CHƯƠNG 1. Lý do nghiên cứu Trên thế giới, đặc biệt là ở các thị trường mới nổi và thị trường biên, nhà đầu tư nước ngoài (NĐTNN) có một vị trí và vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế. Trong kho tàng học thuật, có rất nhiều các nghiên cứu ghi nhận vai trò của NĐTNN đối với thị trường chứng khoán (TTCK) (Bekaert and Harvey, 2000; Choe et al., 2005; Wang, 2007; Huang and Shiu, 2009; Rhee and Wang, 2009; Li et al., 2011; Chen et al., 2013; Garg and Dua, 2014) và hiệu quả doanh nghiệp (Kim et al., 2010; Chu, 2011; Kim, 2011; Chari et al., 2012; Greenaway et al. Hầu hết các lập luận giải thích cho những ảnh hưởng tích cực của NĐTNN đối với sự phát triển của TTCK cũng như cải thiện hiệu năng hoạt động của các doanh nghiệp tại các thị trường mới nổi và thị trường biên đều tập trung ở những yếu tố lợi thế của NĐTNN như vốn, kinh nghiệm quản trị, quy mô hoạt động và những lợi thế về thông tin.
Ở Việt Nam, NĐTNN có thể xem là một trong những nhân tố góp phần phát triển nền kinh tế Việt Nam kể từ sau chính sách Đổi mới năm 1986 của Chính phủ. Vai trò của NĐTNN đã được khẳng định và Chính phủ ngày càng chú trọng hơn trong việc cải tiến chính sách kinh tế cũng như quy định pháp luật để thu hút NĐTNN. Thậm chí, một trong những quyết sách tái cấu trúc TTCK hậu khủng hoảng tài chính 2008 cũng đề cập đến vai trò của NĐTNN. Điều này được thể hiện qua quy định về nới lỏng tỷ lệ sở hữu của NĐTNN đối với các công ty, tổ chức niêm yết trên sàn.
Xem xét về mặt học thuật, một số các nghiên cứu gần đây cũng đã đề cập đến vai trò của NĐTNN tại thị trường Việt Nam. Cụ thể, Batten and Vo (2015) phân tích những ảnh hưởng của sở hữu nước ngoài đến việc cải thiện tính sự minh bạch thông tin của các công ty niêm yết; Vo (2015a) phân tích ảnh hưởng của NĐTNN đối với các các chính sách tài chính của doanh nghiệp niêm yết trên sàn; Võ Xuân Vinh (2014) phân tích ảnh hưởng của NĐTNN đối với kết quả hoạt động và giá trị TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 2 của doanh nghiệp; và một số các nghiên cứu khác phân tích ảnh hưởng của các NĐTNN đến TTCK (Li et al. Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu tại Việt Nam chỉ mới tiếp cận và xem xét ở góc độ sở hữu của NĐTNN trong cấu trúc sở hữu của công ty và những ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động cũng như biến động giá cổ phiếu trên thị trường. Theo các lược khảo tài liệu tại Việt Nam, tác giả thấy rằng còn thiếu vắng các nghiên cứu về ảnh hưởng của các giao dịch nhà đầu đầu tư nước ngoài đến sự biến động của giá và khối lượng giao dịch cổ phiếu trên thị trường.
Đây có thể coi là một khoảng trống quan trọng về mặt học thuật và có ý nghĩa thực tiễn cần được nghiên cứu. Trong luận án này, tác giả xem xét ảnh hưởng của giao dịch NĐTNN đến sự biến động của giá và khối lượng giao dịch cổ phiếu trên thị trường thông qua hai hướng tiếp cận thể hiện qua hai đối tượng nghiên cứu chính của luận án. Đối tượng nghiên cứu của luận án Hướng tiếp cận thứ nhất, ảnh hưởng giao dịch cổ phiếu của các quỹ đầu tư chỉ số nước ngoài tại Việt Nam đến sự biến động của giá và khối lượng giao dịch cổ phiếu thông qua các lần quỹ đầu tư chỉ số nước ngoài (Exchange Traded Fund - ETF) thông báo thay đổi danh mục cổ phiếu. Các quỹ đầu tư chỉ số (ETF) là các quỹ đầu tư bị động mô phỏng theo một chỉ số chứng khoán hoặc hàng hóa.
