ẢNH HƯỞNG CỦA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI LỐI SỐNG CỦA NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

Nghiên cứu ảnh hưởng của Phật giáo đến lối sống người Việt hiện nay. Tìm hiểu sâu sắc giá trị văn hóa, đạo đức, xã hội từ góc độ khoa học.

• Tác giả: Hoàng Thị Lan
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Thị Lan
• Trường học: Học Viện Chính Trị - Hành Chính Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Phật Giáo Đối Với Lối Sống Của Người Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Báo cáo tổng hợp đề tài khoa học cấp bộ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Ảnh Hưởng Phật Giáo Đến Lối Sống Việt Nam

Phật giáo, một tôn giáo lớn, du nhập vào Việt Nam từ rất sớm và trở thành một phần không thể thiếu trong nền văn hóa Việt Nam. Nghiên cứu ảnh hưởng của Phật giáo đối với lối sống của người Việt Nam hiện nay là cần thiết để tìm kiếm các giải pháp phù hợp, phát huy tác động tích cực, hạn chế tác động tiêu cực trong quá trình xây dựng lối sống mới xã hội chủ nghĩa. Đề tài này đánh giá ảnh hưởng của Phật giáo đến lĩnh vực tinh thần của xã hội Việt Nam, đặc biệt là ảnh hưởng đến đạo đức, lối sống. Tác động của kinh tế thị trường đã làm nảy sinh những hành vi, lối sống không phù hợp truyền thống. Do đó, việc kế thừa giá trị trong lối sống truyền thống, bao gồm đóng góp của Phật giáo, là điều quan trọng. Theo tài liệu gốc, Phật giáo đã có đóng góp cho dân tộc trên nhiều phương diện, đặc biệt là trên lĩnh vực đạo đức, lối sống.

1.1. Lịch Sử Du Nhập và Phát Triển của Phật Giáo Việt Nam

Phật giáo du nhập vào Việt Nam qua nhiều con đường, cả đường biển và đường bộ. Quá trình này diễn ra từ những thế kỷ đầu Công nguyên, với sự ảnh hưởng ban đầu từ Phật giáo Ấn Độ, sau đó là Phật giáo Trung Quốc. Qua thời gian, Phật giáo Việt Nam đã hình thành những đặc điểm riêng biệt, kết hợp giữa giáo lý Phật giáo với tín ngưỡng bản địa. Các triều đại phong kiến Việt Nam, đặc biệt là nhà Lý và nhà Trần, đã có những chính sách ủng hộ Phật giáo, tạo điều kiện cho sự phát triển mạnh mẽ của tôn giáo này trong đời sống xã hội. Sự phát triển của Phật giáo Việt Nam gắn liền với lịch sử và văn hóa của dân tộc.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật của Phật Giáo Việt Nam Hiện Đại

Phật giáo Việt Nam hiện đại mang nhiều đặc điểm nổi bật, thể hiện sự thích nghi và hội nhập với xã hội đương thời. Các tông phái Phật giáo khác nhau cùng tồn tại và phát triển, đóng góp vào sự đa dạng của tôn giáo. Bên cạnh đó, sự tham gia của Phật giáo vào các hoạt động xã hội, từ thiện nhân đạo ngày càng được chú trọng, thể hiện tinh thần nhập thế của Phật giáo. Tuy nhiên, cũng có những thách thức đặt ra như sự thương mại hóa, suy thoái đạo đức ở một bộ phận tăng ni, phật tử. Phật giáo Việt Nam đang nỗ lực để duy trì và phát huy những giá trị tốt đẹp, đồng thời giải quyết những vấn đề nảy sinh trong bối cảnh xã hội hiện đại.

