Khóa luận tốt nghiệp quản lý môi trường khảo sát ảnh hưởng của việc sử dụng thuốc trừ sâu đến các loài chân khớp trên cây dưa leo tại huyện củ chi thành phố hồ chí minh

Khóa luận khảo sát ảnh hưởng thuốc trừ sâu đến chân khớp trên cây dưa leo tại huyện Củ Chi, TP Hồ Chí Minh, góp phần bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Mai
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Hai
• Trường học: Đại Học Kỹ Thuật Công Nghệ Tp.HCM
• Chuyên ngành: Công Nghệ Sinh Học
• Đề tài: Khảo Sát Ảnh Hưởng Của Việc Sử Dụng Thuốc Trừ Sâu Đến Các Loài Chân Khớp Trên Cây Dưa Leo Tại Huyện Củ Chi – Tp.HCM
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Củ Chi

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục đích yêu cầu
• 1.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.4. Giới hạn đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Khái niệm đa dạng sinh học
• 2.1.1. Đa dạng loài
• 2.1.2. Đa dạng di truyền
• 2.1.3. Đa dạng hệ sinh thái
• 2.2. Thực trạng ngành rau của Việt Nam
• 2.2.1. Diện tích, năng suất, sản lượng
• 2.2.2. Thực trạng tiêu thụ sản phẩm rau
• 2.2.3. Một số hạn chế trong sản xuất rau hiện nay
• 2.3. Tổng quan về cây dưa leo
• 2.3.1. Giới thiệu
• 2.3.2. Lợi ích cây dưa leo
• 2.3.2.1. Thành phần dinh dưỡng
• 2.3.2.2. Giải khát, thanh nhiệt
• 2.3.2.3. Thải độc, lợi tiểu
• 2.3.2.4. Thực phẩm giảm cân
• 2.3.2.5. Hỗ trợ điều trị AIDS
• 2.3.2.6. Mỹ phẩm thiên nhiên
• 2.3.3. Đặc tính sinh học
• 2.3.3.1. Rễ
• 2.3.3.2. Thân
• 2.3.3.3. Lá
• 2.3.3.4. Hoa
• 2.3.3.5. Trái, hạt
• 2.3.4. Cây ra hoa
• 2.3.5. Điều kiện sinh trưởng

Tóm tắt

I. Tổng quan về ảnh hưởng của thuốc trừ sâu đến đa dạng sinh học

Thuốc trừ sâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong nông nghiệp hiện đại, đặc biệt là trong việc trồng cây dưa leo tại huyện Củ Chi. Tuy nhiên, việc lạm dụng thuốc trừ sâu có thể gây ra những tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học. Nghiên cứu này sẽ phân tích những ảnh hưởng của thuốc trừ sâu đến các loài côn trùng và thiên địch trong hệ sinh thái cây dưa leo.

1.1. Định nghĩa đa dạng sinh học và vai trò của nó

Đa dạng sinh học bao gồm sự phong phú của các loài sinh vật trong một hệ sinh thái. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái và cung cấp các dịch vụ sinh thái thiết yếu cho con người.

1.2. Tình hình sử dụng thuốc trừ sâu tại Củ Chi

Tại huyện Củ Chi, việc sử dụng thuốc trừ sâu đã gia tăng đáng kể trong những năm gần đây. Nông dân thường sử dụng thuốc để bảo vệ cây dưa leo khỏi sâu bệnh, nhưng điều này cũng dẫn đến sự suy giảm của các loài thiên địch tự nhiên.

II. Vấn đề và thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học

Sự lạm dụng thuốc trừ sâu không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn gây ra nhiều vấn đề khác cho môi trường. Việc bảo tồn các loài thiên địch và duy trì sự cân bằng sinh thái là một thách thức lớn trong nông nghiệp hiện đại.

2.1. Tác động tiêu cực đến hệ sinh thái

Sử dụng thuốc trừ sâu có thể dẫn đến sự suy giảm số lượng các loài thiên địch, làm mất cân bằng trong hệ sinh thái. Điều này có thể dẫn đến sự gia tăng của các loài sâu hại mới, gây thiệt hại cho cây trồng.

2.2. Nguy cơ ngộ độc thực phẩm từ dư lượng thuốc trừ sâu

Dư lượng thuốc trừ sâu trong rau quả có thể gây ngộ độc cho người tiêu dùng. Nhiều vụ ngộ độc thực phẩm đã xảy ra do việc tiêu thụ rau quả bị nhiễm thuốc trừ sâu, gây ra lo ngại về an toàn thực phẩm.

III. Phương pháp nghiên cứu ảnh hưởng của thuốc trừ sâu

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp điều tra để đánh giá ảnh hưởng của thuốc trừ sâu đến đa dạng sinh học trên cây dưa leo. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa và phân tích mẫu côn trùng.

