Tổng quan nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển kết cấu hạ tầng tại Việt Nam đang thúc đẩy nhu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp với tốc độ nhanh chóng. Tại huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân giai đoạn 2015 - 2018 đạt 15,67%/năm, riêng năm 2018 đạt mức ấn tượng 18,31%, kéo theo hàng loạt dự án giao thông, công nghiệp và thủy lợi được triển khai trên tổng diện tích tự nhiên 19.033,58 ha của toàn huyện. Tiêu biểu trong giai đoạn này là Dự án Đầu tư xây dựng tuyến đường tránh Quốc lộ 45 vào cụm công nghiệp Tây Bắc Quán Lào với quy mô 12,41 ha và Hợp phần hệ thống kênh Bắc Sông Chu - Nam Sông Mã thuộc Dự án Hồ chứa nước Cửa Đạt với quy mô thu hồi 73,96 ha.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh là công tác thu hồi đất nông nghiệp đã làm mất đi tư liệu sản xuất chủ yếu của hàng trăm hộ nông dân, trực tiếp đe dọa đến tính ổn định của sinh kế truyền thống. Việc chi trả tiền đền bù nếu không đi đôi với chiến lược phục hồi việc làm bền vững sẽ dẫn đến nguy cơ tái nghèo, gia tăng khiếu nại và gây áp lực lên trật tự an ninh xã hội địa phương.

Luận văn thạc sĩ Quản lý đất đai của tác giả Lê Anh Tuấn tập trung đánh giá toàn diện thực trạng công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng giai đoạn 2016 - 2018, đồng thời lượng hóa tác động đa chiều của việc thu hồi đất đến kinh tế, cơ cấu lao động, đời sống xã hội và môi trường sinh thái. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, giúp các nhà hoạch định chính sách hoàn thiện cơ chế an sinh sinh kế cho hơn 80 hộ dân chịu ảnh hưởng trực tiếp và tạo tiền đề nhân rộng cho các dự án hạ tầng tương tự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Khung phân tích sinh kế bền vững của DFID (Chambers & Conway, 1992; Seppala, 1996) và Khung chính sách bồi thường, tái định cư bắt buộc theo tiêu chuẩn quốc tế của Ngân hàng Thế giới (WB) cùng Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB). Khung sinh kế bền vững đánh giá sự biến động qua 5 nguồn vốn cơ bản của hộ gia đình: nguồn vốn tự nhiên (diện tích đất canh tác, nguồn nước tưới), nguồn vốn tài chính (tiền bồi thường, thu nhập hàng tháng, nguồn tích lũy và tín dụng), nguồn vốn nhân lực (độ tuổi, trình độ văn hóa, kỹ năng lao động), nguồn vốn vật chất (nhà ở, công trình phụ trợ, phương tiện sinh hoạt) và nguồn vốn xã hội (mối quan hệ họ hàng, cộng đồng làng xã).

Bên cạnh đó, luận văn chuẩn hóa hệ thống khái niệm chuyên ngành dựa trên Luật Đất đai năm 2013, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP và Nghị định số 43/2014/NĐ-CP. Bốn khái niệm trọng tâm bao gồm: bồi thường thiệt hại về đất theo giá trị thay thế; hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp - tìm kiếm việc làm; và chiến lược sinh kế thích ứng nhằm duy trì an toàn kinh tế hộ trước các biến động môi trường xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài áp dụng phương pháp điều tra chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên với tổng quy mô mẫu là 80 phiếu khảo sát trực tiếp tại 2 dự án nghiên cứu trọng điểm, gồm 30 phiếu tại Dự án đường tránh Quốc lộ 45 và 50 phiếu tại Dự án Kênh Cửa Đạt. Cỡ mẫu 80 hộ được phân bổ tương ứng theo tỷ lệ diện tích thu hồi (12,41 ha so với 73,96 ha), bảo đảm tính đại diện cao cho các nhóm hộ bị thu hồi một phần và thu hồi toàn bộ đất sản xuất. Ngoài ra, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu 12 cán bộ chuyên trách thuộc Hội đồng bồi thường giải phóng mặt bằng huyện Yên Định và lãnh đạo UBND các xã thuộc vùng dự án.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập có hệ thống từ Phòng Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Thống kê và các báo cáo hiện trạng sử dụng đất huyện Yên Định giai đoạn 2016 - 2018. Phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh đối chứng trước và sau thu hồi đất (Before-After Comparison) được thực hiện thông qua phần mềm Microsoft Excel. Phương pháp này được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác sự thay đổi về cơ cấu việc làm, mức sụt giảm thu nhập từ nông nghiệp và mức độ sẵn sàng của người dân trong việc tiếp cận các ngành nghề phi nông nghiệp trong khung thời gian nghiên cứu từ tháng 6 năm 2017 đến tháng 6 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm tại huyện Yên Định mang lại 4 phát hiện quan trọng về thực trạng giải phóng mặt bằng và biến động sinh kế:

Thứ nhất, tổng diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi tại 2 dự án đạt 86,37 ha, làm cho diện tích đất canh tác bình quân của mỗi hộ gia đình giảm mạnh từ mức 1.250 m2 xuống còn dưới 320 m2, tương đương mức suy giảm trên 74% nguồn vốn tự nhiên phục vụ sản xuất trực tiếp.

Thứ hai, cơ cấu việc làm của người dân có sự dịch chuyển mang tính bắt buộc: tỷ lệ lao động thuần nông giảm sâu từ 68,5% trước khi thu hồi xuống còn 27,5% sau thu hồi; tỷ lệ lao động chuyển sang làm thuê thời vụ, phụ hồ và tiểu thủ công nghiệp tăng nhanh từ 18,2% lên 46,3%, trong khi có tới 16,2% lao động chưa tìm được công việc ổn định.

Thứ ba, thu nhập có sự phân hóa phức tạp theo thời gian: trong năm đầu nhận tiền bồi thường (bình quân từ 120 đến 350 triệu đồng/hộ), tổng thu nhập danh nghĩa của hộ gia đình tăng 32,5%, nhưng thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sụt giảm 62,8%. Đáng lưu ý, khoảng 42,5% hộ gia đình sử dụng tiền bồi thường vào việc xây sửa nhà cửa và mua sắm vật dụng gia đình mà không tái đầu tư vào phương kế sinh nhai mới.

Thứ tư, môi trường sinh thái và hạ tầng sản xuất lân cận chịu nhiều tác động tiêu cực: khoảng 61,2% hộ dân phản ánh về tình trạng bụi bẩn, tiếng ồn trong quá trình thi công và 35,0% hộ gặp khó khăn trong canh tác do hệ thống tưới tiêu nội đồng bị chia cắt sau khi hình thành tuyến đường tránh và tuyến kênh bê tông.

Thảo luận kết quả

Sự suy giảm tính bền vững của sinh kế bắt nguồn từ nguyên nhân cốt lõi: chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề hiện nay chủ yếu được chi trả một lần bằng tiền mặt theo hệ số quy định, thiếu vắng các chương trình đào tạo nghề gắn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Nhóm lao động từ 40 tuổi trở lên (chiếm 54% tổng số lao động khảo sát) gặp rào cản lớn về trình độ văn hóa khi phần lớn chỉ học hết cấp trung học cơ sở, rất khó được tuyển dụng vào các nhà máy may mặc hay cụm công nghiệp.

Khi so sánh với thực tiễn giải phóng mặt bằng tại các thành phố lớn như Hà Nội hay Đà Nẵng, kết quả tại Yên Định cho thấy bức tranh chung của khu vực nông thôn Bắc Trung Bộ: tiền đền bù chỉ giải quyết được nhu cầu tài chính ngắn hạn trong 1 đến 2 năm đầu nhưng không thể thay thế một nguồn thu nhập ổn định dài hạn.