II. Cách Triết Lý Phật Giáo Ảnh Hưởng Lối Sống Tinh Thần

Triết lý Phật giáo thấm nhuần vào lối sống tinh thần của người Việt qua các khái niệm như luân hồi, karma, tứ diệu đế, bát chánh đạo, và vô thường. Tâm từ bi, trí tuệ, và giác ngộ là những phẩm chất được đề cao. Người Việt tìm kiếm sự giải thoát khỏi khổ đau thông qua tu tập và hành thiện. Quan niệm về vô thường giúp con người chấp nhận sự thay đổi, vượt qua khó khăn. Tư tưởng từ bi khuyến khích lòng yêu thương, giúp đỡ người khác. Phật Thích Ca Mâu Ni và Quan Âm Bồ Tát là những hình tượng được tôn kính, là nguồn cảm hứng cho những hành động tốt đẹp. Kinh Phật và giáo lý Phật giáo được nghiên cứu và thực hành để đạt đến trí tuệ và giác ngộ.

2.1. Ảnh Hưởng của Thiền Định Đến Sự Bình An Trong Tâm Hồn

Thiền định là một phương pháp quan trọng trong thực hành Phật giáo, giúp người Việt tìm thấy sự bình an trong tâm hồn. Thông qua thiền định, con người có thể tĩnh tâm, quán chiếu bản thân, nhận diện những suy nghĩ tiêu cực, và buông bỏ những chấp trước. Thiền định giúp giảm căng thẳng, lo âu, tăng cường sự tập trung, và phát triển trí tuệ. Nhiều người Việt áp dụng thiền định vào cuộc sống hàng ngày, từ việc ngồi thiền, đi thiền, đến việc thực hành chánh niệm trong mọi hành động. Thiền định trở thành một công cụ hữu hiệu để đối diện với những khó khăn, thử thách trong cuộc sống.

2.2. Đạo Đức Phật Giáo Kim Chỉ Nam Cho Hành Vi và Ứng Xử

Đạo đức Phật giáo đóng vai trò là kim chỉ nam cho hành vi và ứng xử của người Việt. Các nguyên tắc như không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu bia giúp con người tránh xa những hành động xấu ác, gây tổn hại cho bản thân và người khác. Tâm từ bi, hỷ xả là những phẩm chất đạo đức quan trọng, khuyến khích lòng yêu thương, tha thứ, và giúp đỡ người khác. Đạo đức Phật giáo không chỉ hướng đến lợi ích cá nhân mà còn hướng đến lợi ích của cộng đồng và xã hội. Thực hành đạo đức Phật giáo giúp con người sống một cuộc đời ý nghĩa, hạnh phúc và an lạc.

III. Cách Phật Giáo Định Hình Phong Tục Tập Quán Việt Nam

Phật giáo và phong tục tập quán Việt Nam có mối quan hệ mật thiết, ảnh hưởng lẫn nhau. Nhiều phong tục tập quán của người Việt mang đậm dấu ấn của Phật giáo, từ các nghi lễ tôn giáo, lễ hội truyền thống đến các hoạt động văn hóa, xã hội. Các lễ hội Phật giáo Việt Nam, như lễ Phật Đản, lễ Vu Lan, là những dịp để người dân thể hiện lòng thành kính, tưởng nhớ tổ tiên, và cầu nguyện cho quốc thái dân an. Chùa chiền Việt Nam không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục, nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng. Các nghi lễ Phật giáo như cúng dường, cầu siêu, phóng sinh được thực hiện trong các dịp lễ tết, đám tang, đám cưới, thể hiện sự hòa nhập của Phật giáo vào đời sống dân gian.

3.1. Ăn Chay Một Thực Hành Phật Giáo Phổ Biến Ở Việt Nam

Ăn chay là một thực hành Phật giáo phổ biến ở Việt Nam, thể hiện lòng từ bi và tôn trọng sự sống. Người Việt ăn chay vào các ngày rằm, mùng một, hoặc trong các dịp lễ Phật giáo. Ăn chay không chỉ là một chế độ ăn uống mà còn là một phương pháp tu tập, giúp thanh lọc thân tâm, tăng cường sức khỏe, và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Phật giáo và ẩm thực Việt Nam (ăn chay) có mối liên hệ chặt chẽ, với nhiều món chay ngon và bổ dưỡng được chế biến từ các nguyên liệu tự nhiên. Ăn chay trở thành một nét đẹp văn hóa của người Việt, thể hiện sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.