3.1. Khảo sát thực địa tại các vườn dưa leo

Khảo sát thực địa được thực hiện tại các vườn dưa leo ở huyện Củ Chi, nơi có sự khác biệt trong việc sử dụng thuốc trừ sâu. Dữ liệu thu thập sẽ giúp xác định sự đa dạng của các loài côn trùng và thiên địch.

3.2. Phân tích mẫu côn trùng và thiên địch

Mẫu côn trùng và thiên địch sẽ được thu thập và phân tích để đánh giá sự đa dạng và số lượng của chúng. Kết quả sẽ cho thấy ảnh hưởng của thuốc trừ sâu đến các loài này.

IV. Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học trên cây dưa leo

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự khác biệt rõ rệt trong đa dạng sinh học giữa các vườn dưa leo sử dụng thuốc trừ sâu nhiều và ít. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc quản lý thuốc trừ sâu trong nông nghiệp.

4.1. Sự khác biệt về số lượng côn trùng giữa các phương pháp canh tác

Các vườn dưa leo sử dụng phương pháp an toàn (phun thuốc ít) cho thấy sự phong phú hơn về số lượng côn trùng và thiên địch so với các vườn sử dụng phương pháp truyền thống.

4.2. Tác động đến năng suất và chất lượng dưa leo

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc giảm thiểu sử dụng thuốc trừ sâu không chỉ bảo vệ đa dạng sinh học mà còn cải thiện năng suất và chất lượng của cây dưa leo.

V. Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học trong nông nghiệp

Để bảo tồn đa dạng sinh học, cần áp dụng các biện pháp quản lý thuốc trừ sâu hiệu quả và bền vững. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

5.1. Thúc đẩy sử dụng thuốc trừ sâu an toàn

Khuyến khích nông dân sử dụng các loại thuốc trừ sâu an toàn và thân thiện với môi trường. Điều này sẽ giúp bảo vệ các loài thiên địch và duy trì sự cân bằng sinh thái.

5.2. Đào tạo nông dân về quản lý sâu hại bền vững

Cung cấp kiến thức và kỹ năng cho nông dân về các phương pháp quản lý sâu hại bền vững. Điều này sẽ giúp họ giảm thiểu việc sử dụng thuốc trừ sâu và bảo vệ đa dạng sinh học.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho cây dưa leo

Việc bảo tồn đa dạng sinh học trong nông nghiệp là một nhiệm vụ cấp bách. Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc trừ sâu hợp lý có thể giúp bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

6.1. Tương lai của nông nghiệp bền vững tại Củ Chi

Nông nghiệp bền vững sẽ là xu hướng trong tương lai, giúp bảo vệ đa dạng sinh học và đảm bảo an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng.

6.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo vệ đa dạng sinh học

Cộng đồng cần tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ đa dạng sinh học và hỗ trợ nông dân trong việc áp dụng các phương pháp canh tác bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong cơ cấu bữa ăn hằng ngày, rau quả là nguồn cung cấp dinh dưỡng thiết yếu, bổ sung vitamin, khoáng chất, axit hữu cơ và phức hợp pectin - xenluloza có lợi cho tiêu hóa và sức khỏe tim mạch. Về mặt kinh tế, ngành trồng rau đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu nội địa và tạo nguồn thu ngoại tệ qua xuất khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển của ngành đang đối mặt với tình trạng lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật (HCBVTV) nhằm tối đa hóa lợi nhuận. Thực trạng này làm gia tăng nguy cơ ngộ độc thực phẩm cấp tính và trường diễn ở người tiêu dùng thông qua các vụ việc tồn dư hóa chất trên rau cải, bắp cải, dưa chuột, cà chua, dưa lê và rau muống.

Bên cạnh nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng, việc lạm dụng thuốc trừ sâu hóa học dẫn đến suy thoái nghiêm trọng đa dạng sinh học nông nghiệp, làm suy giảm mật độ quần thể thiên địch tự nhiên, tạo điều kiện cho các loài dịch hại mới bộc phát và gia tăng tính kháng thuốc của sâu hại. Xuất phát từ yêu cầu bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nông nghiệp bền vững, đề tài “Khảo sát ảnh hưởng của việc sử dụng thuốc trừ sâu đến các loài chân khớp trên cây dưa leo tại huyện Củ Chi – Tp.HCM” được sinh viên Nguyễn Hồng Mai thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thị Hai tại Khoa Công nghệ Sinh học và Kỹ thuật Môi trường, Trường Đại học Kỹ thuật Công nghệ TP.HCM.