Để minh họa trực quan, dữ liệu biến động này có thể được biểu diễn qua biểu đồ cột kép thể hiện tỷ lệ lao động theo ngành nghề trước và sau giải phóng mặt bằng, kết hợp bảng ma trận so sánh 5 nguồn vốn sinh kế để các cơ quan quản lý dễ dàng nhận biết sự suy giảm nghiêm trọng của nguồn vốn tự nhiên so với các nguồn vốn khác.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả công tác bồi thường giải phóng mặt bằng và bảo đảm sinh kế dài hạn cho người dân:

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách định giá đất bồi thường sát giá thị trường: UBND tỉnh Thanh Hóa và UBND huyện Yên Định cần rà soát, điều chỉnh bảng giá đất định kỳ hằng năm và áp dụng hệ số điều chỉnh giá đất (hệ số K) linh hoạt theo từng vị trí địa lý, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ khiếu nại, tranh chấp đất đai xuống dưới mức 3% trong toàn bộ quy trình thu hồi đất giai đoạn 2020 - 2025.

Thứ hai, thiết kế các chương trình đào tạo nghề gắn với nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp địa phương: Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Yên Định chủ trì ký kết thỏa thuận hợp tác đào tạo với các doanh nghiệp tại Cụm công nghiệp Tây Bắc Quán Lào và Trang trại Bò sữa Vinamilk Yên Định, bảo đảm cung ứng việc làm ổn định cho tối thiểu 75% lao động nông nghiệp trong độ tuổi từ 18 đến 45 tuổi trong vòng 12 tháng sau khi thu hồi đất.

Thứ ba, thành lập quỹ tín dụng ưu đãi hỗ trợ phát triển kinh tế hộ gia đình: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Yên Định triển khai các gói vay vốn sản xuất với lãi suất ưu đãi thấp hơn từ 1,5% đến 2,0%/năm so với lãi suất thương mại thông thường, cam kết hỗ trợ 100% hộ dân có nhu cầu vay vốn để chuyển đổi sang mô hình kinh doanh thương mại - dịch vụ hoặc chăn nuôi gia trại tập trung.

Thứ tư, siết chặt trách nhiệm kiểm soát môi trường và hoàn trả hạ tầng sản xuất: Các Ban Quản lý dự án phải hoàn thành việc sửa chữa, kết nối 100% các đoạn kênh mương thủy lợi và đường giao thông nội đồng bị chia cắt trong thời hạn tối đa 90 ngày kể từ ngày nghiệm thu công trình.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, cán bộ quản lý đất đai và thành viên Hội đồng bồi thường, giải phóng mặt bằng cấp huyện, tỉnh: Luận văn cung cấp quy trình 6 bước thực hiện bồi thường chuẩn hóa và các bài học kinh nghiệm thực tiễn giúp rút ngắn thời gian giải phóng mặt bằng từ 2 đến 3 tháng cho các dự án đầu tư công.

Thứ hai, giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Quản lý đất đai, Kinh tế phát triển và Xã hội học nông thôn: Đề tài đóng vai trò là một tài liệu nghiên cứu tình huống điển hình với bộ công cụ 80 phiếu khảo sát chi tiết và phương pháp vận dụng Khung sinh kế bền vững DFID vào thực tiễn Việt Nam.

Thứ ba, các chủ đầu tư, ban quản lý dự án xây dựng hạ tầng giao thông và thủy lợi: Nghiên cứu giúp chủ đầu tư nhận diện sớm các rủi ro xã hội và môi trường, từ đó chủ động xây dựng kế hoạch bồi thường, hỗ trợ phù hợp để giảm thiểu nguy cơ chậm tiến độ thi công.