3.2. Ảnh Hưởng của Phật Giáo Đến Kiến Trúc Chùa Chiền Việt Nam

Phật giáo và kiến trúc Việt Nam có mối quan hệ sâu sắc, thể hiện qua sự độc đáo và tinh tế của các chùa chiền Việt Nam. Kiến trúc chùa chiền thường mang đậm dấu ấn của văn hóa Phật giáo, với các hình tượng Phật Thích Ca Mâu Ni, Quan Âm Bồ Tát, Địa Tạng Vương Bồ Tát, các họa tiết trang trí mang ý nghĩa triết lý Phật giáo. Chùa chiền không chỉ là nơi thờ tự mà còn là một công trình nghệ thuật, thể hiện sự sáng tạo và tài hoa của người Việt. Kiến trúc chùa chiền Việt Nam mang đậm bản sắc dân tộc, kết hợp giữa yếu tố Phật giáo và yếu tố văn hóa bản địa.

IV. Ảnh Hưởng của Phật Giáo Đến Gia Đình Và Xã Hội Việt

Ảnh hưởng của Phật giáo đến gia đình Việt Nam thể hiện qua các giá trị như hiếu thảo, tôn trọng người lớn tuổi, yêu thương con cháu, và sống hòa thuận với nhau. Ảnh hưởng của Phật giáo đến xã hội Việt Nam thể hiện qua tinh thần đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng. Các nguyên tắc đạo đức Phật giáo như không trộm cắp, không nói dối giúp xây dựng một xã hội văn minh, công bằng, và hòa bình. Phật tử Việt Nam đóng góp tích cực vào các hoạt động xã hội, từ thiện nhân đạo, góp phần giải quyết các vấn đề xã hội. Phật giáo khuyến khích sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, góp phần bảo vệ môi trường.

4.1. Phật Giáo và Vai Trò Trong Giáo Dục Đạo Đức Cho Thế Hệ Trẻ

Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ Việt Nam. Các chùa chiền thường tổ chức các khóa tu mùa hè, các lớp học Phật pháp, giúp các em hiểu biết về giáo lý Phật giáo, rèn luyện đạo đức, và phát triển tâm từ bi, trí tuệ. Các câu chuyện Phật giáo, các bài học về karma, luân hồi giúp các em nhận thức được hậu quả của hành động, khuyến khích các em làm việc thiện, tránh làm việc ác. Phật giáo giúp các em hình thành nhân cách tốt đẹp, trở thành những công dân có ích cho xã hội.

4.2. Phật Giáo và Sự Tham Gia Vào Các Hoạt Động Từ Thiện Xã Hội

Phật giáo tích cực tham gia vào các hoạt động từ thiện xã hội, giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn. Các chùa chiền thường tổ chức các hoạt động phát gạo, phát quà, khám bệnh, cấp thuốc miễn phí cho người nghèo, người già neo đơn, trẻ em mồ côi. Các tăng ni, Phật tử Việt Nam đóng góp tiền bạc, vật chất, công sức để xây dựng trường học, bệnh viện, nhà tình thương, giúp cải thiện đời sống của những người yếu thế trong xã hội. Phật giáo góp phần xây dựng một xã hội nhân ái, công bằng, và bác ái.

V. Xu Hướng Vận Động và Vấn Đề Đặt Ra Với Phật Giáo Hiện Nay

Hiện nay, Phật giáo đang đối diện với nhiều xu hướng vận động và vấn đề đặt ra. Sự thế tục hóa, thương mại hóa, suy thoái đạo đức ở một bộ phận tăng ni, Phật tử Việt Nam là những thách thức cần giải quyết. Tuy nhiên, Phật giáo cũng có những cơ hội để phát triển, như sự quan tâm ngày càng tăng của xã hội đến các giá trị tinh thần, đạo đức, và môi trường. Để phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực, Phật giáo cần đổi mới phương pháp truyền bá giáo lý, tăng cường giáo dục đạo đức, và tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội.

