Đặt vấn đề Cây đậu xanh (Vigna radiata (L) Wilczek) là cây công nghiệp ngắn ngày có giá trị kinh tế cao với nhiều ưu điểm trong hệ thống sản xuất nông nghiệp hiện nay. Đậu xanh là cây đậu đỗ thực phẩm ăn hạt rất giàu protein, gluxit, Ca, P, Fe, Caroten, các Vitamin B1, B2, PP và C (Phạm Văn Thiều, 1999). Trong đó, protein của đậu xanh có chất lượng rất cao chứa đầy đủ các axit amin không thay thế (Khatik et al. Hạt đậu xanh là thực phẩm cân đối, dễ tiêu, phù hợp với mọi đối tượng sử dụng.
Do đó, hạt đậu xanh được chế biến ra nhiều sản phẩm bổ dưỡng hấp dẫn người tiêu dùng: bánh đậu xanh, sữa đậu xanh… (Trần Văn Lài và cs., 1993; Đoàn Thị Thanh Nhàn và cs. Ngoài ra đậu xanh còn là một loại dược liệu thanh nhiệt, giải độc. cho con người (Đỗ Tất Lợi, 2001). Bên cạnh các giá trị về dinh dưỡng, y học thì cây đậu xanh còn có tác dụng trong việc cải tạo và bồi dưỡng đất.
Đất sau khi trồng đậu xanh sẽ được tơi xốp nhờ vi khuẩn cộng sinh cố định đạm Rhizobium Sp từ khí trời. Môi trường đất quyết định không nhỏ đến sự sinh trưởng phát triển cây trồng. Mỗi loại cây trồng thì sẽ đều yêu cầu một khoảng độ pH đất phù hợp và chính xác là điều cần thiết để đảm bảo tối ưu cho cây trồng phát triển cũng như năng suất của mùa vụ, vì nó hỗ trợ hấp thụ chất dinh dưỡng cho cây. Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng tới độ pH của đất nhưng phổ biến nhất là thời tiết, khí hậu, những cây trồng khác trong khu vực đất trồng, pH của nước tưới, loại đất, loại phân bón sử dụng và chất dinh dưỡng có sẵn.
Khi pH thấp nó thường tạo ra môi trường độc hại và gây ra hiện tượng thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng dẫn đến ảnh hưởng tới sức khỏe của cây. Nên pH lớn hơn hay nhỏ hơn đều ảnh hưởng đến đời sống của cây. Để khắc phục tình trạng đó thì canxi là một trong những yếu tố cân bằng và làm tăng độ pH của đất. Tùy thuộc vào mức độ chua nhiều hay ít mà có thể bổ sung lượng Ca cho phù hợp.
1 Hiện nay, sử dụng bột vỏ trứng làm nguồn canxi bón cho cây đang được ứng dụng rộng rãi trên thế giới. Tác giả Faridi and Arabhosseini (2018) cũng cho rằng sẽ rất kinh tế khi chuyển đổ i chất thải vỏ trứng để tạo thành nguồn phân bón cung cấp canxi và các hợp chất khác cho cây trồng. Chúng ta đã biết thành phần hóa học của vỏ trứng gồm: N (0,00-1,16%), P (0,07-0,18%), K (0,08-0,10%), Ca (28,0-39,1) và Mg (0,16-0,41%) và đặc biệt là hàm lượng calcium carbonate (94-97%) rất cao, rất có lợi cho sự sinh trưởng và phát triển đặc biệt kích thích sự phát triển bộ rễ của cây trồng. Hơn nữa, sử dụng vỏ trứng như một nguồn thay thế để điều chỉnh pH đất và cung cấp canxi hữu cơ cho đất có tác dụng bảo vệ môi trường môi.
Từ các vấn đề nêu trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Ảnh hưởng của liều lượng bột vỏ trứng đến sinh trưởng và năng suất đậu xanh (Vigna radiata (L.) Wilezek) trong điều kiện vụ xuân hè tại Gia Lâm - Hà Nội” 1. Mục đích, yêu cầu 1. Mục đích Nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng bón bột vỏ trứng đến sinh trưởng và năng suất của cây đậu xanh trong điều kiện vụ xuân hè trên đất Gia Lâm – Hà Nội từ đó làm cở sở xây dựng quy trình canh tác cho cây đậu xanh đạt năng suất và chất lượng cao. Yêu cầu - Đánh giá ảnh hưởng của liều lượng bón bột vỏ trứng đến một số chỉ tiêu sinh trưởng của cây đậu xanh.