Mục đích nghiên cứu nhằm cung cấp dẫn liệu khoa học về sự đa dạng của thành phần sâu hại và thiên địch trên cây dưa leo tại hai mô hình canh tác: vườn sản xuất theo phương pháp an toàn (phun thuốc ít) và vườn sản xuất theo phương pháp truyền thống (phun thuốc nhiều). Từ đó, đề tài xác định tác động của thuốc trừ sâu đến hệ chân khớp, tạo cơ sở thực tiễn cho việc đề xuất các biện pháp bảo tồn côn trùng có ích phục vụ sản xuất rau an toàn.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm:

1. Điều tra tình hình sử dụng thuốc hóa học bảo vệ thực vật trên cây dưa leo tại địa bàn huyện Củ Chi, TP.HCM.
2. Điều tra sự đa dạng thành phần sâu hại và thiên địch trên cây dưa leo canh tác theo phương pháp truyền thống và phương pháp an toàn tại huyện Củ Chi, TP.HCM.
3. Bước đầu tìm hiểu ảnh hưởng của việc sử dụng thuốc hóa học đến sự đa dạng sinh học hệ chân khớp và nhện trên vườn dưa leo.

Phạm vi và đối tượng nghiên cứu:

• Thời gian thực hiện: Đề tài tiến hành trong giai đoạn từ tháng 11 năm 2010 đến tháng 02 năm 2011 (thời gian điều tra thực địa kéo dài 3 tháng, từ tháng 12/2010 đến tháng 02/2011).
• Không gian nghiên cứu: Các vườn dưa leo tại xã An Nhơn Tây, huyện Củ Chi, TP.HCM (vùng chuyên canh rau ngoại thành phía Tây Bắc TP.HCM).
• Đối tượng khảo sát: Cây dưa leo (Cucumis sativus L., giống dưa leo xanh địa phương) cùng các loài chân khớp (sâu hại, thiên địch bắt mồi, ký sinh, côn trùng thụ phấn và nhện) hiện diện trên đồng ruộng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và tài liệu tổng quan

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên:

• Khái niệm đa dạng sinh học: Dẫn chiếu theo Công ước Đa dạng sinh học, tiếp cận ở 3 cấp độ: đa dạng loài, đa dạng di truyền và đa dạng hệ sinh thái.
• Thực trạng ngành rau Việt Nam: Số liệu thống kê diện tích, năng suất, sản lượng phân theo 7 vùng sinh thái giai đoạn 1999–2005; hiện trạng vùng rau an toàn tại TP.HCM (1.663 ha) và định hướng Khu nông nghiệp công nghệ cao Củ Chi (quy mô 100 ha).
• Đặc tính nông học cây dưa leo (Cucumis sativus L.): Đặc điểm rễ cạn (30–40 cm), nhu cầu nhiệt độ thích hợp (20–30°C), độ ẩm đất (85–95%), pH đất (5,5–6,8), nhu cầu phân bón (hấp thụ nhiều Kali, Đạm) và phân loại các nhóm giống (giống giàn F1 nhập nội như Mummy 331, 759, Mỹ Trắng, Mỹ Xanh, Happy 2, Happy 14; giống địa phương như Dưa leo Xanh, Dưa Tây Ninh, Dưa Bà Cai; giống dưa bò đất như Dưa chuột, Dưa Phụng Tường).
• Nguyên tắc quản lý dịch hại và kỹ thuật phun thuốc: Nguyên tắc 4 đúng (đúng thuốc, đúng liều lượng và nồng độ, đúng lúc, đúng cách); danh mục các hoạt chất trừ sâu (Lambda-cyhalothrin, Chlorfluazuron, Cypermethrin, Imidacloprid, Propargite, Cyromazine...) và chế phẩm sinh học (Bacillus thuringiensis, Beauveria, chiết xuất sầu đâu).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và thu thập mẫu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra thực nghiệm so sánh sinh thái học trên hai mô hình canh tác dưa leo tại xã An Nhơn Tây, huyện Củ Chi:

• Mô hình an toàn (PPAT - phun thuốc ít): Khảo sát trên 3 vườn dưa tham gia chương trình rau sạch, diện tích 300–400 m²/vườn, gieo hạt ngày 27/10/2010.
• Mô hình truyền thống (PPTT - phun thuốc nhiều): Khảo sát trên 3 vườn dưa tại ấp Bàu Đưng, diện tích 300–400 m²/vườn, gieo hạt ngày 12/11/2010.

Phương pháp thu mẫu	Quy cách kỹ thuật	Tần suất và dung lượng mẫu
Bẫy hầm (Pitfall trap)	Ly nhựa cao 12,5 cm, đường kính miệng 8 cm, đáy 4,5 cm; nắp khoét lỗ tròn 4,5 cm; chứa dung dịch 20% nước rửa chén + 80% nước lã; mái che bìa carton. Đặt chôn ngang mặt đất tại 5 điểm chéo góc (5 bẫy/điểm, khoảng cách 1,5–2 m).	Thu mẫu định kỳ 2 ngày/lần. Tổng cộng: 5 điểm × 5 bẫy × 6 lần = 150 mẫu/vườn.
Vợt côn trùng (Sweep net)	Vợt lưới gắn khung kẽm tròn, cán dài 2–3 m. Vợt tại 5 điểm chéo góc (5 lần vợt/điểm, bước cách nhau 5 bước), thực hiện vào khung giờ 16:00 – 17:00.	Thu mẫu định kỳ theo chu kỳ bẫy hầm. Tổng cộng: 5 điểm × 5 lần vợt × 6 lần = 150 mẫu/vườn.
Quan sát trực tiếp	Điều tra, quan sát trực quan các đối tượng sâu hại, thiên địch bám trên cây tại 5 điểm chéo góc.	Định kỳ điều tra 7 ngày/lần.