5.1. Làm Thế Nào Để Phát Huy Ảnh Hưởng Tích Cực của Phật Giáo

Để phát huy ảnh hưởng tích cực, Phật giáo cần tập trung vào việc giáo dục đạo đức, lối sống lành mạnh cho mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ. Cần tăng cường các hoạt động từ thiện, nhân đạo, giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn. Đồng thời, cần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống của Phật giáo. Cần xây dựng một cộng đồng Phật giáo đoàn kết, vững mạnh, góp phần vào sự phát triển của đất nước. Cần tạo điều kiện để các tăng ni, Phật tử Việt Nam tham gia vào các hoạt động xã hội, đóng góp ý kiến xây dựng đất nước.

5.2. Những Giải Pháp Để Hạn Chế Ảnh Hưởng Tiêu Cực Của Phật Giáo

Để hạn chế ảnh hưởng tiêu cực, cần tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các chùa chiền, các tăng ni, Phật tử. Cần xử lý nghiêm những hành vi vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức Phật giáo. Cần nâng cao trình độ văn hóa, kiến thức cho các tăng ni, Phật tử, giúp họ nhận thức rõ những giá trị đúng đắn của Phật giáo. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục về những tác hại của mê tín dị đoan, của những hoạt động lợi dụng tôn giáo để trục lợi. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức Phật giáo trong việc quản lý các hoạt động tôn giáo.

VI. Kết Luận Phật Giáo Và Tương Lai Lối Sống Người Việt

Phật giáo tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình lối sống của người Việt. Với những giá trị đạo đức, triết lý sâu sắc, Phật giáo có thể giúp con người sống một cuộc đời ý nghĩa, hạnh phúc, và an lạc. Tuy nhiên, Phật giáo cũng cần đối diện với những thách thức, đổi mới để thích nghi với xã hội hiện đại. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa đạo đức và tri thức sẽ giúp Phật giáo tiếp tục đồng hành cùng dân tộc Việt Nam trên con đường xây dựng một xã hội văn minh, giàu mạnh, và hạnh phúc.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Sâu Hơn Về Phật Giáo Việt Nam

Nghiên cứu sâu hơn về Phật giáo Việt Nam là cần thiết để hiểu rõ hơn về những ảnh hưởng của tôn giáo này đối với đời sống xã hội. Cần có những nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, giáo lý, và thực hành Phật giáo. Cần có những nghiên cứu so sánh ảnh hưởng của Phật giáo với các tôn giáo khác tại Việt Nam. Cần có những nghiên cứu về vai trò của Phật giáo trong việc giải quyết các vấn đề xã hội. Những nghiên cứu này sẽ cung cấp những thông tin hữu ích cho việc hoạch định chính sách tôn giáo, phát huy những giá trị tốt đẹp của Phật giáo.

6.2. Triển Vọng Phát Triển Của Phật Giáo Việt Nam Trong Tương Lai

Phật giáo Việt Nam có triển vọng phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Với sự quan tâm ngày càng tăng của xã hội đến các giá trị tinh thần, đạo đức, và môi trường, Phật giáo có thể đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Sự đổi mới, sáng tạo trong phương pháp truyền bá giáo lý, sự tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội sẽ giúp Phật giáo tiếp tục đồng hành cùng dân tộc Việt Nam trên con đường phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: PHẬT GIÁO VÀ ĐẶC ĐIỂM PHẬT GIÁO VIỆT NAM 1. Khái quát về Phật giáo và quá trình du nhập, phát triển Phật giáo ở Việt Nam 1. Khái quát một số nội dung cơ bản của Phật giáo có ảnh hưởng đến lối sống của người Việt Nam Phật giáo xuất hiện ở Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ VI trước công nguyên. Không lâu sau khi ra đời, Phật giáo đã lan tỏa mạnh mẽ sang các quốc gia khác khác thuộc khu vực Châu Á.

