 1972). Đầu tư công có vai trò quan trọng trong chuyển đổi nguồn lực và cơ sở hạ tầng, và cho việc thiết lập môi trường pháp lý có lợi cho doanh nghiệp tư nhân (World Bank, 2005). Cùng với quá trình phân cấp, CQĐP đang là trọng tâm của hàng loạt các hoạt động về đầu tư, tài chính và pháp lý, mà các hoạt động này tác động cả lên tốc độ và sự cân bằng của phát triển kinh tế.
CQĐP khi được phân cấp tài khóa đã phải chịu trách nhiệm về lập kế hoạch phát triển và cung cấp tài chính cho cơ sở hạ tầng kinh tế, tức là chịu trách nhiệm về chi ngân sách, vì vậy để thực hiện được công việc đó cần có nguồn lực được phân bổ, vì vậy, phân cấp tài khóa có nguồn gốc quan trọng từ lý do kinh tế. Thực hiện chức năng của nhà nước TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 Phân cấp tài khóa là để thực thi các chức năng kinh tế của nhà nước có hiệu lực. Richard Musgrave (1959) cho rằng các chức năng kinh tế chủ yếu của nhà nước có thể chia làm ba loại, gồm: ổn định, phân bổ và phân phối. Musgrave đề cập tới sự phân công lao động quản lý để thực hiện đối với các chức năng này.