Mẫu sinh vật thu được được lọc qua lưới, bảo quản trong lọ chứa chuyên dụng có ghi nhãn (loại bẫy, vị trí, chủ ruộng, ngày thu), sau đó đưa về phòng thí nghiệm để soi dưới kính lúp nổi, phân loại và định danh hình thái theo các bộ, họ côn trùng và nhện.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Mở đầu

Chương 1 thiết lập tính cấp thiết của đề tài thông qua việc phân tích mâu thuẫn giữa nhu cầu sử dụng rau xanh an toàn, giá trị dinh dưỡng của rau đối với sức khỏe và thực trạng lạm dụng hóa chất BVTV của người sản xuất. Tác giả chỉ ra hậu quả tiêu cực của việc dùng thuốc hóa học quá mức đối với đa dạng sinh học đồng ruộng, làm mất cân bằng sinh thái giữa sâu hại và thiên địch. Từ đó, tác giả xác định mục tiêu nghiên cứu, các nội dung khảo sát cụ thể cùng giới hạn không gian (xã An Nhơn Tây, Củ Chi) và thời gian (tháng 11/2010 – tháng 02/2011).

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương 2 tổng hợp tài liệu chuyên ngành về bốn nhóm nội dung chính:

1. Lý luận về đa dạng sinh học: Trình bày định nghĩa và vai trò của đa dạng loài, đa dạng di truyền và đa dạng hệ sinh thái.
2. Thực trạng sản xuất và tiêu thụ rau Việt Nam: Phân tích dữ liệu tăng trưởng diện tích (từ 459,6 nghìn ha năm 1999 lên 635,1 nghìn ha năm 2005) và sản lượng rau (từ 5.792,2 nghìn tấn lên 9.640,3 nghìn tấn). Nêu rõ đóng góp của hai vùng sản xuất lớn nhất là Đồng bằng sông Hồng (24,9% diện tích, 29,6% sản lượng) và Đồng bằng sông Cửu Long (25,9% diện tích, 28,3% sản lượng), cùng các rào cản về an toàn vệ sinh thực phẩm và chuỗi tiêu thụ.
3. Đặc tính thực vật học và kỹ thuật canh tác dưa leo: Trình bày chi tiết cấu tạo thực vật (rễ, thân, lá, hoa đơn tính/lưỡng tính, trái), yêu cầu sinh thái học, lịch thời vụ (Hè Thu, Thu Đông, Đông Xuân, Xuân Hè), quy trình bón phân (N: 140–220 kg/ha, P₂O₅: 150–180 kg/ha, K₂O: 120–150 kg/ha) và kỹ thuật làm giàn chữ nhân (cao 2 m, mật độ 40.000 cây chà/ha).
4. Hệ thống sâu bệnh hại và thiên địch: Mô tả triệu chứng, đặc điểm sinh học và biện pháp quản lý các loài dịch hại (sâu ăn lá, sâu khoang, sâu xanh đục quả, bọ trĩ, bọ dưa, ruồi đục lá, ruồi đục trái, rầy mềm, nhện đỏ, bọ rùa 28 chấm, bọ xít nâu; các bệnh sương mai, chết cây con, thán thư, héo vàng, hoa lá do virus, ghẻ dưa) cùng tập đoàn thiên địch có ích (ong ký sinh họ Eulophidae, Braconidae, Encyrtidae, Mymaridae, Scelionidae, Pteromalidae; nhện bắt mồi họ Linyphiidae, Lycosidae, Tetragnathidae, Araneidae, Salticidae; bọ xít mù xanh, bọ ba khoang, bọ đuôi kìm, kiến lửa và nấm ký sinh).

Chương 3: Vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày các thông tin thực nghiệm:

• Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu: Đặc điểm địa lý huyện Củ Chi (diện tích 434,50 km², dân số 326.716 người năm 2008), số liệu khí tượng Tân Sơn Hòa các tháng đầu năm 2010 (nhiệt độ 27,3–31,3°C, ẩm độ 68–71%).
• Thiết kế thí nghiệm và lấy mẫu: Trình bày cấu tạo bẫy hầm, kỹ thuật quét vợt và lịch thu mẫu chi tiết trên 6 ruộng dưa leo thí nghiệm.
• Dữ liệu phân loại ban đầu: Ghi nhận danh mục 12 loài chân khớp và nhện phân bố trên ruộng dưa leo, đồng thời phân tích chi tiết đặc điểm hình thái, tập tính gây hại và diễn biến mật độ theo 6 tuần khảo sát của loài sâu ăn lá (Diaphania sp.).