Hiện nay, Phật giáo có mặt ở khắp các châu lục và là một trong những tôn giáo lớn trên thế giới. Trong Phật giáo có chứa đựng nhiều những giá trị văn hoá, đạo đức. Những giá trị này đã có ảnh hưởng không nhỏ đến nền văn hoá của mỗi quốc gia dân tộc nơi mà nó đứng chân. Nếu có thể tóm tắt những điểm chính yếu trong học thuyết Phật giáo thì có thể nói như sau: học thuyết Phật giáo chứa đựng những điều cốt tử là: Khổ, Không, vô thường, vô ngã, nhưng sự triển khai cụ thể trong từng thời pháp, từng hoàn cảnh thì khác nhau.

Phật giáo rất đề cao con người. Hay nói cách khác, tiền đề xuất phát của Phật giáo là con người sống hiện hữu. Con người là trọng tâm trong học thuyết đạo đức Phật giáo. Và theo Phật giáo, con người phải chịu trách nhiệm về kết quả hành động của chính bản thân mình.

Phật quan niệm cuộc đời là bể khổ. Và cái khổ ấy là do chính con người tạo nên. Nguyên nhân của khổ là do vô minh và tham dục. Nhưng Phật cho rằng, cái khổ ấy không phải là vĩnh viễn không khắc phục được.

Phật cho rằng, con người tạo nên cái khổ cho mình nên cũng chính con người phải tự tìm con đường thoát khổ cho chính mình. Con đường ấy là sự nỗ lực rèn luyện trí tuệ thân tâm, diệt trừ vô minh, tham dục. Sự giải thoát trong Phật giáo là sự tự lực giải thoát. Đây là điểm tiến bộ và cũng là sự khác biệt rất lớn giữa Phật giáo và các tôn giáo khác.

Các tôn giáo hữu thần cũng bàn về con người, về sự hiện hữu của con người và về con 15 đường giải phóng con người. Nhưng con người trong quan niệm của các tôn giáo hữu thần là con người thụ động, là phiên bản một của đấng siêu nhiên cho nên giải phóng con người là làm cho con người trở về với đấng siêu nhiên. Hay nói cách khác, với các tôn giáo hữu thần, con người là ngã thể khác của đấng siêu nhiên nên nó chỉ được giải phóng khi đã giã từ cuộc sống thế tục, khi được nhận sự cứu vớt của đấng siêu nhiên. Với Phật giáo, con người là sự kết hợp của ngũ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức - tức 5 yếu tố gồm cả vật chất và tinh thần) chứ không phải là sản phẩm của thượng đế.

Vì vậy, con người phải nhìn sâu vào thực tại hiện hữu của chính mình để thấy rõ tính chân thật của cái bản ngã để từ đó mà nỗ lực giải thoát cho mình. Từ khổ đau hiện thực với tư cách là kết quả, Phật truy tìm căn nguyên nỗi khổ của con người. Phật cho rằng, con người khổ là vì “Vô minh”, vì “Tham ái” và “Chấp thủ”. Vô minh tức là không nhận thức được đúng đắn bản chất chân thực của vạn pháp.

Vạn pháp là vô thường, vô ngã, vạn vật là trùng trùng duyên khởi. Con người vì vô minh nên không nhận ra được bản chất chân thực đó. Vạn vật là vô thường nhưng con người vì tham ái, cầu mong, bám víu vào cái không ổn định nên đã đốt lên ngọn lửa si mê, sân hận. Kinh Pháp Cú viết: “Không có lửa nào như lửa tham, không có ngục tù nào như lòng sân.