Thứ tư, các tổ chức xã hội và cơ quan hoạch định chính sách an sinh: Tài liệu cung cấp bằng chứng định lượng về sự đứt gãy 5 nguồn vốn sinh kế, hỗ trợ thiết kế các chính sách an sinh xã hội bao trùm và chương trình trợ cấp có mục tiêu cho người nông dân mất đất.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách bồi thường đất nông nghiệp tại huyện Yên Định đã đáp ứng được nhu cầu phục hồi sinh kế chưa? Chính sách bồi thường theo Nghị định số 47/2014/NĐ-CP đã bảo đảm đúng tiến độ và đầy đủ quyền lợi tài chính với 100% diện tích đất thu hồi được thanh toán. Tuy nhiên, việc hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp bằng tiền mặt chỉ giúp gia tăng thu nhập ngắn hạn trong 1 đến 2 năm đầu, chưa bảo đảm sinh kế dài hạn cho 46,3% lao động chuyển sang làm thuê tự do.

Việc thu hồi 86,37 ha đất tại 2 dự án tác động như thế nào đến cơ cấu việc làm của người dân? Sau khi thu hồi đất, tỷ lệ lao động nông nghiệp sụt giảm mạnh hơn 40%, đẩy phần lớn lao động phổ thông sang các nghề làm thuê thời vụ có tính bấp bênh cao. Chỉ có khoảng 15,5% lao động tìm được việc làm chính thức tại các cơ sở tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ địa phương.

Những nguyên nhân chính khiến người nông dân gặp khó khăn khi chuyển đổi nghề nghiệp là gì? Có 2 nguyên nhân cốt lõi: trên 50% lao động bị thu hồi đất thuộc nhóm tuổi trên 40 với trình độ văn hóa chủ yếu ở bậc trung học cơ sở, đồng thời các khóa đào tạo nghề ngắn hạn của địa phương chưa gắn liền với nhu cầu tuyển dụng thực tế của doanh nghiệp trên địa bàn.

Tác động môi trường của Dự án đường tránh QL45 và Kênh Cửa Đạt được người dân đánh giá ra sao? Kết quả khảo sát chỉ ra rằng 61,2% người dân bị ảnh hưởng bởi bụi và tiếng ồn trong quá trình thi công, trong khi 35,0% hộ chịu tác động tiêu cực do hệ thống tưới tiêu nội đồng bị chia cắt, làm năng suất lúa ở các chân ruộng lân cận giảm từ 5% đến 10%.

Khung phân tích sinh kế bền vững DFID được ứng dụng như thế nào trong luận văn? Khung DFID được dùng để đánh giá toàn diện 5 nguồn vốn (nhân lực, tự nhiên, tài chính, vật chất, xã hội) của 80 hộ khảo sát, chứng minh rằng sự sụt giảm 74% diện tích đất sản xuất đòi hỏi phải được bù đắp bằng việc nâng cao chất lượng nguồn vốn nhân lực và tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn tài chính ưu đãi.

Kết luận

Nghiên cứu đã cung cấp bức tranh toàn diện và sâu sắc về tác động của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng đến sinh kế của người nông dân tại huyện Yên Định:

  • Đánh giá thực trạng bồi thường giải phóng mặt bằng trên tổng diện tích 86,37 ha thuộc 2 dự án trọng điểm giai đoạn 2016 - 2018.
  • Lượng hóa mức sụt giảm 74% diện tích đất canh tác và sự chuyển dịch của hơn 40% lao động thuần nông sang khu vực việc làm phi chính thức.
  • Khẳng định tính ưu việt của việc ứng dụng Khung phân tích 5 nguồn vốn sinh kế DFID trong đánh giá tác động dự án hạ tầng.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về cơ chế giá đất, đào tạo nghề theo địa chỉ, vốn vay ưu đãi và hoàn trả hạ tầng nông nghiệp.
  • Xác lập mục tiêu giai đoạn 2020 - 2025 bảo đảm 100% hộ dân có đất bị thu hồi được tiếp cận các giải pháp an sinh sinh kế bền vững.

Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học và thực tiễn giá trị cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và chủ đầu tư dự án. Hãy tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng các giải pháp quản lý đất đai và an sinh sinh kế hiệu quả vào thực tiễn địa phương của bạn.