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả khảo sát thành phần loài chân khớp

Qua quá trình thu thập và xử lý mẫu thực địa tại huyện Củ Chi, đề tài đã ghi nhận 12 loài chân khớp và nhện thuộc nhiều bộ, họ khác nhau xuất hiện trên ruộng dưa leo:

STT	Tên thông thường	Tên khoa học	Bộ (Ordo)	Họ (Familia)	Nhóm chức năng
1	Sâu ăn lá	Diaphania sp.	Cánh Vảy (Lepidoptera)	Ngài Sáng (Pyralidae)	Sâu hại
2	Sâu khoang	Spodoptera litura	Cánh Vảy (Lepidoptera)	Noctuidae	Sâu hại
3	Sâu xanh đục quả	Heliothis armigera	Cánh Vảy (Lepidoptera)	Noctuidae	Sâu hại
4	Bọ trĩ	Thrips palmi Karny	Thysanoptera	Thripidae	Sâu hại
5	Bọ dưa	Aulacophora similis	Cánh Cứng (Coleoptera)	Ánh Kim (Chrysomelidae)	Sâu hại
6	Ruồi đục lá	Liriomyza trifolii	Hai Cánh (Diptera)	Agromyzidae	Sâu hại
7	Bọ rùa 28 chấm	Epilachna vigintioctopunctata	Cánh Cứng (Coleoptera)	Bọ Rùa (Coccinellidae)	Sâu hại
8	Bọ xít nâu	Cyclopelta obscura	Cánh Nửa Cứng (Hemiptera)	Bọ xít 5 Cạnh (Pentatomidae)	Sâu hại
9	Nhện linh miêu	Oxyopes javanus	Araneae	Oxyopidae	Thiên địch bắt mồi
10	Bọ rùa đỏ	Micraspis sp.	Cánh Cứng (Coleoptera)	Coccinellidae	Thiên địch bắt mồi
11	Bọ rùa 6 chấm	Menochilus sexmaculatus	Cánh Cứng (Coleoptera)	Coccinellidae	Thiên địch bắt mồi
12	Ong mật	Apis spp.	Hymenoptera	Apidae	Côn trùng thụ phấn

Nhận xét và đóng góp khoa học

• Cơ cấu thành phần loài: Trong tổng số 12 loài ghi nhận, nhóm gây hại chiếm ưu thế áp đảo với 8 loài (tỷ lệ 66,7%), trong khi nhóm có lợi chỉ gồm 4 loài (3 loài bắt mồi và 1 loài thụ phấn, tỷ lệ 33,3%).
• Tác động của áp lực hóa chất: Các loài sâu hại xuất hiện thường xuyên với mật độ cá thể cao. Ngược lại, các loài thiên địch có ích bắt gặp với tần suất thấp và số lượng cá thể không đáng kể. Kết quả này phản ánh sự suy giảm đa dạng sinh học hệ chân khớp tại các vườn dưa leo Củ Chi dưới tác động của tập quán canh tác lạm dụng thuốc hóa học.
• Đóng góp thực tiễn: Khóa luận cung cấp dữ liệu cơ sở phục vụ việc đánh giá hiệu quả sinh thái giữa phương pháp canh tác an toàn và truyền thống, hỗ trợ công tác quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và định hướng quy trình kỹ thuật sản xuất rau an toàn tại địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về thời gian khảo sát: Nghiên cứu thực hiện trong khung thời gian 3 tháng (từ tháng 12/2010 đến tháng 02/2011), chủ yếu thuộc vụ Đông Xuân, chưa bao quát được toàn bộ các mùa vụ canh tác trong năm (Hè Thu, Thu Đông, Xuân Hè) để theo dõi biến động quần thể theo chu kỳ khí hậu hoàn chỉnh.
• Phạm vi không gian: Điểm nghiên cứu tập trung tại xã An Nhơn Tây, huyện Củ Chi; chưa mở rộng so sánh liên vùng với các địa bàn chuyên canh rau khác của TP.HCM như Hóc Môn hay Bình Chánh.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần kéo dài thời gian theo dõi liên tục qua nhiều vụ mùa; đánh giá sâu hơn về chỉ số đa dạng sinh học (Shannon-Wiener, Simpson) và định lượng cụ thể dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trên nông sản và trong đất giữa hai mô hình canh tác.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên ngành Nông học, Bảo vệ thực vật, Công nghệ Sinh học và Khoa học Môi trường: Tham khảo phương pháp điều tra côn trùng đồng ruộng bằng bẫy hầm (pitfall trap) kết hợp quét vợt và phương pháp thiết kế mẫu chéo góc 5 điểm.
• Cán bộ khuyến nông và kỹ thuật viên nông nghiệp: Ứng dụng danh mục sâu bệnh hại, thiên địch và hướng dẫn kỹ thuật phòng trừ theo nguyên tắc 4 đúng trên cây dưa leo.
• Nghiên cứu sinh thực hiện đề tài về IPM: Sử dụng các dẫn liệu hình thái học, đặc điểm phát sinh và biến động số lượng sâu ăn lá (Diaphania sp.) để xây dựng ngưỡng phòng trừ kinh tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Kích thước và dung dịch sử dụng trong bẫy hầm (pitfall trap) của nghiên cứu được quy định như thế nào?