Không có lưới nào như vô minh. Không có dòng sông nào như ái dục”[15, 23]. Vì tham ái, con người sinh ra chấp thủ, tức mong ước, là cố chiếm lấy làm sở hữu cho riêng mình những vật hay điều mình thích làm phát sinh cái ngã. Chính vì vậy mà con người tự làm khổ cho mình.

Trong Phật giáo, trách nhiệm của mỗi người với những hành vi thiện ác của thân, tâm mình rất được đề cao. Đức Phật dạy rằng: “Làm dữ ở nơi ta mà ô nhiễm cũng bởi ta; làm lành bởi ta mà thanh tịnh cũng bởi ta chứ không ai có thể làm cho ai thanh tịnh được”[69,43]. Trên con đường giải thoát khỏi cái khổ, Phật giáo dạy con người phải nương tựa chính mình chứ không nương tựa ai khác, không có một thế lực nào có thể 16 mạnh hơn chính bản thân con người. Phật cho rằng, con người là tối thắng vì con người có thể làm được tất thảy mọi thứ.

Bản thân mỗi người là ngọn đèn cho chính mình và người là hòn đảo trú ẩn của chính bản thân con người. Phật ví mình chỉ như vị lương y biết kê đơn, bắt mạch mà thôi, còn việc con bệnh có uống thuốc hay không không phải là việc của lương y. Theo quan niệm Phật giáo, Bát chính đạo với tám con đường giải thoát mà Phật đã chỉ ra chính là cách thức để phá bỏ sự mê muội, thoát khỏi khổ đau, đạt trí tuệ bát nhã tức là đạt tới độ nhận thức được thực tướng của vạn pháp. Chính kiến là cái thấy về sự thực, cái nhận thức xác thực.

Phật cho rằng, trong mỗi chúng sinh đã có sẵn hạt giống của chính kiến, của tuệ giác, chỉ có điều tuệ giác đó bị vô minh làm mờ lấp mà thôi. Chính kiến đưa đến chính tư duy. Chính tư duy có nghĩa là suy nghĩ đúng, là sự suy nghĩ dựa trên sự thật, trên chính kiến, tuệ giác để thấy rõ được bản chất vô thường, vô ngã của sự vật. Hay nói cách khác, suy nghĩ đúng là suy tư phù hợp với đạo lý duyên khởi.

Chính tư duy đưa đến chính ngữ. Chính ngữ là lời nói thật, lời nói chân chính. Chính ngữ dẫn đến chính niệm. Chính niệm là suy niệm đúng đắn.

Chính niệm dẫn đến chính nghiệp. Chính nghiệp là hành động chân chính để không tạo nghiệp. Chính nghiệp đưa tới chính mạng. Chính mạng là nghề nghiệp, phương tiện sinh sống chân chính.

Chính mạng đưa đến chính tinh tiến. Chính tinh tiến là nỗ lực siêng năng học tập, kiểm soát thân, khẩu, ý theo cái thiện. Chính tinh tiến đưa tới chính định. Chính định là nhiếp tâm vào con đường chân chính không để bị vọng động bởi tác động của ngoại cảnh.

Chính định làm phát sinh chính tuệ. Chính tuệ là sự sáng suốt để nhận thức rõ thực tướng của vạn vật. Theo nhãn quan Phật giáo, Bát chính đạo làm cho con người nhận thức rõ được chân như của sự vật và con người, làm cho con người biết quý trọng sự màu nhiệm của cuộc sống, biết sống ung dung, tự tại giữa cuộc đời. 17 Đặt trọng tâm vào con người trên con đường giải thoát cũng như trong việc rèn luyện đạo đức, Phật đã dùng thuyết Nhân quả, luân hồi, nghiệp báo để lý giải cái khổ của con người qua các kiếp sống khác nhau.