- Đánh giá ảnh hưởng của mật độ và lượng bón bột vỏ trứng đến một số chỉ tiêu sinh lý của cây đậu xanh. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Tình hình sản xuất đậu xanh trên thế giới và Việt Nam 2. Tình hình sản xuất đậu xanh trên thế giới Cây đậu xanh được trồng ở nhiều quốc gia trên thế giới, và phát triển mạnh ở khu vực Nam Á và Đông Nam Á như Ấn Độ, Thái Lan, Philippin, Indonesia.
Hằng năm, trên thế giới có ít nhất 23 nước trồng đậu xanh. Về diện tích gieo trồng, đậu xanh được gieo trồng trên thế giới khoảng 1,5 triệu ha, sản lượng hàng năm ước đạt 21 triệu tấn (Faostat, 2014). Trong đó, nước có diện tích gieo trồng đậu xanh lớn nhất là Trung Quốc (220 - 225 nghìn ha), tiếp đến là Ấn Độ và Mỹ… Năng suất đậu xanh năm 2006 - 2008 chỉ đạt khoảng 7 tạ/ha (Faostat, 2008), do chưa được quan tâm đúng mức, các tiến bộ khoa học chưa được áp dụng vào sản xuất. Gần đây, năng suất đậu xanh có sự tăng mạnh, đạt 14 tạ/ha vào năm 2014, gấp đôi so với năm 2008.
Năng suất đậu xanh có sự tăng mạnh là do nhiều nước đã chú ý hơn trong công tác nghiên cứu, chọn tạo giống đậu xanh mới có năng suất cao, hạt to, mầu hạt đẹp, chín tập trung và có sức đề kháng cao với sâu bệnh, khả năng thích ứng cao. Diện tích, năng suất và sản lượng đậu xanh của một số nước trên thế giới năm 2013 – 2014 Diện tích Năng suất Sản lượng Tên nước (nghìn ha) (tạ/ha) (nghìn tấn) 2013 2014 2013 2014 2013 2014 Trung Quốc 629,0 633,0 265,0 268,7 16.017,4 Ấn Độ 220,0 225,7 28,2 28,2 620,0 636,1 Mỹ 220,0 225,0 28,2 28,5 620,0 636,0 Thái Lan 172,0 171,0 17,7 17,8 305,0 305,0 Ecuador 28,0 17,0 3,9 9,9 110,0 170,0 Thế giới 1537,0 1527,6 138,9 142,2 21344,4 21720,6 (Nguồn: FAOSTAT, 2014) 3 Qua bảng số liệu cho thấy, Trung Quốc là nước có diện tích gieo trồng đậu xanh lớn nhất đạt 635 nghìn ha năm 2014, và năng suất đạt 268 tạ/ha cao hơn so với thế giới 126 tạ/ha. Đây là quốc gia có nhiều đầu tư về công nghệ trồng trọt cho nên năng suất cao nhất trong những năm qua. Ấn Độ và Mỹ có diện tích gieo trồng đậu xanh đứng thứ nhì sau Trung Quốc, tuy nhiên năng suất đậu xanh ở 2 quốc gia này chỉ đạt 28,5 - 28,9 tạ/ha (năm 2014), thấp hơn rất nhiều so với Trung Quốc và thế giới.
Thái Lan là nước có tập quán trồng đậu xanh lâu đời nhưng năng suất cũng chỉ đạt gần 18 tạ/ha cao hơn so với thế giới khoảng 4 tạ/ha. Quốc gia Ecuador có diện tích năm 2014 giảm 24% so với năm 2013 nhưng năng suất lại tăng 44% so với cùng kỳ năm 2013, năng suất đậu xanh tăng nhanh là do Ecuador đã đầu tư kỹ thuật công nghệ trong trồng trọt và chọn tạo ra giống có năng suất cao. Để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người tiêu dùng, nhiều quốc gia đã xây dựng chiến lược nghiên cứu và phát triển đậu xanh một cách độc lập với chương trình nghiên cứu phát triển các cây đậu đỗ khác như Trung Quốc, Mỹ có những chương trình chọn tạo giống đậu xanh của riêng mình và đưa ra hàng loạt giống với nhiều đặc điểm quý, phù hợp với điều kiện sinh thái của đất nước. Tình hình sản xuất đậu xanh ở Việt Nam Ở nước ta, đậu xanh là một trong những cây trồng truyền thống với nhiều mục đích: Lấ y ha ̣t, cải ta ̣o đấ t, chố ng xói mòn, làm cây phân xanh… Đâ ̣u xanh là một trong 3 cây đậu đỗ chính, đứng sau lạc và đậu tương, song diện tích gieo trồng còn manh mún, rải rác từ Nam ra Bắc.