Bẫy hầm được chế tạo bằng ly nhựa có chiều cao 12,5 cm, đường kính miệng 8 cm, đường kính đáy 4,5 cm, có nắp khoét lỗ tròn đường kính 4,5 cm. Dung dịch đặt trong bẫy chiếm 1/3 thể tích ly, gồm hỗn hợp 20% nước rửa chén và 80% nước lã. Phía trên bẫy có mái che bằng bìa carton để ngăn nước và sương rơi vào.

2. Sự khác biệt về thời gian gieo hạt giữa hai mô hình khảo sát tại xã An Nhơn Tây là gì?

Vườn dưa leo sản xuất theo phương pháp an toàn (phun thuốc ít) được gieo hạt vào ngày 27/10/2010. Vườn dưa leo sản xuất theo phương pháp truyền thống (phun thuốc nhiều) tại ấp Bàu Đưng được gieo hạt vào ngày 12/11/2010. Cả hai mô hình đều sử dụng giống dưa leo xanh địa phương với diện tích khảo sát từ 300–400 m²/vườn (lặp lại 3 vườn cho mỗi mô hình).

3. Đề tài đã định danh được bao nhiêu loài chân khớp và cơ cấu cụ thể ra sao?

Đề tài ghi nhận tổng cộng 12 loài chân khớp và nhện, gồm:

• 8 loài sâu hại: Diaphania sp., Spodoptera litura, Heliothis armigera, Thrips palmi, Aulacophora similis, Liriomyza trifolii, Epilachna vigintioctopunctata, Cyclopelta obscura.
• 3 loài thiên địch bắt mồi: Oxyopes javanus, Micraspis sp., Menochilus sexmaculatus.
• 1 loài côn trùng thụ phấn: Apis spp.

4. Bệnh hại chính trên dưa leo và các hoạt chất hóa học tương ứng được đề cập trong văn bản là gì?

Các bệnh hại chính gồm bệnh sương mai/thán thư (phòng trị bằng Carbendazim, Propineb, Metalaxyl + Mancozeb), bệnh héo dây (Propineb, Mancozeb, Validamycin), bệnh chết cây con (Carbendazim, Hexaconazole, Validamycin, Thiophanate-methyl) và bệnh ghẻ dưa (Cladosporium cucumerinum).

5. Số lượng mẫu thu thập qua bẫy hầm và quét vợt trên mỗi vườn dưa leo là bao nhiêu?

Trên mỗi vườn, tác giả bố trí 5 điểm chéo góc. Với bẫy hầm, mỗi điểm đặt 5 bẫy và thu mẫu 6 lần (tổng cộng 150 mẫu/vườn). Với phương pháp vợt, mỗi điểm thực hiện 5 lần vợt trong 6 đợt thu mẫu vào khung giờ 16:00 – 17:00 (tổng cộng 150 mẫu/vườn).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Hồng Mai đã phản ánh trung thực thực trạng đa dạng sinh học hệ chân khớp trên cây dưa leo tại địa bàn xã An Nhơn Tây, huyện Củ Chi, TP.HCM. Thông qua phương pháp điều tra thực địa bằng bẫy hầm và quét vợt, nghiên cứu ghi nhận 12 loài chân khớp và nhện, chỉ ra sự nghèo nàn của quần thể thiên địch do áp lực từ việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng, phục vụ công tác xây dựng giải pháp quản lý dịch hại tổng hợp và phát triển vùng sản xuất rau an toàn bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rau là một thực phẩm không thể thiếu trong đời sống hằng ngày của mỗi chúng ta. Cùng với thức ăn động vật, rau cung cấp những dinh dưỡng cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của con người. Tục ngữ có câu: “Cơm không rau như đau không thuốc”. Rau cung cấp cho cơ thể những chất dinh dưỡng, đặc biệt là các vitamin, các axít hữu cơ, chất khoáng… Việc tăng cường rau quả vào khẩu phần ăn sẽ giúp cải thiện tình trạng sức khỏe như giảm huyết áp, tăng cường khả năng miễn dịch của cơ thể và phòng bệnh tật.

Các loại rau, củ, quả quen thuộc cũng chính là các vị thuốc thần diệu. Ngoài ra trong rau quả còn có các men ảnh hưởng tốt tới quá trình tiêu hóa. Xenluloza của rau quả có vai trò sinh lý lớn vì cấu trúc của nó mịn màng. Trong rau, xenluloza ở dưới dạng liên kết với các chất pectin tạo thành phức hợp pectin - xenluloza.

Phức chất này kích thích mạnh chức năng nhu động ruột và tiết dịch ruột. Xenluloza của rau còn có khả năng bài xuất cholesterol và chất độc ra khỏi cơ thể. Rau quả còn chống stress và tăng sự minh mẫn. Rau cũng đóng một vai trò rất quan trọng trong đời sống kinh tế của người dân.

