Chương 1: Tổng quan về đề tài Chương 2: Cơ sở lý luận Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Kết luận LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN 2. CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƢƠNG Sự can thiệp của chính phủ vào đời sống kinh tế xã hội vốn đã được thừa nhận rộng rãi. Năm 2007, nhóm tác giả Samuelson, Paul A. and Nordhaus,Wiliam D trong tác phẩm Kinh tế học có khái quát về các vấn đề liên quan đến ngân sách nhà nước.
Theo đó, chính phủ có thể dùng chính sách tài khóa, dưới hình thức thu chi ngân sách nhà nước, để can thiệp vào nền kinh tế cũng như đời sống xã hội. Trong đó, chi ngân sách nhà nước chính là việc phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của nhà nước theo những nguyên tắc nhất định. Chi ngân sách nhà nước là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào ngân sách nhà nước và đưa chúng đến mục đích sử dụng. Do đó, chi ngân sách nhà nước là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc cụ thể thuộc chức năng của nhà nước.
Hoàng Thị Chinh Thon và đồng sự (2010), đã tóm lược về chi tiêu ngân sách nhà nước như sau: Việc chi tiêu ngân sách nhà nước chủ yếu là để cung cấp các dịch vụ hàng hóa dịch vụ công. Các hàng hóa dịch vụ này thường có hiệu quả vốn đầu tư thấp, vốn lớn, thời gian thu hồi vốn dài, nhưng nó lại rất cần thiết cho sự phát triển kinh tế xã hội cũng như đáp ứng các nhu cầu cơ bản trong cuộc sống của người dân. Các hàng hóa và dịch vụ công điển hình mà nhà nước cung cấp bao gồm: đường giao LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 thông, bệnh viện, trường học, hệ thống điện lưới quốc gia, hệ thống thực thi pháp luật, quân đội, an ninh quốc phòng, văn hóa thể thao,. Tương ứng với đó, chi ngân sách được chia ra nhiều thành phần khác nhau, mỗi thành phần lại có tác động khác nhau đến đời sống cư dân.
Theo tác giả Sử Đình Thành và đồng sự (2005), tùy vào tiêu chí mà chi tiêu ngân sách được phân thành nhiều nhóm chi khác nhau. Việc phân loại chi tiêu ngân sách nhằm: Giúp cho nhà nước thiết lập đươc những chương trình hành động; Tăng cường tính hiệu quả trong việc thi hành ngân sách nói chung và chi tiêu công nói riêng; Quy định trách nhiệm trong việc phân phối và sử dụng nguồn lực tài chính nhà nước; Cho phép phân tích ảnh hưởng những hoạt động tài chính của chính phủ đối với nền kinh tế - xã hội. - Căn cứ chức năng vĩ mô của nhà nước, chi tiêu công được chi cho các hoạt đông: + Xây dựng cơ sở hạ tầng + Tòa án và viện kiểm soát. + Hệ thống quân đội và an ninh xã hội.
+ Hệ thống giáo dục. + Hệ thống an sinh xã hội. + Hỗ trợ cho các doanh nghiệp. + Hệ thống quản lý hành chính nhà nước.
+ Chi tiêu cho các chính sách đặc biệt (viện trợ nước ngoài ngoại giao, chính trị,. Cách phân loại này giúp cho chính phủ thiết lập những chương trình hoạt động một cách hợp lý, theo những mục đích hay lợi ích muốn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 đạt tới. Mặt khác, cách phân loại này cho phép đo lường những biến chuyển về bản chất của những chương trình và những biến đổi trong việc phân phối nguồn lực của chính phủ giữa các chương trình và giữa các khu vực công quyền. - Căn cứ vào tính chất kinh tế, chi ngân sách được phân chia ra thành: + Chi thường xuyên: Đây là nhóm chi phát sinh thường xuyên, cần thiết cho hoạt động của các đơn vị khu vực công.
Nó bao gồm các khoản chi lương, chi nghiệp vụ, chi quản lý cho các hoạt động: Sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, nghiên cứu khoa học và công nghệ, y tế, văn hóa, nghệ thuật, thể dục thể thao; Chi hành chính: bao gồm các khoản chi lương cho đội ngũ công chức nhà nước; các khoản chi hàng hóa để đáp ứng nhu cầu hoạt động của bộ máy nhà nước. Chi chuyển giao: bao gồm các khoản chi kinh tế xã hội, an sinh xã hội, bảo hiểm xã hội, các khoản trợ cấp. An ninh, quốc phòng. + Chi đầu tư phát triển: Đây là nhóm chi gắn liền với chức năng kinh tế của nhà nước.
Là khoản chi để tăng cường cơ sở vật chất như đầu tư phát triển kinh tế và kết cấu hạ tầng, trong đó phần lớn là xây dựng cơ bản, khấu hao tài sản xã hội. Qua đó, chi đầu tư phát triển tạo thêm năng lực phát triển kinh tế, xã hội trong dài hạn cho quốc gia, địa phương. Mặt khác, chi đầu tư phát triển có đặc thù là có độ trễ về thời gian (việc thực hiện các hạng mục công trình dự án cần thời gian dài), vốn đầu tư nằm khê đọng trong giai đoạn tiến hành dự án đầu tư. Có thể ảnh hưởng của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 đầu tư phát triển trong năm (giai đoạn đang xét) là tiêu cực đối với tăng trưởng, phát triển kinh tế xã hội, tuy nhiên không thể kết luận ngay là phải cắt giảm thành phần này mà phải căn cứ vào tình hình kinh tế - xã hội của địa phương hay các chương trình của chính phủ.