Thật khó thống kê một cách chính xác diện tích cây trồng này, vì từ lâu vẫn được xem là một cây trồng phụ được xếp chung với các loại đậu đỗ khác trong Niên giám thống kê hàng năm. Diện tích sản xuất đậu xanh của Việt Nam qua 3 năm 2013 và 2015 biến động từ 88.800 ha, diện tích sản xuất đậu xanh năm 2015 giảm so với năm 2013 là 2. Năng suất đậu xanh bình quân của Việt Nam qua 3 năm biến động từ 10,26 - 10,98 tạ/ha. Năng suất đậu xanh bình quân của cả nước có 4 xu hướng tăng dần qua các năm và năng suất đạt cao nhất năm 2015 là 10,98 tạ/ha.
Diện tích sản xuất đậu xanh ở Việt Nam được phát triển ở 7 vùng sinh thái trên cả nước. Diện tích sản xuất đậu xanh giữa các vùng trong năm 2015 biến động từ 4.120 ha trong đó có 3 vùng có diện tích sản xuất đậu xanh lớn là Bắc trung bộ; Duyên hải Nam trung bộ và Tây Nguyên có diện tích lần lượt là 18. Tây Nguyên là vùng có diện tích sản xuất đậu xanh lớn nhất (2015). Diện tích và năng suất đậu xanh ở Việt Nam qua một số năm Diện tích (nghìn ha) Năng suất (tạ/ha) Địa điểm 2013 2014 2015 2013 2014 2015 Cả nước 93,80 88,18 90,95 10,26 10,78 10,98 ĐB sông Hồng 4,80 4,51 4,88 14,58 14,52 15,11 Trung du và MN phía Bắc 8,30 7,62 7,03 10,60 10,04 10,16 Bắc Trung Bộ 20,50 18,65 18,47 8,15 9,65 9,38 Duyên hải Nam Trung bộ 18,80 17,55 18,09 11,60 11,72 11,69 Tây Nguyên 26,20 24,57 25,12 8,47 8,61 8,61 Đông Nam Bộ 8,60 8,00 9,61 10,81 11,90 12,37 ĐB sông Cửu Long 6,60 7,28 7,76 15,76 15,91 17,19 (Nguồn: Viện Quy hoạch Thiết kế Nông nghiệp, 2016 ) 5 Năng suất đậu xanh bình quân của cả nước ở mức thấp, thấp hơn so với năng suất đậu xanh của thế giới là 2,46 tạ/ha năm 2013.
Năng suất đậu xanh bình quân ở các vùng sinh thái lại có sự chênh lệch khá lớn. Năng suất đậu xanh biến động giữa các vùng năm 2015 biến động từ 8,61 - 17,19 tạ/ha. Năng suất đậu xanh bình quân đạt cao nhất ở 2 vùng đồng bằng là Đồng bằng Sông Cửu Long và Đồng bằng Sông Hồng lần lượt là 17,19 tạ/ha và 15,11 tạ/ha (2015). Năng suất đậu xanh ở Đồng bằng Sông Cửu Long qua 3 năm biến động từ 15,76 - 17,19 tạ/ha, Đồng bằng Sông Hồng biến động từ 14,52 - 15,11 tạ/ha.
Năng suất đậu xanh bình quân đạt thấp nhất là Tây Nguyên và Bắc Trung bộ, năm 2015 năng suất đậu xanh ở Bắc Trung bộ là 9,38 tạ/ha thấp hơn năng suất bình quân của cả nước là 1,62 tạ/ha. Tây Nguyên năng suất đậu xanh đạt 8,61 tạ/ha và thấp hơn năng suất bình quân của cả nước là 2,37 tạ/ha. Gầ n đây nhiề u giố ng đâ ̣u xanh mới đươ ̣c đưa ra sản xuấ t, nhu cầ u thâm canh cải ta ̣o đấ t ngày càng cao, đâ ̣u xanh đã và đang được phát triể n rô ̣ng trong các cơ cấ u cây trồ ng của nhiề u tỉnh trên điạ bàn cả nước.