Hàng năm, ngoài việc cung cấp cho thị trường trong nước thì rau của chúng ta cũng đã xuất khẩu sang nhiều nước trên thế giới thu về một lượng ngoại tệ rất lớn. Tuy nhiên, ở nước ta hiện nay người trồng rau đã lạm dụng quá nhiều hóa chất bảo vệ thực vật (HCBVTV) để phun tưới cho rau quả với mục đích lợi nhuận. Dư lượng HCBVTV tồn dư trong rau quả có thể gây ngộ độc cấp tính hoặc trường diễn cho người tiêu dùng. Ngộ độc thực phẩm do tồn dư HCBVTV đang là một vấn đề bức xúc.

Đã có nhiều vụ ngộ độc xảy ra do ăn rau quả bị nhiễm HCBVTV như rau cải, bắp cải, dưa lê, dưa chuột, cà chua và gần đây là rau muống. Hơn thế nữa việc sử dụng quá mức thuốc trừ sâu để phòng trừ sâu hại đã đem lại những mặt trái của nó, làm suy giảm nghiêm trọng đa dạng sinh học trong nông SVTH: Nguyễn Hồng Mai 1 KSAH của thuốc BVTV đến sự ĐDSH GVHD: TS.Nguyễn Thị Hai các loài sâu hại & thiên địch trên dưa leo nghiệp dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng nguồn thiên địch tự nhiên, xuất hiện một số dịch hại mới, sâu hại trở nên khó kiểm soát hơn đã gây thiệt hại to lớn cả về sản lượng lẫn chất lượng thực phẩm. Vì vậy, phát triển nông nghiệp phải đi đôi với bảo tồn đa dạng sinh học nông nghiệp, xây dựng nền nông nghiệp bền vững, giảm thiểu việc dùng thuốc hóa học trên cây rau là vấn đề cấp bách hiện nay. Được sự đồng ý của khoa Công nghệ Sinh Học và Kỹ Thuật Môi Trường, trường Đại Học Kỹ Thuật Công Nghệ Tp.HCM và dưới sự hướng dẫn chi tiết, tận tình, chu đáo của TS.Nguyễn Thị Hai đề tài: “Khảo sát ảnh hưởng của việc sử dụng thuốc trừ sâu đến các loài chân khớp trên cây dưa leo tại huyện Củ Chi – Tp.HCM” đã được tiến hành góp phần cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc xây dựng các biện pháp quản lý sâu hại trên cây dưa leo, bảo tồn và phát huy được vai trò của thiên địch một cách hiệu quả, góp phần giảm thiểu việc dùng thuốc hóa học trừ sâu trên cây dưa leo.

Mục đích yêu cầu Cung cấp số liệu về sự đa dạng của thành phần sâu hại và thiên địch trên cây dưa leo tại vườn sản xuất theo phương pháp an toàn (phun thuốc ít) và vườn sản xuất theo phuong pháp truyền thống (phun thuốc nhiều) ở huyện Củ Chi để xác định ảnh hưởng của thuốc trừ sâu đến các hệ chân khớp từ đó làm cơ sở cho việc xây dựng các biện pháp bảo tồn các loài côn trùng có ích phục vụ cho công tác sản xuất rau an toàn. Nội dung nghiên cứu  Điều tra tình hình sử dụng thuốc hóa học trên cây dưa leo tại địa bàn huyện Củ Chi - TP.  Điều tra sự đa dạng thành phần sâu hại và thiên địch trên cây dưa leo canh tác theo phương pháp truyền thống và phương pháp an toàn tại huyện Củ Chi – Tp. SVTH: Nguyễn Hồng Mai 2 KSAH của thuốc BVTV đến sự ĐDSH GVHD: TS.Nguyễn Thị Hai các loài sâu hại & thiên địch trên dưa leo  Bước đầu tìm hiểu ảnh hưởng của việc sử dụng thuốc hóa học đến sự đa dạng sinh học hệ chân khớp và nhện trên vườn dưa leo.

Giới hạn đề tài  Thời gian: đề tài thực hiện từ tháng 11 năm 2010 đến tháng 02 năm 2011.  Phạm vi nghiên cứu: đề tài tập trung nghiên cứu côn trùng thiên địch và sâu hại trên vườn dưa leo ở xã An Nhơn Tây, huyện Củ Chi, Tp. SVTH: Nguyễn Hồng Mai 3 KSAH của thuốc BVTV đến sự ĐDSH GVHD: TS.Nguyễn Thị Hai các loài sâu hại & thiên địch trên dưa leo Chương 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái niệm đa dạng sinh học Theo Công ước Đa dạng sinh học, khái niệm "Đa dạng sinh học" (biodiversity, biological diversity) có nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, trong đại dương và các hệ sinh thái thuỷ vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần,.; thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái.