Các quỹ đầu tư này hình thành một cách tự nhiên, có quy mô lớn và là một bộ phận không thể thiếu của thị trường. Một số lý do giải thích cho việc tác giả tiếp cận theo hướng nghiên cứu này là: - (i) tác giả thấy rằng giai đoạn trước ngày công bố thông tin thêm bớt, tăng giảm tỷ trọng các cổ phiếu trong rổ danh mục của ETFs là giai đoạn các nhà đầu tư trên thị trường có sự quan tâm đặc biệt đối với sự kiện này. Cụ thể, các nhà phân tích, các báo cáo phân tích và các phương tiện thông tin đại chúng dành một phần lớn thời lượng xem xét bình luận, phân tích và thậm TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 chí dự đoán về sự kiện này1. Do vậy, TTCK chắc chắn bị ảnh hưởng về giá cũng như khối lượng giao dịch không những của các cổ phiếu trong rổ mà thậm chí cả thị trường nói chung.
- (ii) trong kho tàng học thuật của thế giới đã có nhiều nghiên cứu nổi tiếng về phản ứng của thị trường với thông tin hoán đổi cổ phiếu trong danh mục quỹ chỉ số, có thể kể đến như (Liu, 2011; Daya et al., 2012; Chan et al., 2013; Azevedo et al., 2014; Biktimirov and Li, 2014). Một điểm thú vị là hầu hết kết quả của các nghiên cứu đều cho thấy thị trường có phản ứng mạnh với thông tin hoán đổi cổ phiếu trong danh mục quỹ chỉ số. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu trên đều thực hiện dữ liệu và xem xét bối cảnh nghiên cứu ở các nước phát triển. Trong khi đó, ở các nước mới nổi và các nước có nền kinh tế chưa phát triển cao, TTCK còn manh nha thì phản ứng của các nhà đầu tư với cùng một loại thông tin có thể khác so với ở các nước phát triển.
Hơn nữa, tại TTCK đang còn non trẻ như ở Việt Nam, các nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư cá nhân, nhỏ lẻ thường quan sát và bắt chước các NĐTNN trong các quyết định đầu tư. Trong khi, các nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam chiếm tỷ lệ rất lớn số lượng tài khoản giao dịch trên TTCK (xem thêm Phụ lục 1 số liệu tài khoản của nhà đầu tư cá nhân tại TTCK Việt Nam). Hướng tiếp cận thứ hai, nghiên cứu thông tin hàm chứa trong các giao dịch bất thường của NĐTNN, nói cách khác là phân tích ảnh hưởng của các giao dịch mua bán bất thường của NĐTNN đến sự thay đổi của giá cổ phiếu khi không xem xét đến việc công bố thông tin. Ý tưởng nghiên cứu này của tác giả xuất phát từ sự kế thừa và phát triển mở rộng nghiên cứu của Bajo (2010) tại Ý và Võ Xuân Vinh and Đặng Bửu Kiếm (2014) tại thị trường Việt Nam.
Cả hai nghiên cứu trên đều cố 1 Một số ví dụ minh họa: http://www.vn/VN/Tin-tuc/Trong-nuoc/Thi-truong/2017/05/3BA45096_du-bao-som-ky- dao-hang-cua-etf-ngoai/ https://vietstock.vn/2016/03/co-phieu-nao-se-duoc-ftse-chon-mat-gui-vang-3358-460536.htm http://tinnhanhchungkhoan.vn/chung-khoan/ftse-se-them-5-co-phieu-vao-danh-muc-135885.html TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 gắng tìm kiếm những bằng chứng thực nghiệm về việc khối lượng giao dịch bất thường của cổ phiếu có hàm chứa những thông tin (tốt/xấu) mà chưa xem xét đến thông tin hàm chứa trong các giao dịch bất thường của NĐTNN. Ngoài ra, vai trò trong các giao dịch của NĐTNN mặc dù cũng được thực hiện bởi một số các nghiên cứu điển hình như Froot et al. (2001); Dahlquist and Robertsson (2004); Hartmann and Pierdzioch (2007), Richards (2005) và Ülkü and İkizlerli (2012) nhưng các nghiên cứu này chưa xem xét đến các giao dịch bất thường của NĐTNN. Nói cách khác, khoảng trống học thuật liên quan đến giao dịch bất thường của NĐTNN cần được nghiên cứu tại thị trường Việt Nam nói riêng cho thị trường các nước mới nổi nói chung (nơi mà NĐTNN được cho là có những ảnh hưởng quan trọng đến sự phát triển của thị trường (Batten and Vo, 2015)).