Chi xây dựng các công trình thuộc kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội – ưu tiên cho những công trình không có khả năng thu hồi vốn. Đầu tư, hỗ trợ cho các doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực cần thiết có sự tham gia quản lý và điều tiết của nhà nước. Chi hỗ trợ cho các quỹ hỗ trợ tài chính của nhà nước. Chi dự trữ nhà nước.
Công dụng của phân loại theo tính chất kinh tế cung cấp những thông tin hữu ích về sự ảnh hưởng của chính sách chi tiêu công đối với mọi hoạt động của nền kinh tế - xã hội. Cách phân loại này là điều kiện tất yếu giúp chính phủ thiết lập các chương trình chi tiêu và kết hợp hài hòa giữa các nhóm chi đầu tư và chi thường xuyên nhằm nâng cao hiệu quả chi tiêu công. Bên cạnh đó, để thúc đẩy tăng trưởng và phát triển, việc chi tiêu ở cấp chính quyền nào cũng là điều cần cân nhắc. Phân cấp tài khóa (việc chuyển sức mạnh của chính quyền cấp trên tới chính quyền cấp dưới) là một phần trong nhóm giải pháp cải cách khu vực công, tạo điều kiện chủ động cho chính quyền địa phương trong phân bổ nguồn lực cho phát triển kinh tế, xã hội.
Đối với các hàng hóa không mang tính chất quốc gia, thì dường như chính quyền địa phương có hiệu quả hơn trong việc phân phối và cung ứng hàng hóa đó (Oates, 1972). Điều này được khẳng định dựa trên nền tảng: nhiệm vụ chi của chính quyền địa phương có thể đáp ứng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 được các sở thích và nhu cầu đa dạng của địa phương và vì vậy đảm bảo tính hiệu quả trong phân bổ nguồn lực. Chính quyền địa phương có thể ra những quyết định tốt nhất về những khoản chi tiêu công phục vụ tăng trưởng, phát triển trong những lĩnh vực như giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng, vì họ có thông tin tốt hơn về đặc điểm của địa phương và sự khác biệt giữa các vùng (Oates, 1972 và Tiebout, 1956). Thực tế ở các nền dân chủ, chính quyền địa phương do nhân dân địa phương bầu ra.
Chính quyền này hiểu rõ những nhu cầu và nguyện vọng của người dân, những đặc điểm của tình hình kinh tế, xã hội ở địa bàn mình quản lý. Những quyết định của chính quyền địa phương có thể phản ảnh đúng nhu cầu của đông đảo nhân dân địa phương và phù hợp với tình hình kinh tế, xã hội của địa phương đó. Các quyết định trên có thể có tác động rất lớn tới tăng trưởng kinh tế xã hội tại các địa phương. Nên việc phân cấp chi tiêu về địa phương có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế xã hội lớn hơn là để tập trung các khoản chi ở chính quyền cấp cao.
Phân cấp chi ngân sách xuống cấp chính quyền địa phương khiến người dân quan tâm hơn tới những người đại diện cho họ. Những người đại diện có năng lực tốt thì các khoản chi mới thực sự đem lại nhiều lợi ích cho người dân địa phương. Như vậy, trong công tác phân cấp tài chính cho các chính quyền, hiệu quả phân phối các dịch vụ công cộng phụ thuộc vào hiệu quả và trách nhiệm của cơ quan hành chính (Bird và Wallich, 1993). Người dân sẽ thận trọng trong việc bầu chính quyền địa phương mình.
Dẫn tới, các chính quyền địa phương yếu kém có thể được thay thế bằng chính quyền có năng lực tốt hơn. Như vậy, phân cấp chi ngân sách địa phương có ý nghĩa cả về mặt kinh tế và về mặt chính trị - xã hội. Nó vừa giúp sử dụng có hiệu quả hơn nguồn lực hạn hẹp của ngân sách nhà nước, vừa xây dựng được ý LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 thức dân chủ giám sát các hoạt động của cơ quan hành chính và dần xây dựng được một chính quyền thật sự có năng lực. Tuy nhiên, các hàng hóa công cộng cũng như các khoản thu ngân sách có ảnh hưởng lớn vượt ra ngoài phạm vi của địa phương đó thì nên để chính quyền trung ương đảm nhiệm.
Và các nước có chế độ kém dân chủ và việc quản lý giám sát chính quyền địa phương kém, chính sách này có thể làm ảnh hưởng xấu tới tăng trưởng kinh tế. Vì các khoản chi tiêu của chính quyền địa phương sai mục đích hay kém hiệu quả do tham nhũng. Để phân cấp quản lý thật sự phát huy cao nhất những ảnh hưởng tích cực tới tăng trưởng kinh tế xã hội của các địa phương cần có thể chế quản lý ngân sách địa phương tốt và cơ cấu phân bổ hợp lý (Hoàng Thị Chinh Thon và đồng sự, 2010). Xuất phát từ việc phân cấp tài khóa, ngân sách nhà nước được phân thành: ngân sách trung ương và ngân sách địa phương.
Ngân sách trung ương là ngân sách của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác ở trung ương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp dưới chính quyền trung ương.