Đa dạng loài Đa dạng loài là tất cả sự khác biệt trong một hay nhiều quần thể của một loài cũng như đối với quần thể của các loài khác nhau. Mức độ loài thường được coi là một mức cố nhiên được dùng khi xem xét sự đa dạng của tất cả các sinh vật. Loài cũng là yếu tố cơ bản của cơ chế tiến hoá, sự hình thành cũng như sự tuyệt chủng của loài là tác nhân chính chi phối đa dạng sinh học. Khái niệm loài rất khác nhau giữa các nhóm sinh vật.

Hơn nữa, số lượng các loài chỉ đơn thuần cho biết một phần về đa dạng sinh học. Một loài càng có nhiều khác biệt với các loài khác (ví dụ, có một vị trí cô lập trong hệ thống phân loại), thì loài đó càng có đóng góp nhiều đối với mọi mức độ của đa dạng sinh học toàn cầu. Tầm quan trọng về mặt sinh thái học của một loài có thể có ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc quần xã, và do đó ảnh hưởng đến đa dạng sinh học. Ví dụ, một loài cây của rừng mưa nhiệt đới là nơi cư trú của một hệ động vật không xương sống bản địa với một trăm loài, hiển nhiên đóng góp đối với việc duy trì đa dạng sinh học SVTH: Nguyễn Hồng Mai 4 KSAH của thuốc BVTV đến sự ĐDSH GVHD: TS.Nguyễn Thị Hai các loài sâu hại & thiên địch trên dưa leo toàn cầu là lớn hơn so với một thực vật núi cao châu Âu không có một loài sinh vật nào phụ thuộc vào.

Đa dạng di truyền Đa dạng di truyền là sự đa dạng về thành phần gen giữa các cá thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau; là sự đa dạng về gen có thể di truyền được trong một quần thể hoặc giữa các quần thể. Các dạng khác của đa dạng di truyền có thể được xác định tại mọi cấp độ tổ chức, bao gồm cả số lượng DNA trong mỗi tế bào, cũng như số lượng và cấu trúc nhiễm sắc thể. Tập hợp các biến dị gen trong một quần thể giao phối cùng loài có được nhờ chọn lọc. Mức độ sống sót của các biến dị khác nhau dẫn đến tần suất khác nhau của các gen trong tập hợp gen.

Điều này cũng tương tự trong tiến hoá của quần thể. Như vậy, tầm quan trọng của biến dị gen là rất rõ ràng: nó tạo ra sự thay đổi tiến hoá tự nhiên cũng như chọn lọc nhân tạo. Đa dạng hệ sinh thái Đa dạng hệ sinh thái là tất cả mọi sinh cảnh, mọi quần xã sinh vật và mọi quá trình sinh thái khác nhau, cũng như sự biến đổi trong từng hệ sinh thái. Một hệ sinh thái khác nhiều so với một loài hay một gen ở chỗ chúng còn bao gồm cả các thành phần vô sinh, chẳng hạn đá mẹ và khí hậu.

Đa dạng hệ sinh thái thường được đánh giá qua tính đa dạng các loài thành viên. Nó có thể bao gồm việc đánh giá độ phong phú tương đối của các loài khác nhau cũng như các kiểu dạng của loài. Trong trường hợp thứ nhất, các loài khác nhau càng phong phú, thì nói chung vùng hoặc nơi cư trú càng đa dạng. Trong trường hợp thứ hai, người ta quan tâm tới số lượng loài trong các lớp kích thước khác nhau, tại các dải dinh dưỡng khác nhau, hoặc trong các nhóm phân loại khác nhau.

Do đó một hệ sinh thái giả thiết chỉ có một vài loài thực vật sẽ kém đa dạng hơn vùng có cùng số lượng loài nhưng bao gồm cả động vật ăn cỏ và động vật ăn thịt. Thực trạng ngành rau của Việt Nam SVTH: Nguyễn Hồng Mai 5 KSAH của thuốc BVTV đến sự ĐDSH GVHD: TS.Nguyễn Thị Hai các loài sâu hại & thiên địch trên dưa leo  Diện tích, năng suất, sản lượng Tính đến năm 2005, tổng diện tích trồng rau các loại trên cả nước đạt 635,8 nghìn ha, sản lượng 9640,3 ngàn tấn; so với năm 1999 diện tích tăng 175,5 ngàn ha (tốc độ tăng bình quân 3,61%/năm), sản lượng tăng 3071,5 ngàn tấn (tốc độ tăng bình quân 7,55%/năm). Sản xuất rau theo hướng nông nghiệp công nghệ cao đã bước đầu được hình thành như: sản xuất trong nhà màn, nhà lưới chống côn trùng, sản xuất trong nhà plastic không cố định để hạn chế tác hại của các yếu tố môi trường bất lợi, trồng rau bằng kỹ thuật thuỷ canh, màng dinh dưỡng, nhân giống và sản xuất các loại cây quí hiếm, năng suất cao bằng công nghệ nhà kính của Israel có điều khiển kiểm soát các yếu tố môi trường.