Theo quan niệm của nhà Phật, mọi hoạt động của con người từ thân, khẩu, ý đều để lại một kết quả nhất định, trong đó nhân có trước, quả có sau, quả phụ thuộc vào nhân và nhân nào quả ấy. Tuỳ thuộc vào việc con người gieo nhân như thế nào mà họ nhận được quả tương ứng. Nhà Phật gọi đó là nghiệp báo. Như vậy, nghiệp báo được xem là kết quả hoạt động của con người (gồm cả thân, khẩu, ý) mà tất yếu họ nhận được trong hiện tại hoặc tương lai.

Nhân quả, nghiệp báo không phải là sản phẩm của riêng Phật giáo mà là sản phẩm chung của triết học và tôn giáo Ấn Độ. Tuy nhiên, Phật giáo đã khái quát để trình bày chúng có tính hệ thống và đặc biệt chú ý đến “ý nghiệp”. Ý nghiệp theo quan niệm của nhà Phật, là cái khởi đầu cho tất cả các nghiệp khác. Nghiệp báo là do chính bản thân con người làm ra nên chính mình bị lôi cuốn vào vòng lục đạo, bị lăn lộn triền miên trong vòng sinh tử luân hồi, cứ chết đi, sống lại mãi nếu vẫn còn những hoạt động tạo nghiệp.

Giải thoát có nghĩa là trả nghiệp cũ và không tạo thêm nghiệp mới. Khi nào chúng sinh trả hết nghiệp, không còn lạc vào nghiệp thì được hoàn toàn tự do. Như vậy, trong Phật giáo con người là chủ nhân của nghiệp, con người có thể thay đổi nghiệp của mình tuỳ thuộc vào hoạt động của thân và tâm mỗi người. Thuyết nghiệp của Phật giáo có ý nghĩa giáo dục đạo đức rất lớn.

Nó hướng con người đến những điều thiện, điều lành, tránh xa điều ác, điều dữ. Phật giáo xây dựng đạo đức của mình trên nền tảng của triết lý vô ngã. Vô ngã trong quan niệm nhà Phật không chỉ bó hẹp trong cái ta của con người cá nhân, của tôi hay của anh mà là không có cái ngã tuyệt đối ở tất cả các sự vật, hiện tượng của vũ trụ nói chung. Phật dạy tín đồ của mình phải nhìn sự vật, hiện tượng bằng con mắt vô ngã để có thể quán chiếu được lẽ không của vạn vật, để từng bước diệt 18 khổ, có nghĩa là từng bước đạt được sự giải thoát.

Chính vì vậy, theo quan niệm của nhà Phật, “Vô ngã” cũng có nghĩa là “Niết bàn”. Coi trọng một nếp sống đạo đức, Đức Phật đã đưa ra một hệ thống các phạm trù đạo đức như Lục độ, Lục hoà, Thập thiện, Tứ ân… - Lục độ hay còn gọi là 6 hạnh Ba la mật, bao gồm: Bố thí, trì giới, tinh tấn, nhẫn nhục, thiền định, trí tuệ. Người tu hành đắc được 6 hạnh này thì độ được mình và độ được người sang bờ bên kia của bến mê, có nghĩa là đạt giải thoát. Lục độ là phép môn tu Bồ tát thừa.

Theo tinh thần này, bất kỳ là ai, dù người mới nhập pháp môn tu hành hay đến các vị Bồ tát, Phật đều phải vừa độ mình, độ người để giúp mình và giúp người cùng ra khỏi bến mê. Như vậy, giải thoát theo tinh thần của Lục độ thì bản thân cá nhân mỗi người phải làm thiện, sau đó giúp người làm thiện. Và cuối cùng, việc giúp mình, giúp người trở thành lẽ tự nhiên trên con đường thực hiện giải thoát. - Lục hoà là sáu sự hoà hợp bao gồm: thân hòa, khẩu hòa, giới hòa, ý hòa, kiến hòa và lợi hòa.

Thân hòa từ kính hay thân hòa đồng tu nghĩa là tăng chúng phải biết từ hòa, kính nhường nhau trong mọi cử chỉ, hành động.