Thêm vào đó, xét về mặt thực tiễn, tại Việt Nam, khối lượng giao dịch của NĐTNN thường được xem như là một thông tin tham khảo quan trọng cho các quyết định mua, bán cổ phiếu của nhà đầu tư nhỏ lẻ nói riêng và cũng là cơ sở tham khảo của các nhà đầu tư tổ chức trong nước nói chung. Tóm lại, xuất phát từ sự thiếu vắng trong các nghiên cứu về mặt học thuật cũng như nhu cầu cần thiết về mặt thực tiễn trong việc bổ sung những chứng cứ thực nghiệm về ảnh hưởng NĐTNN tại Việt Nam, tác giả thực hiện đề tài nghiên cứu “Ảnh hưởng của giao dịch NĐTNN tại thị trường chứng khoán Việt Nam” theo hai hướng tiếp cận nêu trên. Kết quả nghiên cứu từ luận án này nhằm góp phần bổ sung cho các khoảng trống học thuật và bổ sung bằng chứng thực nghiệm tham khảo quan trọng cho các nhà đầu tư trong nước đặc biệt là các nhà đầu tư cá nhân. Cụ thể hơn, các câu hỏi nghiên cứu đặt ra tương ứng với hai nhóm vấn đề nêu trên được trình bày ở phần tiếp theo của Chương này.
Câu hỏi nghiên cứu của luận án Nhóm vấn đề thứ nhất, tác giả nghiên cứu phản ứng của thị trường thông qua giá và khối lượng giao dịch khi các quỹ đầu tư chỉ số nước ngoài (ETFs) công bố thông tin hoán đổi danh mục cổ phiếu trong quỹ. Cụ thể, luận án xem xét phản ứng của TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 giá và khối lượng giao dịch xung quanh ngày thông báo thay đổi cổ phiếu trong danh mục quỹ. Có bốn loại thông báo hay nói cách khác có bốn loại sự kiện được nghiên cứu trong luận án này bao gồm: sự kiện thông báo loại cổ phiếu; sự kiện thông báo thêm cổ phiếu; sự kiện thông báo giảm tỷ trọng cổ phiếu và sự kiện thông báo tăng tỷ trọng cổ phiếu trong danh mục các quỹ ETF. Theo đó, các câu hỏi cho nhóm vấn đề thứ nhất như sau: Thứ nhất, giá cổ phiếu có thay đổi quá mức (tồn tại lợi nhuận bất thường) đối với thông tin thay đổi cổ phiếu trong danh mục quỹ ETF? Thứ hai, khối lượng giao dịch của cổ phiếu có thay đổi quá mức (tồn tại khối lượng giao dịch bất thường) đối với thông tin thay đổi cổ phiếu trong danh mục quỹ ETF? Nhóm vấn đề thứ hai, tác giả nghiên cứu thông tin hàm chứa trong giao dịch mua bán bất thường cổ phiếu của NĐTNN tại TTCK Việt Nam khi không xem xét đến việc công bố thông tin.
Cụ thể, tác giả nghiên cứu sự thay đổi của giá cổ phiếu với các sự kiện sau: Thứ nhất, NĐTNN giao dịch mua bất thường cổ phiếu. Thứ hai, NĐTNN giao dịch mua bất thường cổ phiếu trong ngày mua ròng. Thứ ba, NĐTNN giao dịch bán bất thường cổ phiếu. Thứ tư, NĐTNN giao dịch bán bất thường cổ phiếu trong ngày bán ròng.